Til úıretýde tıimdilik qajet

Eldiń básekege qabilet­ti­ligi­niń ólshemderi qatarynda onyń mem­lekettik tiliniń basym turýy mańyzdy. Elbasy «2025 jylǵa qaraı qazaq tili ómirdiń barlyq salalarynda ústemdik qura bas­taıdy, barlyq jerdegi qarym-qatynastyń tiline aınalady. Jáne bul, sózsiz, bizdiń memleketimizdiń óte mańyzdy jetistigi bolady»­ («Qazaqstan-2050» Stra­te­gııa­­­sy­nan) degen bolatyn.­ Táýel­siz­digimizdiń shırek­ ǵasyrynda qol jetken jetistik­terimiz álem nazaryna iligip, elimiz­di áıgiledi. Áıt­se de memlekettik tilge kelgen­de, keýdemizdi kere maqtan tutarlyq deńgeıge jete almaı júrgenimizdi moıyndamasqa shara joq. Tildiń qamyn der kezinde dittegen Ma­laızııa, Estonııa syndy elderde atal­mysh másele kún tártibinen tús­keli qashan.

Halyqaralyq til­der sanatyndaǵy orys tiliniń me­reıi de elimizde eresen. Al tarıhı orny, memlekettik mártebesi turǵysynan elimizde osy eki til­den bıik turýy tıis qazaq tilin ál­den­dirý, óz tuǵyryna qondyrý máselesi áli kúnge kún tártibinen túspeı tur­ǵanyn joqqa shyǵara almaspyz. Taıaý­da «Rýhanı jańǵyrý» aıasynda Qos­tanaıǵa kelgen qalamgerlerdiń biri Japonııadan úlgi alýymyz ke­rek­tigin aıtty.

Bir kezderi artta qa­lyp qoıǵan el 1960 jyldary álem­degi ekonomıkalyq kóshbasshy el­derdiń birine aınaldy. Almatyǵa kel­gen bir japon professorynan ta­bys syry nede ekenin suraǵanda, ol: «Bizdiń tabysqa jetýimizdiń for­mýlasy mynaý: japon tili, dás­túri, dili, dini jáne Batys teh­no­lo­gııasy» dep jaýap beripti. Bul­ – ulttyq kodyna adal, berik ha­lyq­tyń utylmaıtyndyǵynyń aıqyn bir aıǵaǵy.

Kóp ultty qoǵamda ortaq til­di­ úı­rený tez arada júzege asa­­ qo­ıýy neǵaıbyl.

Memleket quraý­shy­ ulttyń tól tiliniń barsha qa­zaq­standyqtardyń memlekettik ti­liniń  mártebesin kóterý amaldaryn aıqyndap, naqty tapsyrmalar júk­teıtin Elbasynyń Qazaqstan hal­qy Assambleıasy sessııalarynda aıtqan keıbir sózderine jú­gineıik. Aıtalyq, sonaý 2008 jy­ly Nursultan Ábishuly As­sambleıanyń memlekettik tildi úırený qajettiligin udaıy qulaqqa quıyp, belsendi nasıhattaýy tıis­tigin qadap aıtsa, 2010 jyly QHA-nyń kezekti sessııasynda tek mem­lekettik tilde sóıleıtin jáne bári birin-biri túsinetin kúndi armandaıtynyn jetkizdi.

Osynaý asyl armanǵa barsha halyq jumyla umtylsa ǵoı deısiń. Al 2012 jyly Assambleıanyń HIH sessııasynda «Memlekettik tildi meńgerýge aldymen óz qandastarymyz mol úles qosýy kerek. Elimizdegi on mıllıonnan astam qazaq túgel ana tilinde sóılese, baılyqtyń úlkeni osy bolar edi.

