N.Nazarbaev Sochıde ótken TMD-ǵa múshe memleketter basshylary keńesiniń otyrysyna qatysty

Qara teńizdiń jaǵasyndaǵy bas­qo­sýǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zı­denti Nursultan Nazarbaev, Reseı Fede­ra­sııasynyń Prezıdenti Vladımır Pýtın, Belarýs Respýblıkasynyń Prezı­denti Aleksandr Lýkashenko, Armenııa Res­pýblıkasynyń Prezıdenti Serj Sargsıan, Ázerbaıjan Respýblıkasynyń Prezıdenti Ilham Álıev, Moldova Respýblıkasynyń Prezıdenti Igor Dodon, Tájikstan Res­pýblıkasynyń Prezıdenti Emomalı Rah­mon, О́zbekstan Respýblıkasynyń Pre­­zıdenti Shavkat Mırzııoev, Tú­rik­men­stan Respýblıkasynyń Prezı­denti Gýrbangýly Berdymuhamedov, Qyrǵyz Respýblıkasynyń Premer-Mı­nıs­tri Sapar Isaqov, sondaı-aq TMD At­qa­rý komıtetiniń tóraǵasy – At­qa­rýshy hatshysy Sergeı Lebedev  keldi. 
Moldova men О́zbekstan elderiniń pre­zıdentteri TMD-ǵa múshe memleketter basshylarynyń keńesine alǵash ret qatys­qanyn aıta keteıik. Memleketter lıder­lerin Reseı Federasııasynyń Prezıdenti Vladımır Pýtın qarsy aldy. 

Sálemdesý jáne jalpy sýretke túsý rásiminen keıin memleketter basshylary shaǵyn quramda kezdesý ótkizdi. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev shaǵyn quramda ótken otyrysta:

– Qurmetti áriptester! О́tken jyly biz sizdermen birge Táýelsiz Memleketter Dos­tastyǵynyń 25 jyldyǵyn atap ót­tik. Bul bizge Dostastyqtyń atqarǵan ju­mys­­­tarynyń qorytyndysyn sara­laýǵa múmkindik berdi. TMD-nyń arqasyn­da bizdiń saýda-ekonomıkalyq qatynas­tary­myz ilgerilep keledi, sonyń ishinde erkin saýda aımaǵyn qurý týraly kelisim basty alǵyshart bolǵanymen kelisemin. Osy ýa­qyt aralyǵynda bizdiń qol jetkizgen jetis­tikterimiz az emes. Aldaǵy ýaqytta osy­men shektelip qalmaýymyz kerek dep sanaımyn. Uıymnyń qyzmetin jetil­dirip, búgingi kún talaptaryna beıim­deýdi odan ári jalǵastyrýymyz qajet. Osyǵan baılanysty, kelesi máselelerge nazar aýdarǵym keledi. Birinshiden, bú­gingi tańda Dostastyqty damytýdaǵy bas­ty strategııalyq qujat 2007 jyly qa­byl­danǵan TMD-ny odan ári damytý tujyrymdamasy men ony iske asyrý jónindegi is-sharalar jospary bolyp tabylady. Atalǵan qujat TMD qyzmetiniń saıası, ekonomıkalyq, gýmanıtarlyq sala­lardaǵy ózara is-qımyly men máse­le­lerdiń qaýipsizdik salasyndaǵy ynty­maq­tastyq sekildi keń aýqymyn qamtıdy. Al osy salalarda naqty jumystar atqa­ry­lýǵa tıis. Sol sebepti qazirgi tujyrym­damanyń erejelerin búgingi kún talaptaryna beıimdeýimiz kerek, sonymen qatar atqarylatyn jumystardyń josparyn ázirleýimiz kerek dep sanaımyn, – dedi. 

Elbasy, sondaı-aq álemdik ekono­mı­kadaǵy qubylmalyqtyń áli de saqtalyp otyrǵanyn aıta kelip, TMD memleketteri ózara saýda-ekonomıkalyq qatynastaryn tereńdete túsýi qajettigin, ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etetin jańa resýrstardy izdestirý kerektigin jetkizdi.

