«Slýjebnyı» shal
Jumabek Jandildın – qazaq jýrnalıstıkasynda ekonomıka taqyrybyndaǵy maqalalardy tereń zerttep, batyl boljamdar jasap, osy sala mamandarynyń ózimen pikir talastyra alatyn saýatty jýrnalısterdiń biri. Ol qyryq jyl boıy qolynan qalamyn tastamaı, burqyrata maqala jazyp, qanshama suhbat jasap kele jatsa da dıktafondy paıdalanbaǵan jýrnalıst. Barlyq derekter men dáıekterdi jadynda saqtaıdy. Onyń taǵy bir ereksheligi – aýdarmany óte jyldam ári saýatty jasaıdy. Ol jasy birazǵa kelse de ázildi durys túsine biledi. Sondyqtan da redaksııa qyzmetkerleri onymen jıi-jıi ázildesip turady.
Birde gazettiń áldebir jumysymen jazýshy-satırık Ermahan Shaıhyuly Jumekeńdi izdep, ishki telefonmen ekonomıka bóliminiń meńgerýshisi Gúlnar Tájıevaǵa habarlasady.
– Gúlnar, shalyń qaıda? – deıdi áı-shaıǵa qaramaı. Qapelimde sasyp qalǵan Gúlnar:
– Shalym úıde. Ony qaıteıin dep ediń? – deıdi.
– Joq, ol emes.
– Endi mende basqa shal joq. Bizdi erkek deısińder me qos-qostan ustaıtyn.
– Álgi «slýjebnyı» shalyńdy aıtam, Jumabek Jandildın! – degen eken Jumekeńniń Gúlnardyń qol astynda isteıtinin astarlap.
«О́zderi alyp ketedi»
«Áziliń jarassa, atańmen oına» deıdi qazaq. Al endi bul ázil jeńge men qaıny arasynda aıtylsa, tipti jarasyp turady. «Aıqyn» gazetiniń korrektory Baǵdat apaı men Ermahan – sondaı ázili jarasqan jeńge men qaıny.
Bir kúni Baǵdat apaı áldebir sharýalarmen anyqtama almaq bolyp jyndyhanaǵa barýǵa týra keledi. Biraq ol mekemeniń qaı jerde ekenin bilmeıdi eken. Sodan ujymdaǵy bir-eki adamnan surastyryp kóredi. Olar bilmeıtin bolyp shyǵady. Dál sol kezde sap etip Ermahan kele qalady.
– Qaınym-aý, jyndyhana qaıda ózi? – deıdi Baǵdat apaı saýalyn tótesinen qoıyp.
– Jaıshylyq pa, jeńeshe? – deıdi Ermahan qýaqylana kúlip.
– Kerek bolǵan soń surap turmyn da, – deıdi Baǵdat apaı da kúlkiniń kórigin úrleı túsip.
– Báse, sońǵy kezde sol jerdiń turǵyndaryna uqsap júr edińiz, – deıdi Erekeń de qaıtpaı.
– Qysyr sózdi qaıtesiń, qaınym! Odan da jańaǵy jyndyhananyń meken-jaıyn aıt, – deıdi jeńgesi.
– Jyndyhana mynaý Orbıtada ǵoı.
– Onyń qaı jerinde?
– Kablýkov kóshesinde.
– Ony qalaı tabam, qalaı baram?
– Ony sizge tabýdyń qajeti joq.
– Nege?
– Sol jerge baryp aıqaılasańyz boldy, ózderi kelip alyp ketedi, – degen eken Ermahan.
Baný ShALOVA
Almaty
Ishiń bilsin álýáı
Saqalyn satqan Synbaıdy,
Qandaı adam tyńdaıdy,
Qoldan keler óneri,
О́sek-aıań jınaıdy.
Tegi jaman adamnan
Tekti dúnıe týmaıdy,
Tekti týǵan adamdar,
Aǵattyq is qylmaıdy.
Ilıchti teńep táńirge,
Jas býyndy ýlaıdy,
Dinimizdi bylǵasa,
Ortadan nege qýmaıdy.
