«О́mir-ózen» kitabynyń tanystyrylymy ótti

Qaıran, ýaqyt! Aspan­nan aǵyp túsken juldyzǵa bara-bar marqum kýrstasymyz Beıbit Qusanbekti joǵaltyp alǵaly beri kózdi ashyp-jum­ǵansha oıpańdy on jyl qalaısha ýysymyzdan qumsha syrǵyp óte shyqqan deseńshi. Kózi tiri bolǵanda bıyl 55-ke tolyp, qos bestini kúımege jekken dúldúldeı naıqalyp, qolyndaǵy úkili dombyrasyn bebeýletip, shirkin-aı, óziniń súıip oryndaıtyn «Bir mysqalyn» qyzyl shyraıly júzi alaburta shyrqap otyrar edi-aý aramyzda deısiń. «Qane, endi jup bolsyn!» dep jan-jaqtan esi kete qaý­malaǵan dostaryna jadyrap: «Al endi bárińiz súıip tyń­daı­tyn «Kóziń qaıda!» ánin aıtyp bereıin» dep dýmandy ortanyń shólirkegen kók­jıegine ásem ánniń bulaq­taı nárin qanattanyp búrkip-búrkip jiberer edi-aý.

«Kóziń qaıda,
Sondaǵy kóziń qaıda?
Kózińdegi kireýke sezim
qaıda?!
A-a-a-aı, a-a-aı,
Kireýke sezim qaıda?»... O zamanda, bu zaman kózdi izdegen jandy kórgen be edińiz?! Adal jar izdedim, súıgenimdi izdedim demeıdi. Kisiniń kózinde alýan-al­ýan syr tunyp turatynyn, tuńǵıyqtaǵy tylsymdy nebári on segiz jastaǵy óren osy óleńine qalaı áde­mi taýyp, arqaý etken-aı deı­siń. Odan ári qaraı onyń kúlkisin, nazyn izdeıdi.

«Nazyń qaıda?..
Sen emdeseń,
Júregim jazylmaı ma?..»,
«...Kúlkiń qaıda,
Meni oılasań júregiń bul­qynbaı ma?...» Mátini qan­daı máıin! Ulpadaı úl­bireıdi, aýadaı jeńil. Osy rette aqyn Esenqul Jaqypbektiń «О́mir ótti zyrǵyp aǵyp...» atty áni til ushyna eriksiz orala ke­tedi. «Kók shyqqanǵa bir qýa­nyp, Shóp shyqqanǵa bir qýanyp, О́mir ótti-aý zyrǵyp aǵyp, zyrǵyp aǵyp. Qyzǵaldaqqa bir qýanyp, Sarǵaldaqqa bir qýanyp, О́mir ótti-aý syrǵyp aǵyp, syrǵyp aǵyp...». Muny mysalǵa keltirip otyrǵan sebebimiz, ánderdiń mátini negizi osylaı tez jattalatyndaı qarapaıym, ishki órimi órikteı ýyljyp, tez jutylyp, sanaǵa jyldam sińip ketýi kerek qoı. Al bizdiń qazirgi estradanyń eń basty túıtkili, sumdyq kemshiligi mátinniń shylbyrsyz ketip qalǵandyǵynda bolyp otyr. О́kinishtisi, ondaı dúbára dúnıeler efır arqyly emin-erkin nasıhattalyp, keń dalıyp taraýda. Sóıtken ekra­nyńyz televıdenıeniń na­ǵyz sańlaǵy – Beıbit Qu­san­bekteı dara tulǵanyń ál­gindeı sózi men áni ásem áser­li ánderin, óleńderin, ónerin udaıy nasıhattap otyrsa, neleri ketedi?!

Al onyń oryndaýshylyq sheberligi óz aldyna bir bólek áńgime, árıne. Shir­kin­-aı, degizer jaǵymdy qo­ńyr úni qulaǵymyzdyń tú­binde áli shymyrlap saırap tur. Ádette marqumdy eske alǵan sátte áýeli kisi­niń jarqyn beınesi kóz al­dyńyzǵa kólbeı kele qala­tyny ras-aý. Al bizder úshin Beıbittiń jaıdarman­ beınesi, qazaq tiliniń múd­desine oraı oı tolǵaǵan televı­denıedegi baısaldy qalyby, tamyljyǵan tań­ǵy shyqtaı taza úni men qa­lyqtata shyrqaǵan ásem áni ýaqyttyń jelmegi men ker­megine muqalmaı, syrly symbatyn daýyldar men ja­ýyndar shaıyp áketpeı, sol bastapqy kórkem bede­rinde máńgi saqtalyp qala ber­mek. О́mirdiń máninen túı­gen bir ónegemiz ándi súı­gen adamnyń jan dú­nıesi syr-sandyqtaı syń­ǵyrlap, ishinen alýan túrli shu­raıly naqysh shýaǵyn tógip turady eken-aý. So­syn taǵy bir jaıt, án ále­mi­niń quzy men yldıyn,­ óri men eńisin sharlaı bilgen, jemisin barlaı ilgen jan­nyń dórekilikten ada, minezi jibekteı názik bolyp keletindigi. Al endi án­ge degen qurmeti erekshe ál­gi tulǵańyz buǵan qosa já­ne ózi sony keń dalany keze jortqan jelmaıa­sha jeldirte oryndap, ha­lyqtyń mereıin darııadaı­ tasytyp turar bolsa, mu­nyń jóni tipti alabóten ǵoı.­