– TMD aýmaǵynda qyzmet kórsetýdiń erkin saýdasy bıznesmenderimiz úshin zor múmkindikter týǵyzyp, elderimizdiń saýda-ekonomıkalyq kooperasııasyn jańa deńgeıge shyǵarady. Úkimetter basshylarynyń keńesi men Atqarý komıtetine Qyzmet kórsetýdiń erkin saý­dasy týraly kelisim jobasy boıynsha jumysty jandandyryp, ony jýyq arada qabyldaýdy tapsyrýdy usynamyn, – dedi Memleket basshysy.
Nursultan Nazarbaev Reseı Fede­ra­sııasynyń osy uıymǵa tóraǵalyǵynyń nátıjeli bolǵanyn aıtyp, kelesi jyly TMD-ǵa tóraǵalyq etetin Tájikstan Res­pýblıkasyna tabys tiledi.

Osydan keıin TMD-ǵa múshe memleketter basshylary keńesiniń keńeıtilgen quramda ótken otyrysyna kezek keldi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen ót­­ken keńeıtilgen otyrys barysynda TMD aıasynda ózara is-qımyldy odan ári nyǵaıtý joldary talqylandy. Dos­tas­­tyq jumysynyń tıimdiligin arttyrý, mú­she memleketter arasynda saýda jáne ın­ves­tısııalyq baılanystardy tereńdetý máseleleri boıynsha ózara pikir almasyldy. 

Sonymen qatar, Tájikstan Respýb­lı­kasynyń 2018 jyly TMD-ǵa tóraǵalyq etý kezeńinde atqaratyn jumys jospary, Túrikmenstan tarapynyń Dostastyqty odan ári damytýǵa qatysty ustanymy jáne TMD-nyń Parlamentaralyq Assam­bleıasy aıasynda  atqarylǵan jumys­tardyń qorytyndysy ortaǵa salyndy. Qaýipsizdik, qorǵanys, sybaılas jem­qorlyqqa qarsy birlesken is-qımyl, ǵaryshty beıbit maqsatta zertteý jáne paıdalaný, mádenı-gýmanıtarlyq ynty­maq­tastyq máselelerine jan-jaqty kóńil bólindi. Memleketter basshylary Ot­basy ınstıtýtyn jáne dástúrli otba­sylyq qundylyqtardy qoldaý týraly málimdeme qabyldady. 

Memleket basshylarynyń keńesi tıisti ókilettikterdi úkimet basshylarynyń, syrtqy ister mınıstrleriniń, qorǵanys mınıstrleriniń, shekara áskerleri qol­bas­shylarynyń keńesterine, sonymen qatar Ekonomıkalyq keńeske berý arqyly Dostastyqty damytýdyń negizgi strategııalaryna basa nazar aýdaryldy. 

Keńeıtilgen otyrys nátıjesinde mem­leketter basshylary birqatar halyq­aralyq qujattarǵa qol qoıdy. Olardyń  arasynda Qylmystyq ister boıynsha zattaı aıǵaq bolyp tabylatyn esirtki zattaryn, psıhotropty zattar men olardy jasaıtyn zattardy, otty qarý, onyń negizgi bólshekterin, oq-dári, jarylǵysh zattar jáne jarylǵysh qurylǵylardy berý tártibi týraly hattama bar. 

Sonymen qatar TMD-ǵa múshe memleketter basshylarynyń keńesi:

 - Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyna tóraǵalyq jasaý týraly; 
- Táýelsiz Memleketter Dos­tas­ty­ǵyna qatysýshy memleketterdiń Par­la­mentaralyq Assambleıasynyń qyzmetin jetildirý jáne ony búgingi kúnge beıimdeý týraly; 
- Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynda 2019 jyldy – Kitap jyly, 2020 jyldy – 1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 75 jyldyǵy jy­ly dep jarııalaý týraly;
- Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyna qatysýshy memleketter basshylarynyń Ot­basy ınstıtýtyn jáne dástúrli otba­sylyq qundylyqtardy qoldaýy jónindegi málimdemesi týraly;
- «Dostastyqtyń mádenı astanalary» memleketaralyq baǵdarlamasyn 2018 jyly – Armenııa Respýblıkasynda, 2019 jyly – Belarýs Respýblıkasynda, 2020 jyly – Qazaqstan Respýblıkasynda iske asyrý týraly;
- Memleketter basshylary keńesiniń, Úkimet basshylary keńesiniń, Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń jáne TMD Ekonomıkalyq keńesiniń arasyndaǵy ókilettikterdi ajyratý týraly;
- Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyna qatysýshy memleketterdiń Ishki ister mınıstrleriniń keńesi týraly erejege ózgeris engizý týraly;
- Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyna qatysýshy memleketterdiń qylmystyq jol­men tapqan tabystardy zańdastyrýǵa, terro­rızmdi qarjylandyrý men jappaı qyryp-joıý qarýyn taratýdy qar­­jy­lan­dyrýǵa qarsy is-qımyl salasyn­daǵy yn­tymaqtastyǵy tujy­rym­damasy týraly;
- Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyna qatysýshy memleketterdiń Sybaılas jem­qorlyqqa qarsy is-qımyl yntymaq­tas­tyǵynyń tujyrymdamasy týraly sheshimder shyǵardy. 

