Al biz sııaqty birli-jarym qyzyqqandardyń ózi-aq Ilııas Jansúgirov atyndaǵy Mádenıet saraıyn toltyryp jiberipti. «Jolaı bas suǵa salyp edim», dep, qasymyzǵa jaıǵasqan bir turǵyn (unamasa shyǵyp kete salady) kesh sońynda kópshilikpen birge ornynan turyp, uzaq ýaqyt shapalaq uryp turyp aldy. Ádette «Esemiz estradaǵa ketip júr» dep shaǵynýmen júretin halyqtyq mýzyka ókilderiniń ár keshten kórgen qoshemeti osyndaı bolsa, shaǵynar jónimiz joq sııaqty...
Bul «Máńgilik eldiń máńgilik saryny» taqyrybyndaǵy halyqaralyq festıvaldiń jabylar qarsańy bolatyn. Qazaq, túrik, qyrǵyz, ózbek, tatar, tyva, ıakýt halyqtarynyń ókilderi qatysqan, eki kúnge sozylǵan festıvaldiń gala-konsertine bara qalsańyz, kesh biter-bitkenshe toqtaýsyz qol soǵyp, rızashylyqpen tarap bara jatqan kópti kórer edińiz. Onsyz da urylyp jatqan shapalaqty, kórsetilip jatqan qoshemetti kórmegendeı, kúı men ánniń ortasyna sahna syrtynda turyp kıligip, qaıta-qaıta «qoshem-e-e-et» suraǵan júrgizýshi qyzdyń júıkege tıgeni de áp-sátte umyt bolypty. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda tek osyndaı joǵarǵy deńgeıdegi keshter ótse, árbir sharaǵa dál osylaı rııasyz kóńilmen rıza bolyp qaıtsań... Baǵdarlamanyń negizgi maqsaty da osy bolsa kerek.
Festıvaldiń alǵashqy kúni – sheber-klass sabaqtarymen este qaldy. Stýdentter men jas ónerpazdarǵa arnalǵan sabaqta ár ulttyń atynan ákelingen aspaptardyń ereksheligi men tarıhyna qysqasha toqtalyp, qalaı oınalatyny jaıly azdaǵan qupııalaryn ashty.
Tehnıka túgili temirdiń ózin ıgermegen sonaý bir eski zamandardan beri kele jatqan halyqtyq aspaptardyń kópshiliginiń qurylysy qarapaıym keledi eken. Máselen, tyva halqynyń bozanshy degen aspaby.
– Bul jalpy túrik halqynyń ejelgi, kóne sazdy aspaby. Bozanshy kishkentaı domalaq basty, moıyny uzyndaý keledi. Onyń bir ereksheligi perneleri bolmaıdy. Tek qana tórt qyl ishekti. Jalpy uzyndyǵy 1 metrden astam. Bozanshyny ysqymen oınaıdy.
Daýysy botanyń bozdaýyna uqsas keledi, – deıdi tyvalyq ónerpaz Igor Koshkentaı. Tyva eliniń atynan kelgen bul ókildiń negizgi óneri – kómeımen án aıtý. Bozanshymen qosylǵanda bir ózi bir orkestrdiń dybysyn beretin ánshiniń kómeıinen eki-úsh dybys qatar shyǵady. Aspaby da bir sátte birneshe dybys shyǵarady. Bul ónerdi meńgerý úshin bala, tipti, sábı jas-tan bastap daıyndalý kerek ekenin aıtady. Bul mekteptiń ózindik talaptary jeterlik. Sonyń bárin jeńgen, sonyń bárinen ótken jan ǵana osyndaı deńgeıge kóterile alady. Sondyqtan da bul ónerdi, aspapty meńgergender saýsaqpen sanarlyq qana.
Saha elinen kelgen homýsshy Iýlııana Krıvoshapkına:
– Iаkýt halqy asa qadir tutyp, qasterlep ustaıtyn aspaptyń biri – homýs. Bul aspap negizinen án men bıdi súıemeldeý úshin qoldanylady. Halyq arasynda eki tilshesi bar homýs ta kezdesedi. Onyń daýsyn kúsheıtý úshin sheberler tútigin qańyltyrdan jasap, oǵan týrbalah homýs jáne tútikti homýs dep at qoıǵan, – deıdi óz aspaby jaıly. Kólemi 10 santımetrdeı ǵana bolatyn aspaptan shyqqan ún – kómeıdiń ár búlkiline, ezýdiń qozǵalysyna, saýsaqtyń, qol qyrynyń qımylyna oraı qubylyp otyrady.
Biz barabannyń bir túri dep onsha mán bermeıtin ózbektiń doırasyn meńgerý de ońaı sharýa emes ekenin sonda bildik. Ravshanjan Iýnýsovtyń bir ózi bir toıdy bımen qamtamasyz eterdeı óneri bar eken.