Onyń qalamger, aqyn aǵa­sy Qajytaı Ilııas­­tyń ánin tamyljyta­ shyrqaǵan taspadaǵy úni saqtalyp qalypty... Keıbir kileń qurǵaq bos sóz ben maqtaý-ma­daqtan qulaq sarsıtyn qa­rabaıyr, jattandy tu­saý­keserlerden shynyn aıt­qanda, sharshaısyń. Beı­bit Qusanbektiń «О́mir-ózen» kitabynyń tanysty­rylymy kelýshilerdi ja­lyq­tyrǵan joq. Sharaǵa qa­tysýshylar ekrannan avtordyń ómir-dereginen kóp maǵlumatqa qanyqty. Án jylýyna marqaıǵan jan dúnıemiz serpilip, dombyra sazy sana-sezimdi bılep-tóstep áketti. Beı­ne bir tap qazir ol jaı­rańdap janymyzdan taby­lardaı eleńdegen sátte qa­sıetti qara dombyranyń kúm­birlegen qońyr úni men Beıbittiń daýysy juptasa órilip, áriptestiń ár alýan qyryn aıqyn ańǵartar aıshýaq aıdynǵa tap bol­dyq. Qudaı-aý, «Bil­gen­ge – marjan, bil­meske – ar­zan» dep Abaı atamyz­ aıtpaqshy, qoldaǵy bar altyndy baǵalaı almaı jatatynymyz qandaı ókinishti edi. Bizdiń bir jaman ádetimiz, óner adamy ómirden ótti me, sońynda izdeýshisi, joq­taýshysy bol­masa, sol kúıi kóp jaǵdaıda sanadan­ syzylyp qa­lyp jatady. Ánsheıinde «qa­zaqtyń estradalyq án­deri buzylyp ketti, sózderi mán­siz, maǵynasyz» dep, jat­saq-tursaq synap-mine­gende aldymyzǵa jan salmaımyz. Synaý durys-aq, al biraq mundaıda ózimiz sol bardyń baǵasyna jete alyp júrmiz be degen saýal óńeshimizge kóldeneń kepteledi. Al qoldaǵy altyndy qadirlesek, onda Beı­bittiń «Kóziń qaıda», son­daı-aq qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumyrynda jasyndaı janyp, jaryp­ ótken taǵy bir kýrstasy­myz marqum Nurlan Ber­ǵazıevtiń «Shaǵala» atty áni­ osy kúnde jurttyń bá­ri­niń aýzynda júrmes pe edi? Al Qajytaı sazger­ge qatysty aıtaıyn degenimiz, avtor sońyna 20-dan astam án jazyp qaldyrǵan jáne sonshama soqtaly kúı-murasy taǵy bar.

Alaıda «Kóziń qaıda?» ániniń sahnada shyrqala bermeıtini sııaqty Qajytaı aqyn ánderi men kúıleri de otan­dyq radıo men telear­nalar arqyly nasıhattalyp jatqanyn kórgen de, estigen de emespiz. Átteń-aı, bul da bolsa keleshek­te oılanatyn oqshaý jaıt­tyń biri-aý. Sheteldiń mı ashytatyn kódı-sódıin dárideı qabyldap, sanany ýlaǵansha, shirkin, ózimizdiń tuma bulaqtarymyzdy nege qadirlemeske degen­ sóz osyn­daıda eriksiz oı­ǵa­ oralady. Alda-jal­da Beı­bittiń óz ánderin keı­bir jekelegen ánshi­lerdiń shyrqaýynda estip qal­sańyz, aıaýly da ystyq jas­tyq shaǵyńyzdyń mekenine tabanyńyz tıgendeı tula boıyńyzdy shoq qarıdy. Búginde sahnany, ekrandy ata-babasynan qalǵan saraıǵa sanap, nebir shata-shalyq, áýmásir áýendermen toltyrýǵa áýester paıda boldy. Osylardy kórgende sol baıaǵy tól ekranymyzdy bótenniń jaýlap alýyna, tildi shubarlaýǵa jol bermeý úshin ashyna kúresken ultjandy azamat – Bekeńniń beınesi jarqyrap aldyńǵy orynǵa taǵy shyǵa keledi...