Osydan eki jyl buryn Býrabaıda TMD-ǵa múshe memleketter basshylarynyń keńesi ótkeni málim. Atalǵan sammıtte Qazaq­stan  Prezıdenti N.Nazarbaev TMD-ny transformasııalaýǵa baǵyttalǵan bir­­­qa­tar bastama kótergen bolatyn. Ara­­­ǵa bir jyl salyp qyrkúıek aıynda Bish­­­kek qalasynda ótken TMD-ǵa múshe mem­­leketter basshylarynyń keńesinde N.Nazarbaev usynǵan bastamalar­dyń negi­­zinde Dostastyqty búgingi shyn­dyqtar­ǵa beıimdeý týraly sheshim qabyl­dan­ǵan-dy. Al Sochıdegi sammıt barysynda da Qa­zaq­stan Prezıdenti kótergen máse­leler to­lyqtaı qoldaý tapty deýimiz kerek. 

TMD-ǵa múshe memleketter bas­shy­larynyń keńesine arqaý bolǵan uıym týraly az-kem málimet keltire keteıik. Eń alǵash 1991 jyly Belarýs Respýblıkasy, Reseı Federasııasy jáne Ýkraına elderiniń basshylary Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyn qurý týraly kelisim jasasqan-dy. Sol jyldyń jeltoqsan aıynda Almatyda 11 egemen el tıisti Hattamaǵa qol qoıyp, barlyq res­pýblıkalar teń quqyqty negizde TMD-ny qurý týraly sheshim qabyldady. 

Qazaqstan tarapy TMD-ǵa 2015 jyly tóraǵalyq etti. Tóraǵalyq tusynda, ıaǵnı sol jyldyń 29 mamyrynda Býrabaıda múshe elder úkimetter basshylarynyń otyrysy, 15 qazanda elordada Syrtqy ister mınıstrleriniń keńesi, 16 qazan kúni TMD-ǵa múshe memleketter bas­shy­larynyń keńesi ótti. 

Byltyr TMD-nyń qurylǵanyna 25 jyl tolýyna oraı, Qyrǵyzstan tara­py­nyń tóraǵalyq jasaýymen Syrtqy ister mınıstrleriniń keńesi, Bishkek qalasynda qatysýshy memleketter basshylarynyń sammıti ótip, 25 jyl ishinde atqarylǵan ju­mystar qorytyndylandy, prezıdent­ter osy pishimde odan ári jumysty jal­ǵas­tyrýǵa, ózara túsinistik pen birlesken is-qımyldy nyǵaıta túsýge, halyqtyń tur­mysyn jaqsartýǵa jáne ıgi­­­likterin arttyrýǵa, ózara qarym-qaty­nasty odan ári damytýǵa ázir eken­dikterin jetkizgen. 
2017 jyly tóraǵalyq mártebe Qyr­ǵyz­stannan Reseı Federasııasyna ótti. Reseıdiń tóraǵalyq tujyrymyna sáıkes, búgingi tańda halyqaralyq uıym tarapynan negizgi kúsh-jiger myna maqsattarǵa baǵyttalýda: 

- Aımaqtyq memleketaralyq uıym retinde TMD-ny odan ári nyǵaıtý jáne damytý, onyń álemdik arenadaǵy abyroıy men yqpalyn kúsheıtý;
-TMD qyzmetiniń tıimdiligin arttyrý boıynsha kelisilgen sharalardy iske asyrý, jumysty búgingi yqpaldastyq negizindegi damý talaptaryna beıimdeý;
- TMD keńistiginde yqpyldastyq úderisterin jáne ózara tıimdi ynty­maq­tastyqty damytýǵa saıası qoldaý kórsetý;
- Terrorızmge, ekstremızmge, esirtki zattary men psıhotropty zattardyń zańsyz aınalymyna, adam saýdasyna jáne zańsyz kóshi-qonǵa qarsy kúres salasyndaǵy yntymaqtastyqty damytý. 

Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan» – 
Sochıden (Reseı)