Qazaq tili barshany biriktiretin, jastardy jaqyndastyratyn tatýlyq tiline aınalýǵa tıis!» dedi. Osy oraıda orys jáne fransýz tilderin jetik bilgenimen, ana tilinen mar­qum qalǵan Qanat Tasybekovtiń táji­rıbe ónegesi eriksiz eske oralady. Elý jasynda til úırenýge shyn nıe­timen den qoıǵan namysty azamat maqsatyna jetip qana qoımaı, ana tilinen ada bolyp júrgen qan­dastaryna arnap «Sıtýatıvnyı kazahskıı» kitabyn da jazyp shyq­qany kópshilikke málim. Mem­leket basshysy qazaq tili qazaq­standyqtardyń ortaq tiline aınalatynyn aıtyp, «qazaq halqy qa­shanda ıntegrator bolǵan, ol bolashaqta da bizdiń qoǵamymyzda toptastyrýshy dińgek bolyp qala beredi» deı kelip, júzden astam ult ókilderi turatyn Qazaq elinde til úırený isinde de ózara túsinistik pen birliktiń, biraýyzdylyq bo­lýy­nyń mańyzyna nazar aýdartyp ­keledi.

Qazaqstan halqy Assambleıasy janyndaǵy «Tildaryn» ádiste­melik ortalyǵy ózge ult ókilderine arnap qazaq tilin jedel úırený ádis­temesin ázirlegen bolatyn. Atal­­mysh ortalyq qolǵa alǵan ja­ńa oqý-ádistemelik baǵdarlamaǵa álemniń 30 tilin meńgergen, bir­neshe tilde sınhrondy aýdarma jasaı alatyn Reseıdiń belgili lın­gvısi Dmıtrıı Petrovtyń tá­ji­rıbesi negizge alynypty. Son­daı-aq ortalyq qyzmetkerleri til ­oqytý baǵytynda Chehııa ǵa­lym­dary men ádiskerleriniń tá­jirıbesine súıenýdi de kózdep otyr­­ǵan kórinedi.

D.Petrovpen kóptegen qazaq­stan­dyqtar reseılik «Polı­glot» baǵdarlamasy arqyly tanys. QHA-nyń arnaıy shaqyrtýymen kel­gen áıgili ádisker qazaq tilin je­deldete oqytý ádistemesine óz úlesin qosty deýge bolady.­ Aıta­lyq, onyń ádistemesi negizin­de­ júrgizilgen 24 saǵattyq kýrs ishinde Japonııa elshisiniń keńes­shisi Kenıtıro Sasame qazaq tilin úırenip alǵanyn gazetten oqydyq. Álemge áıgili ádisker-ǵalymnyń aıtýynsha, árbir adamnyń tildik qorynyń paıdalanylatyn leksı­kasynyń 90%-y 300-350 sózden aspaıdy. Kez kelgen tildiń grammatıkasy da qarapaıym. Sondyqtan eki apta ishinde tildiń birneshe negizgi grammatıkalyq erejeleri men qurylymdaryn jyldam este saq­tap jáne 300-350 sózdi erkin jattap alýǵa bolady.

Zertteýlerge súıensek, alǵashqy 4 kúnde este saq­talmaǵan aqparattyń 75%-y umytylyp qalady eken. Ol úshin udaıy qaıtalap, jattyǵyp oty­rýdyń mańyzy zor. Sodan soń muny ári qaraı damytyp, leksıkany udaıy molaıta berýge bolady.

Osy oraıda ózimizdiń otandyq ádisker til úıretýshilerdiń kóregendigin de aı­ta ketken jón. Sonaý HIH ǵasyr­dyń ózinde uly aǵartýshymyz Y.Altynsarın ekinshi til retin­de úıretiletin orys tilin oqytý­da osyǵan uqsas ádistemeni qol­dan­ǵan eken. «Qazaqtarǵa orys tilin oqytýdyń bastaýysh qura­lynda» túzgen oryssha-qazaqsha sóz­dikke ol taqyryptar boıyn­sha oqýshylar ómirine etene jaqyn, jıi qoldanylatyn sózderdi ǵa­na iriktep engizgen. Orys tili gram­­­matıkasynan da qazaq bala­laryna til úırenýge qajetti máli­metter suryptalyp alynǵan.