Ony erekshe jaqyn tu­týymyzdyń taǵy bir se­be­bi, Bekeń mádenıet pen óner­diń nebir tanymal ókil­derimen tanymdyq suh­battar órgizip, ǵalym Se­rik Negımov aǵamyz aıt­paqshy, osy salaǵa ensı­klopedııalyq kitap jazyp be­rip ketti. Bir ózi sóıtip bir­ ınstıtýttyń jabylyp oryndaıtyn jobasyn júzege asyrdy. Eýrazııa ult­tyq ýnıversıtetinde UǴA-nyń akademıgi Dı­han Qamzabekulynyń jetek­­shiligimen ótken «О́mir­-ózen» kitabynyń tanystyry­lymyna avtor­dyń habarlaryna túsken keıip­kerleri mysaly, atap­ aıt­saq, belgili rejıs­ser­ Talǵat Temenov, Qyz Ji­bek­ti somdaǵan halyqtyń sú­ıik­ti aktrısasy Merýert О́tekeshova, rejısser Sáý­­le­bek Asylhan, tany­mal ánshi Kenjeǵalı Myr­jyq­baı qatysyp, osy baǵyt­taǵy óz oı-pikirlerin ortaǵa sal­dy. Belgili ǵalymdar Serik Negımov, Baýyrjan Omar­uly, Qaırat Saq, dra­matýrg-jazýshy Roza Mu­qanova, sondaı-aq Darhan Myńbaı, Erkin Qydyr, Ǵalym Omar­han, t.b. kýrs­tas-dostary qazaq jýrnalıstıkasynda­ esimi erekshe iltı­patqa ıe Beı­bit Qu­sanbektiń ómi­ri men shyǵar­ma­shy­­lyǵy jaıynda qa­daý-qadaý oılar aıtty.

Endi nelikten avtordyń bul ki­taby «О́mir-ózen» dep ata­lady degenge keleıik. О́ıt­keni «О́mir-ózen» habary qazaq televı­denıesindegi aıtýly ulttyq jobalardyń biri bolyp sanalady. Odan Beıbittiń 1995-1998 jyldarǵy janaıǵaıy tabylady. Bizge sonysymen qundy hám qymbat. At­tary ańyzǵa aınalǵan Aq­jan ál-Mashanı, Ámına О́mir­zaqova, Qadyr Myrza Áli, Farıda Sháripova, Hadısha Bókeeva, Bıken Rımova, Mádına Eralıeva, Ermek Serkebaev, Farıza Ońǵarsynova, Aqseleý Seıdimbek... t.s.s. sandaǵan tul­ǵalar únin keleshek ur­paqtyń sana-sandyǵyna saq­taýymen tushymdy, tuǵyrly. О́mirdiń aǵyp bara jatqan ózen tárizdi seziletinin bizden buryn aramyzdan Beıbittiń erterek uǵynyp qoıýynyń ózi tegin emes eken-aý. Sol­ tulǵalar shoǵyrynyń so­ńy­nan kóshke ilesip kete bar­ǵan onyń qyp-qysqa ǵumyrda osynshama mol dúnıeniń basyn qaıyryp úlgergenine tańdanbasqa, qaıran qalmasqa lajyńyz qalmaıdy. Jıynnyń so­ńynda «Mahabbat maýsymy», «О́leń-ózim», «Ǵumyr-darııa», «El aǵalary» kitap­taryn muraǵat qoryna aı­naldyrýǵa ólsheýsiz eńbek sińirgen jáne de osy kitap­ty basyp shyǵarýǵa at­salysqan súıgen jary Ǵa­zızaǵa sóz berilgende, «О́mir-ózen» kitabynyń birneshe danasyn oqý ornyna syıǵa tartty. «Adamnyń ólgeni – umytylǵan ýaqy­tynda» dedi ol. Shyn-aý!­­ Ǵalymdar tarapynan B.Qusanbektiń myna kitaby ásirese stýdentterge, jýrnalıstıka salasy boıynsha bilim alyp jatqan televıdenıeniń keleshek mamandaryna oqý quraly retinde oqytylady degen pikir bildirilip qaldy. Artyńda óshpeıtuǵyn iz, ólmeıtuǵyn is qalsyn degen sóz osy bolsa kerek-ti.

Baıaǵy zaman bolsa onyń habaryna túsken tanymal tulǵalardyń jarqyn beıneleri shań basyp tas­pada, tasada qalyp qoıar ma edi. Nıetimizge qaraı, qa­zir zaman ózgerýde, zamanaýı tehnıkalar sát saıyn jańǵyryp, damýda. Sonyń osy kitap – aıqyn dáleli. Jurt televıdenıe habarlarynyń jazbasha nusqalaryn oqýǵa múm­kindik tabýda. Bul oraıda jınaqty qurastyryp, kór­kemdigine atsalysqan jary Ǵazıza Isahan men uldary Beıbarys pen Bekarysqa kóp rahmet! Muntazdaı muqabasy, boıaýy, ustaǵanda ýysyń tolatyn syrtqy túr-symbaty jaǵynan ár qazaq kitap sóresine uıalmaı, maqtanyshpen qoıa alatyndaı qomaqty dúnıe eken. Qol jetkizgen janǵa – rýhanı mol azyq.

Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan»