Jańalyqty birden qabyldaý – ońaı sharýa emes. Osyndaıda biz ulylarǵa súıenemiz. Olar ne deıdi? Sultanmahmut «Zamannyń ózgergenin sezbeýdiń ózi – nadandyq» dep aıtqan eken. Endeshe zaman ózgerdi eken, ýaqyt ózgerdi eken, tarıhtyń talaby solaı eken, urpaqtyń bolashaǵy úshin oılanýǵa týra keledi. Sol jolda qatelespesek eken degen úmit turady.
Latynǵa kóshý oılanyp-tolǵanyp jasalyp jatqan másele ǵoı. Ol bizdiń túp-tamyrǵa oralýymyz. Ol bizdiń álemdik mádenıettiń jetegine erýimiz. Jasyratyny joq, latyn bizge álemdik mádenıetke qatar qadam basýymyz úshin qajet. О́ıtkeni búgingi kompıýter tili, sheteldiń tilin úırený de osyǵan baılanysty. Bálkim biz latyn álipbıin meńgerý arqyly sheteldiń shyǵarmasyn orys tiline qashan aýdaryp beredi dep kútip otyrmaı, túpnusqadan oqyrmyz. Sonyń ózi bolashaqqa úlken qadam – bálkim qateligi, bálkim batyldyǵy bar bir qadam shyǵar. Men óz basym sońǵy nusqany – tól dybystarymyzdy qos árippen emes, qosymsha belgi qoıý arqyly tańbalaǵanyn unattym. Buǵan kelisemin. О́z pikirimdi aıtsam, aldyńǵy nusqaǵa qaraǵanda, osy álipbı kóńilime qonady.
Álipbı týraly aıtqanda kóńilge kúdik týdyratyn ekinshi bir másele bar. Biz bir memlekette otyryp, eki álipbımen qalsaq, ol taǵy da ekige bólinýge, eki pikirge, ekige jarylýǵa shaqyraıyn dep tur. Sondyqtan bul máselede ábden oılansaq. Múmkin mekteptiń barlyǵyna da latyndy kirgizý kerek shyǵar. Bir memleket, bir mádenıet, bir til, bir úmit, bir arman bolatyn bolsa, bul jerde ultqa qaramaý kerek. Birneshe ulttan quralatyn memleketter bir álipbımen, bir tilmen jumys istep jatyr ǵoı. Qazaq dalasy ekenbiz, uly dala ekenbiz, uly mádenıetimiz bar eken, uly isimiz, dástúrimiz bar eken, endeshe sony syılaıtyndar bul álipbıdi barlyq mektepte birdeı oqýy kerek. Bul – meniń pikirim.
Eger biz álipbı reformasynan orys mektepterin bólip tastasaq, kelesi oqý jylynda kóbi orys mektebine ketedi. О́ıtkeni áli ana tiline oralmaǵan urpaq óz balasyn kırıllısamen oqytady da, ońaı jolyn izdep otyrady. Endeshe bizdiń ákelgen álipbıimiz azǵantaı ǵana toptyń úlesine tıip, taǵy aıqaı-shý bolady. Bul tek qazaq ultyna kerek nárse emes qoı, latyn álipbıi memleketke birtutas kerek! Sondyqtan bul máselede biz eldegi dıasporalarmen aqyldasaıyq. Bir memlekette – bir zań, bir mádenıet, bir ustanym bolýy kerek dep oılaımyn. Meniń pikirim osyndaı.
Aqushtap BAQTYGEREEVA,
aqyn, halyqaralyq
«Alash» syılyǵynyń laýreaty
Oral
Tildiń qoǵammen birge damyp, ǵylym men tehnıka damyǵan saıyn kórshiles elderden jáne basqa da shetelderden jańa sózder kirýi arqyly da tolyǵyp otyratyny tabıǵı zańdylyq bolyp tabylady. Qazirgideı basqa eldermen arada barys-kelis jıilegen zamandaǵy kúndelikti tirshilikte ózge til sózderiniń enýi de, áseri de kúsheıe túspese, baıaýlamaıdy. Al kirme sózderdiń barlyǵyn der kezinde qazaqy aıtylymǵa ıkemdep otyrý da ońaı sharýa emes. Árbir oqyǵan saýatty adam ózge tilden kelgen sózdiń de qazirgi kırıll áripterimen ózgeshe jazylyp turǵanyn oǵash kórip, tez qabyldaı qoımaýy múmkin.
Latyn álipbıine kóshsek jurtshylyq kirme sózderdi qazaqy qylyp jazyp, qazaqy oqyp ketkenin ózderi de baıqamaı qalar edi. Sondyqtan tilimizdiń tabıǵı aıtylymyna qaıshy keletin kemshilikterimizden arylatyn kez keldi. Ár sózdi babalar salǵan jolmen ulttyq úndesýine qaraı aıtýymyz úshin jarysa qaptaldap kedergi keltiretin eski álipbıimizdi latyn álipbıine eshteńeden qoryqpaı almastyrýǵa múmkindik keldi. Demek, urpaq keleshegin oılasaq, ulttyǵymyzdyń negizgi belgisiniń biri tilimizdi saqtap qalamyz desek, birden-bir durys jol – latynǵa kóshý.
Bul jazý eldigimiz ben egemendigimizdi aıqyndaıtyn, halyqtyń saýattylyǵyn tanytatyn kórsetkish dep bilemin. Latyn álipbıi buryn tarıhymyzda 10 jyldaı ýaqyt saltanat qurdy. Sol kezde biz kóptegen elge, jerge tanyldyq. Al qazirgideı qýatty memlekette ómir súrip jatqan kezeńde biz halyq bolyp bul jazýdy qoldap alyp ketpesek, órkenıetti elderdiń qataryna ilese almaımyz. Sebebi latyn álipbıi álemdegi eń tanymal jazýlardyń biri sanalady, ıaǵnı onyń bolashaǵy zor.
Aıgúl MADIаROVA,
Oblystyq daryndy balalarǵa mamandandyrylǵan «Bilim-ınnovasııa»
lıseı-ınternaty ata-analar komıtetiniń tóraıymy
