– Marıo Iýnan myrza, álemde qansha el túıe ósirý isimen aınalysady?
– Álemde 48 memleket túıe ósiredi. Sonyń ishinde Afrıkadaǵy birqatar memleketter men arab elderi osy ispen kóbirek shuǵyldanady.
– Olardaǵy túıe sharýashylyqtarynyń jaǵdaıy qalaı? Bizdiń Qazaqstanǵa qaraǵanda qandaı artyqshylyqtary bar?
– Jalpy, bálendeı artyqshylyqtary bar dep aıtýǵa kele qoımaıdy. Degenmen túıeni qaı el kóp ósiredi deseńiz, ol el – Somalı. Búkil álemdegi túıelerdiń úshten bir bóligi osy elde shoǵyrlanǵan. Al túıe etin óndirý kólemi jaǵynan alǵanda, taǵy osy Somalı men Efıopııa alda keledi.
Al Qazaqstanǵa keletin bolsaq, sizdiń elde de maqtan tutyp aıtýǵa bolatyn jaıttar bar. Máselen, men túıe sútin óndirý men odan paıda alýdan basqa elderge qaraǵanda Qazaqstan kósh ilgeri tur dep esepteımin. Qazaqtar túıe sútinen shubat óndirýdi óte jaqsy meńgergen. Shubattyń adam densaýlyǵyna paıdasynyń mol ekendigi qazir dáleldený ústinde. Onyń ústine qazaqtar shubat artylyp qalsa, odan qurt jasaıdy. Qysqasyn aıtqanda, túıe sútin rásýá etpeı, tolyq paıdalanýdyń barlyq amal-tásilderin jaqsy meńgergen.
Shynyn aıtaıyn, men túıe ósiretin álemniń birqatar elderinde bolyp, olardyń sharýashylyq júrgizý, ónim óndirý tásilderimen tanysqanymmen, túıe sútin osylaısha tolyq paıdalanyp, túgeldeı kádege jaratatyn Qazaqstannan basqa eldi kórmedim.
– Al endi túıe ósirý, onyń ónimdiligin arttyrý jóninen bizge qandaı aqyl-keńes bergen bolar edińiz?
– Túıeni ósirý jáne baǵý tásilderi jóninen qazaqtarǵa birdeme úıretý qıyn bolar. О́ıtkeni olar ózderi ornalasqan óńirdiń tabıǵı jaǵdaıymen menen góri jaqsy tanys jáne osy ortada júzdegen, myńdaǵan jyldardan beri túıe sharýashylyǵymen shuǵyldanyp keledi ǵoı.
Degenmen zamannyń ózgerisi, barǵan saıyn alǵa ketip bara jatqan ǵylym men tehnıka jáne jańa tehnologııalyq jańalyqtar túıe ósirý isine de jańa qyrynan qaraýdy qajet etetindeı. Sóz joq, túıe eń tózimdi túlik túri bolyp tabylady. Ystyq pen sýyqqa jáne shólge óte shydamdy. Biraq solaı eken dep onyń kútimine beı-jaı qaraýǵa bolmaıdy. Máselen, sizdiń elde túıeni qosymsha jemdeý máselesine onshama mán berilmeıdi eken. Túıeni, ásirese, qys kezinde qosymsha jemdese, onyń ónimdiligi arta túsken bolar edi.
Taǵy bir baıqaǵanym, túıe ósiretin sharýashylyqtar birigip tirlik qurý máselesine áli kúnge kóńil bólmeı keledi. Eger olar birigip, túıe ósiretin sharýashylyqtardyń birlestigin nemese assosıasııasyn quratyn bolsa, bul olardyń problemalaryna Úkimet nazaryn aýdarýǵa, sondaı-aq ózindik jaqsy tájirıbelerdi taratýǵa, ónimdi ótkizý máselesin sheshýge jaqsy yqpal etken bolar edi.
Sondaı-aq Qazaqstanda túıe súti jóninde eshqandaı statıstıkalyq málimet joq. Eldiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi FAO-ǵa esep jóneltken kezde osy máselege mán berse jón bolar edi.
– Qazaqstandaǵy túıelerdiń tuqymy jóninde ne aıtqan bolar edińiz?
– Qazaqstanda ósiriletin túıelerdiń basym kópshiligin eki órkeshti baktrıan tuqymy quraıdy. «Qazaq baktrıany» degen tuqym bar. Bul negizinen et pen jún baǵytynda ósiriledi. Súti óte maıly bolyp keledi. Jalpy, Qazaqstanda Keńes Odaǵy kezinen bastap baktrıan tuqymynyń seleksııasy jaqsy jolǵa qoıylǵan. Oǵan úsh baǵytta seleksııa júrgizilgen. Sonyń nátıjesinde etti-júndi jáne etti-sútti baǵytta tuqymdyq qasıeti joǵary jaqsy túıeler alýǵa qol jetkizilgen. Osy jaǵdaıdy eskere otyryp «qazaq baktrıanyn» shetelderge sol elderdiń túıelerimen býdandastyrý arqyly súttiń maılylyǵyn arttyrý úshin usynýǵa bolar edi.
Sondaı-aq Qazaqstanda sút baǵytyndaǵy arýana tuqymynyń túıeleri ósiriledi. Mundaı túıelerdi negizinen Qazaqstanmen qatar Túrikmenstan, Pákistan, Saýd Arabııasy elderi ósiredi. Mundaǵy Qazaqstannyń bir ereksheligi jergilikti tuqymdy «túrikmen arýanasymen» býdandastyrý arqyly «qazaq arýanasy» jańa tuqymnyń alynýy. Bul – túıeler arasyndaǵy elıtalyq tuqym bolyp esepteledi.
Jalpy, Keńes ókimeti kezinde Qazaqstanda túıe tuqymynyń seleksııasyna, ony asyldandyrýǵa úlken mán berilgen eken. Sonyń nátıjesinde sizderdiń elderińizde tuqymdyq qasıeti joǵary, ónimderi sapaly jaqsy túıeler ósip shyqqan. Al álemniń kóptegen elderinde túıe tuqymynyń seleksııasyna áli kúnge deıin durys kóńil bólinbeı keledi. Osy turǵydan alǵanda, álemniń basqa elderine qaraǵanda Qazaqstanda túıe sharýashylyǵy ǵylymı negizde jaqsy damyǵan dep aıtýǵa bolady. Endigi bir úlken mindet osy úrdisti álsiretpeı saqtap qalý bolyp tabylady. О́ıtkeni jeriniń úlken bóligin shól jáne shóleıtti óńirler quraıtyn Qazaqstan úshin túıe ósirý, onyń ónimdiligin arttyrý birden-bir tıimdi baǵyt ekendigi anyq.
Meniń Qazaqstannan taǵy bir baıqaǵanym, munda bir órkeshti túıeler men eki órkeshti túıelerge býdandastyrý jumystary júrgizilgen eken. Mundaı qyzyqty tájirıbeni men basqa elderden baıqamadym.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»