Buryn-sońdy ómirde,
Kórmegem eken mundaıdy,
Úı ishinen úı tigip,
О́z-ózinen shýlaıdy.
Kópke shashqan topyraq,
Jalǵyz qalyp sorlaıdy,
Áıt, áıt, – dep aıtaqtaý,
Bireýlerge unaıdy.
Bala túgil qasynda,
Birge turmaıdy jubaıy,
О́mir boıy jazǵany,
Pyshaqqa sap bolmaıdy.
Oqyp alyp bireýdiń,
Ideıasyn urlaıdy,
Toty qustaı qaıtalap,
Burynǵysyn jyrlaıdy.
Myń jasaıtyn adamdaı,
Aıylyn nege jımaıdy,
О́zin-ózi tyrashtap,
Shaban attaı qınaıdy.
О́mir boıy úıine,
Tiri pende qonbaıdy,
Altyn balyq bolsań da,
Ustap ap bireý tuzdaıdy.
Jalǵan aıtqan ońbaıdy
Sahana da án salsa,
«Juldyzbyz», – dep saırady,
Qyranmyn, – dep bireýler,
Quzǵynnyń keıpin somdaıdy.
Tyshqan bórik boıasań,
Qundyzbyz, – dep qoımady,
Saýdagerdiń eshqashan,
Kómeıleri toımaıdy.
О́zine-ózi at qoıý,
Qazaqqa áste bolmaıdy,
Kisi aldaýdy úıretken,
Kórersiń túbi ońbaıdy.
Qazyhan ÁShE
Almaty
Mundaı da bolady...
Eskertpe:
«О́rt shyqty dep jalǵan maǵlumat berýshilerge 10 myń, buzaqylyq bolyp jatyr dep polısııa shaqyrtqanǵa 20 myń, jón-josyqsyz jedel járdem keltirtkenge 30 myń teńge aıyppul salynady. Al úsheýin birdeı jalǵan shaqyrtqanǵa 40 paıyz jeńildik jasalady».
– Shat-shálekeı ashýlanyp, terime syımaı tars ketip úıden atyp shyqtym. Aýlada júrip ashýymdy basyp biraz júrdim de, úıde bir ózim ǵana turatynym esime túsip keri oraldym.
Bir telebaǵdarlama úsh mıllıard jyldan soń jer bir alyp planetaǵa soǵylyp kúl-talqan bolatynyn dáleldep baqty... Kórip bolyp: osy men páter alýǵa kredıt alsam ba, almasam ba degen oıda qalyp otyrmyn?..
Motosıkl júrgizýshisi qarsy aldynan soqqan jelge tosqaýyl bolsyn dep kúrteshesiniń aldyn artyna qaratyp kıip alyp jeldeı esip kele jatyp tońqalań asa qulaıdy.
Oqıǵany kórgen kýáger polısııaǵa bylaı dep bolǵan oqıǵany baıandaǵan eken:
– Basynda dem shyǵyp tiri ekeni bilingen. Sodan basyn burap ornyna keltirip edim... dymy shyqpaı qaldy...
Arheologpen bolǵan áńgime.
– Myna tas baltaǵa qansha jyl?
– Shamamen 8-10 myń jyl.
– Ony qalaı bildińiz?
– Qarapaıym ǵana. Bul tas balta budan 8-10 myń jyl burynǵy topyraq qyrtysynan tabylǵan bolatyn.
– Al topyraq qyrtysynyń jylyn qalaı anyqtadyńyzdar?
– Budan 8-10 myń jyl burynǵy tas balta osy topyraq qyrtysynan tabyldy emes pe?..