Sheberlik sabaǵynyń núktesin áıgili jyrshy Almas Almatov pen túrkııalyq termeshi Irfan Gıýrdal qoıdy. Kúlli túrik jurtyna ortaq sanalatyn «Kóruǵly» dastanynan úzindi aıtty. Arǵy túbi ańyzben astasatyn týyndynyń shyǵý tarıhy, ár ulttyń oryndaý, aıtý erekshelikteri, varıasııalary tóńireginde sóz qozǵaldy.
Ekinshi kún Taldyqorǵandaǵy Til saraıynda dóńgelek ústel formatynda ótken baspasóz konferensııamen bastaldy. Almaty oblystyq mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasynyń basshysy Aqan Ábdýáli júrgizgen otyrysta túrik jurtynyń aǵystary ortaq óneriniń úndestigi, uqsastyǵy jaıynda kóp aıtyldy. Bir eldiń aspaby men ánin, jyry men termesin ekinshi elde dáriptelýi qaı deńgeıde, túrkilik mádenıettiń damýy úshin jasalyp jatqan sharýalar tóńireginde, birigý, jumylý jaıynda usynystar aıtyldy. Máselen, baýyrlas sanalatyn ár memlekettiń óner ordalarynda jańa kafedralar ashý, týystas elderdiń óneri men mádenıetin taný men tanytýdyń zamanaýı qadamdary jaıynda aıtylǵan usynystar aldaǵy ýaqytta kelise otyryp, qaıta qaraýdy qajet etetin másele ekendigi sóz boldy. Sondaı-aq, kóp jaǵdaıda kórermeni azdaý, nasıhaty tómendeý qala beretin ulttyq ónerdi dáriptemeı, halyqtyq óner ókilderiniń dárejesin kóterip, mártebesin asyrmaı – ónerge degen qurmettiń jetkilikti deńgeıge jete almaıtynyn, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy osy máseleni sheshýge berilgen úlken múmkindik ekenin aıtty.
Al gala-konserttiń shymyldyǵy Jambyldyń áıgili «Aqyndarǵa arnaýymen» túrildi. «Alataýdan, Arqadan, aqyndarym kelipsiń», dep bastalatyn tolǵaýdyń osy bir basqosýǵa dál kele qalǵanyn aıtyńyz. Beıbit Musaevtyń oryndaýyndaǵy Jambyl jyry bul keshtiń sonaý bir zamandarmen úndestikti saqtaı otyryp uıymdastyrylǵanyn kórsetip bergendeı. Almas Almatov shyqqanda, qysqa qaıyryp aıtqan ósıet jyrdyń azdaý bolyp qalǵanyn ár-ár tustan «taǵy da, taǵy da» degen daýys-tardan bildik.
Kóptiń erekshe qıqýy men qoshemetine ıe bolǵan kómeımen aıtylǵan án men homýspen tartylǵan kúı boldy desek qatelespesimiz anyq. Tipti, talaı jurt «mundaı da óner bolady eken-aý», dep, tańdanysyp otyrdy. Túriktiń belgili ónertanýshysy, termeshi Irfan Gıýrdal óz eliniń áninen soń, qazaqtyń «Oı qaraǵaıyna» salǵanda, kúnde estip-aq júrgen óz ánimizge ózimiz tańdandyq. Jalpy, bul ánshiniń oryndaýynda qazaqtyń on shaqty áni bar eken. «Kimniń arbasyna otyrsań, sonyń jyryn jyrlaısyń» dep, asyǵys daıyndaı salmaǵany bylaı da baıqalady. Al, qyrǵyzdyń kil jastardan quralǵan «Akak» qomýzshylar ansambli qyrǵyz ben qazaqtyń óneriniń de týysatynyn dáleldep, bizdiń «Balbyraýyn», «Adaı» sııaqty asaý kúıler men ózderiniń tabıǵaty osyǵan uqsas keletin shashpa-tókpe kúılerin qatar oryndady.
Qazaqtyń mýzyka ónerinde aty tanymal jeke oryndaýshylar Sáýle Janpeıisova, Erlan Rysqalı, Muhammedáli Bekpeıisov, Ardaq Isataeva, Nurjan Janpeıisov, Qazbek Adykeev, Maqpal Toqtaǵanova, Beıbit Musaev, Baqbergen Asqarbekov, Kúnsulý Túrikpen jáne «Sazgen», «Adyrna» folklorlyq-etnografııalyq orkestrleri, «Qobyz saryny» ansambli, О́zbekstannyń «Aboss» ansambli, Tatarstannan kelgen Rasım Fasýhovtar salǵan án men tartqan kúı Taldyqorǵandy áýenmen terbetip turdy. Sońǵy akkord – kúlli qatysýshylar óz aspabymen ún qosqan Nurǵısanyń «Álqıssasy» boldy.
Almaty oblysy ákiminiń qoldaýymen uıymdastyrylǵan festıval endigide jyl sa-ıyn, dástúrli túrde uıymdastyrylyp turady deıdi uıym-dastyrýshylar.
Almas NÚSIP,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty oblysy