Ber­tindegi áriptesterimiz arasynan D.Petrovtyń ádistemesine ja­qyn tásilmen qazaq tilin tabys­ty oqy­týǵa qol jetkizgen sanaýly muǵalimder qata­rynda Gúljıhan Aı­daralıevany atar edim. Onyń 16 taqyryp bo­ıyn­sha negizinen tirek syzbalar arqyly qazaq tilin úıretý ádis­temesin paıdalanyp, Rýd­nyı qalasy men oblystyń keı­bir mek­tepteriniń qazaq tili muǵa­limderi ótken ǵasyrdyń 80-shi jyl­darynan bastap nátıjeli jumys istedi. Sondaı-aq  orys tildi dáris­hanalarda qazaq tilin oqytýda shet­ tili ádistemesi elementterin utym­dy paıdalanatyn Sáýle Bóribaeva, Sánııa Aqmuhamedova syndy áriptesterimniń sabaqta­ryna qatysqanymda, óte rıza bolyp, ózim de, ózgeler de úırener tus­taryna nazar aýdarǵan edim. Alaıda, kópshiligimiz sóı­leýge úıretýge mán bermeı, baǵ­darla­manyń oryndalýyn ǵana kúıt­tep, oqýshylardyń jattandy, mar­­dymsyz jaýaptaryn joǵary baǵa­laýmen shektelip kelgenimiz jasyryn emes.

Sonymen joǵaryda sóz etken ádis­­temege qaıta oralsaq, ol 15 gram­­matıkalyq konstrýksııa men keste túrindegi leksıkalyq materıaldardan turatyn kórinedi. Negizgi taqyryptar boıynsha jıi­ qol­danylatyn 300 sóz jáne aına­lymdaǵy 150 sóz qamtylypty. Aıta keterligi, ádisteme mem­le­kettik tildi meńgerýdiń alǵashqy qa­damy retinde qaralyp otyr. Ke­­lesi eki qadamda salalyq baǵyt pen is qaǵazdaryn memlekettik til­de júr­gizýge úıretý jospar­lanǵan. Bul ádistemeniń ereksheligi – grammatıkalyq qurylym­dar­dyń júıeliligi, beıneliligi, máli­metterdiń ınteraktıvti ádis­pen­ berilýi, jıi qoldanylatyn lek­sıkalyq materıaldardyń tań­dap alynýy jáne tildik keder­gini tez jeńýge baǵyttalǵan psıho­lıngvıstıkalyq trenıngter.

Atalmysh ádisteme jeńil­diginiń basty belgileriniń biri qamtylatyn sóz­dik qordyń shekteýli sany ekeni sóz bolǵanda, Bilim jáne ǵylym mınıstri Erlan Saǵadıevtiń qazaq tilin oqytýdyń jańa ádistemesi  týraly aıtqany tilge oralady. Mınıstrdiń aıtýynsha, keıbir elderde (mysaly, aǵylshyndarda, fınderde) óz halqynyń tilin ózde­rine jáne basqa ulttarǵa 4-6 aı ishin­de úıretetin tıimdi ádistemeler bar. ­Sondyqtan sheteldik ozyq ádis­temeler negizinde qazaq tilin je­del meńgerýdiń ádistemesi ja­sal­maqshy. Qazaq tilin tıimdi úıretetin ádistemege sáıkes, jalpy bilim beretin uıymdar úshin «Qazaq tiliniń jıilik sózdigi» ázir­lenipti.

Osy oqý jylynan bas­tap A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń atsalysýymen ázirlengen tyń ádisteme elimizdiń 150-ge jýyq mektebinde synaqtan ótpekshi. Sondaı-aq oqy­tý sapasyn arttyrý úshin orys tilinde oqytatyn mektepterde­ qazaq tili saǵattaryn kóbeıtý qa­jettigi zor. Iá, buǵan deıin de orys­tildilerge qazaq tilin úıretý sapa­syn arttyrý amaldary jasaldy, alaıda nátıjesi bola qoımady. Bul jolǵy talpynys ózgerek, sal­maqtyraq kórinedi.

Sheteldiń ozyq ádistemesine súıe­ný kerektigin Elbasy N.Nazar­baev 2004 jyly pedagog­ qyz­metkerlerdiń III sezinde aıtqany esimde. Memleket basshysy 2011 jylǵy Joldaýynda «Biz­diń min­detimiz – 2017 jylǵa qaraı mem­lekettik tildi qazaqstandyqtar sa­nyn 80 %-ǵa jetkizý. Al 2020 jyl­­ǵa qaraı olar keminde 95%-dy quraýy tıis. Endi on jyldan ke­ıin mektep bitirýshilerdiń 100%-y­ memlekettik tildi bilip shy­ǵa­tyn bolady», degen-di.