Bireýge – mal qaıǵy, bireýge – jan qaıǵy
Qudaı basqa salǵan soń bárine de kónedi ekensiń. Ishine kirmek turmaq atyn ataýǵa qorqatyn aýrýhanada jatqanyma bir aıdaı ýaqyt bolyp qaldy. Osydan bir apta buryn janymdaǵy kórshim endi qaıtyp oralmaıtyn saparǵa kete bardy. Kózi tirisinde jaqyn týǵan-týystary kóńilin surap kirýge jaramaǵan edi, ol kisi qaıtys bolysymen qaptap ketti. Qatelikterin kesh túsinip qabyrǵasy qaıǵydan qaıysyp júr me desem, gáp basqada bolyp shyqty. «Qudaı sybyrlaǵandy da estıdi» demekshi, shaldyń artynda biraz aqsha, dúnıe-múlik qalsa kerek. Jaryqtyq bar dúnıege ıe bolatyn bir de bir jaqynyna muragerlik hat qaldyrmapty.
Onsyz da máz bolmaı júrgen kóńil-kúıim ózinen-ózi qulazyp, tysqa shyqpaq bolyp dárigerler otyratyn bólmeniń janynan óte bergenimde meni emdep júrgen doǵdyrdyń: «Keshegi ólgen shaldyń kórshisiniń de jaǵdaıy onsha máz emes, áı, uzaqqa bara qoımas» degen sózin estip qalyp, júregim zirk ete qaldy. Bireý basymnan balǵamen soǵyp qalǵandaı bolyp, meń-zeń kúıde palatama qaıta oraldym. Dál qazir óletindeı qaı-qaıdaǵy jaılar oıyma keldi. Tiri pende bolǵan soń, álde qandaı zaman bola qalsa ájetime jarar dep depozıtke salyp qoıǵan 20 myń kók qaǵazym bar edi. «Tórimnen góri kórim jaqyn qaldy, álgi dollardyń o dúnıede keregi shamaly, kózimniń tirisinde áıelim jáne ul men qyzyma teńdeı etip bólip bereıin» degen toqtamǵa kelip, ertesine jaqyndarym men notarıýsty shaqyrdym.
– Kúlpash, – dedim qushaqtasań qushaǵyń jetpeıtin áıelime burylyp, – keshe bir jaman tús kórdim, talqanymnyń taýsylyp kele jatqanyn ózim de ishteı sezemin.
Kempir, jas kezimde eptep serilik qurǵanym bolmasa ekeýmiz jaman ómir súrgen joqpyz, ulymyzdyń eki ret úılengeni, qyzymyzdyń úsh ret kúıeýge shyqqany bolmasa, jaǵdaılary jaman emes, ekeýi de maılyǵy men shaılyǵy kóp qyzmette, bastarynda úıleri, astylarynda qymbat kólikteri bar. Meniń arqamda sen de ne ishemin, ne kıemin degen joqsyń. Eki qabatty úı, álgi tilim kelmeıtin qymbat sheteldik mashına da seniń atyńda. Ekeýmiz qyryq jyl birge tursaq ta, seni qazaq ete almadym, oryssha shúldirlegenińdi sen de qoımadyń.
Bul dúnıedegi eń úlken ókinishim sol. О́kin, ókinbe, ómir osylaı ótti. «Kórshińniń kózi soqyr bolsa – bir kózińdi qysyp júr» demekshi, meniń de qazaqshylyǵym shamaly, jarty táýliktik jerdegi týǵan aýylyma barmaǵanyma on jyl ótipti.
Tizelep otyrsam aıaǵym synyp qalatyndaı bolyp namazǵa da jyǵylmadym, meshitke sırek bas suqtym. Jasaǵan kúnám bolsa, o dúnıede Jábireıil sazaıymdy jaqsylap berer. Anaý-mynaý bop jatsam tabytqa salyp júrmeńder, musylmansha durystap kómińder.
Sózimdi áıelim túsinse túsingen bolar, ul men qyzym birese maǵan, birese janymdaǵy notarıýsqa qaraıdy.
– Kúlpash, – dedim áıelime, – bir keregi bolyp qalar dep biraz aqshany salatyn jerge salyp qoıǵanmyn. Ony ózimmen birge ala ketpeımin. Tozaq turmaq peıishte de aqshanyń keregi shamaly dep estigem, sony senderge bólip bereıin dep sheshtim.
Ulym men qyzym aqsha degende eleń ete qalysty.