Ýaqyt shap­shań syrǵyp ótip jat­qanymen, ózge ulttarǵa qazaq tilin oqytý ádistemesin jańǵyrtýǵa asyq­padyq. Endi-endi qolǵa alyp, kiris­ken bolyp jatyrmyz. Keleshekte júzege asatyn bir tıpti mektepter­ shákirtterdi úsh tilde oqytýdy qol­ǵa alyp, bul óz kezeginde mem­lekettik tildiń óristeýine múm­kindik bermekshi.

Sheteldiń ozyq ádistemesine súıe­ný qajet degende, til úıretýdiń ózindik tıimdi tájirıbesimen álem nazaryna ilikken reseılik fılolog Aleksandr Dragýnkındi aıt­paı ketýge bolmas. Ol aǵylshyn jáne qytaı tilin meńgerýdiń ozyq ádistemelerin zerttegen ǵa­lym retinde belgili. Onyń oqý­lyqtary búginde álemniń 28 mem­leketinde qoldanylady. «Kez kel­gen tildi júıelendire alamyn» deı­tin A.Dragýnkın aǵylshyn ti­liniń jańa grammatıkasyn oılap tapqanyn maqtan tutady. Atal­mysh ádiskerdiń aǵylshyn tilin úıretý kitaby 1998 jyly jaryq kórgen.

Onyń aıtýynsha, buǵan deıin jazylǵan aǵylshyn tilin úıretý kitaptary men óz kita­by­nyń aıyrmasy jer men kók­teı. Búgingi tańda aǵylshyn tilin úı­re­tý naryǵyndaǵy kitaptardyń bar­lyǵy Dragýnkın jasaǵan ádis­teme negizinde jazylǵan. Ataq­ty ádis­ker ǵalymnyń sózine sensek, ádis­temesi ámbebap, kez kelgen tildi oqyta berýge bolady.

Osynaý til úıretý darabozy áıgili áriptesi ári jerlesi Pet­rov­tyń oqýlyǵyn álsiz dep sanaı­dy. Áıtse de bir nárse anyq: orys­tildi otan­dastarymyzdyń qa­zaq tilin úırenýine ekeýiniń de ám­be­­bap tájirıbesi úlgi bola­ryna­ sóz joq. Tek sony negizge ala oty­­ryp, otan­dyq til mamandary­ oń­taı­ly ádisteme jasasa, al qa­zaq ­tili muǵalimderi pándi oqy­­tý jaýapkershiligin tereń sezinip, sheberlik tanytsa eken deısiń.

Dıplomymda «ulttyq mek­tep­tegi orys tili men­ áde­­bıe­tiniń mu­ǵa­­limi» dep ja­zylǵanymen, orys til­di dárishanalarda qazaq ti­lin oqy­typ júrgenime de otyz jyldaı ýaqyt bolypty. Muny aıtý­daǵy sebep, orystildi ortada til úıretý máselelerimen etene tanystyǵymdy bildirý. Bul tur­ǵydaǵy jazbalarym merzimdi basylymdarda jaryq kórdi. Taıaý­da Dúnıejúzi qazaqtarynyń V quryltaıyna qatysyp, sóz sóı­legen ıtalııalyq qandasymyz Áı­gerim Bolatqyzynyń jeti tildi meń­gergenine súısindik. Úırenetin tildi janyna jaqyn sanap, bar ynta-yqylasymen qolǵa alsa, maqsatqa jetýge bolatynyna derek te, dáıek te jetip artylady. Olaı bolsa, Elbasy mindettegen úsh tildi meńgerýdiń alynbaıtyn qamal emestigine taǵy bir márte kóz jetkizýge bolady.

Máńgilik El atanýǵa baǵdar ustaǵan tusta rýhanı jańǵyrýdyń bir ushy aldymen memlekettik tilge basymdyq berýde, soǵan qol jetkizýde ekenin sezinip, sol jolda batyl áreket jasaǵanymyz lázim.

Pıalash Súıinkına,

 Qazaqstannyń bilim berý salasynyń qurmetti qyzmetkeri

Qostanaı