– Jaz, – dedim notarıýsqa, – áıelim Qońqabaeva Kúlpashqa – 10 000, ulym Qashqynbaev Mııatqa – 5000, qyzym Qashqynbaeva Dolaǵa – 5000 AQSh dollaryn qaldyrý jóninde muragerlik hat qaldyramyn.
– Papa, – dedi ulym meni qushaqtaǵan bolyp, – men jańa «tachka» alaıyn dep júr edim, mamama dollar ne kerek, maǵan esh bolmasa eki myń qosshy!
– Papýlıa, – dedi qyzym mysyqtaı jylmyń-jylmyń etip, – osydan eki jyl buryn alǵan norkovyı shýbam modadan qalyp qoıdy, jańasyn alaıyn dep edim, maǵan úsh myń qosshy. Mamam babýlıa ǵoı, oǵan aqshanyń keregi ne.
– Tapqan ekensińder aqymaqty! – dep báıbishem shańq ete qaldy, – maǵan aqsha nege kerek emes, kerek! Ákelerińniń qyrqyn, jylyn kim ótkizedi, basyn kim qaraıtady? Senderden qaıyr joq...
Bir aı ótti – óletin túrim joq, eki aı ótti – áli tiri júrmin. Basqa túgili ózim de óletinime kúmándana bastadym. Aty jaman aýrýhanada jatqanyma eki aı tolǵanda meni emdep júrgen doǵdyr úıime qaıtýǵa ruqsat berdi.
– Shyraǵym, úıde ólgenshe osynda kóz jumǵanym durys bolar, – dedim jınalýǵa onsha asyǵa qoımaı.
– Sizdi óledi dep kim aıtty? – dedi dáriger tańqalyp.
– Osydan bir aı buryn medbıkege aıtyp otyrǵanyńdy kezdeısoq estip qalyp edim...
– Aǵasy, súrinbeıtin tuıaq bolmaıdy, – dedi dáriger alaqanyn jaıyp, – tez jınalyp, úıińizge qaıtyńyz.
Sóıtip, men ólmeı, tiri qaldym. Búıtip tiri qalǵany qurysyn, qaltamda kók tıyn joq, aıyna bir ret alatyn azyn-aýlaq pensııamdy kempirim qaqshańdap qaǵyp alady.
Qyzym sheshesinen de ótken sarań, sura-surama, kók tıyn bermeıdi. Odan dámelengenshe, kóshede ketip bara jatqan bireýden suraǵanyń durys. Qansha degenmen erkek qoı, beıbaq ákesin túsiner dep balama telefon soqtym.
– Mııatjan, az da bolsa maǵan qarjy kerek bolyp tur, kók tıynsyz qaldym.
– Oı, papa, mende aqsha qaıdan bolsyn. Sizge senip qalyp, alaıyn dep turǵan jańa tachkadan aıryldym, – dep bezektep qoıa berdi.
– Kýlpashka, – dedim kempirime jalynyp, – qurdasymmen syra isheıin dep edim, eki-úsh myń teńge bere turshy! Eı, dorogoı, – dedi Kúlpash orysshasyna basyp, – keshe alǵan pensııany surap ıegiń qyshymaı-aq qoısyn, ol kapýt bolǵan, dúkenge baryp basyna sý quıǵanmyn. Anaý 10 000 dollardy aıtyp tursyń ba, ony sen ólgende ǵana alamyz. Alǵannyń ózinde ony ózińe jaratamyn. Qyrqyńdy, jylyńdy ótkizý kerek, dos bar, dushpan bar, basyńdy qaraıtý kerek. Tak chto, golový ne moroch! Umyt sen ony!
Áı, ózime de obal joq. Álgi aty jaman aýrahanaǵa qalaı ǵana tap boldym eken. О́l, ólme – endi aqsha joq. Álde notarıýsqa baryp, muragerlik hatymdy buzdyrsam ba eken?..
Bireýge – jan qaıǵy, bireýge – mal qaıǵy degen osy.
Doqtyrhan TURLYBEK,
Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty
Múıisti júrgizetin
Berik SADYR
