Ýaqyt talabyna ilesý úshin men de osy kýrsty oqyp, bilimimdi shyńdadym. Oqyǵanymdy is-tájirıbede qoldana bastadym. Qazir shákirt oqytýǵa degen kózqarasym múlde ózgerdi. Buryn men oqýshylarǵa tek taqyrypty túsindirsem, sóılem taldaýdy úıretsem degen maqsat qoıatynmyn. Osy baǵdarlamadan keıin muǵalim retinde basqasha paıymdaıtyn boldym.
Endigi jerde bilimniń qajettiligine oqýshylardyń kózderin jetkizip, ózdiginen bilim alýǵa baǵyttasam degen maqsat qoıyp otyrmyn. Aldymen sabaq josparyn jańadan bilgenim boıynsha qurý qajet dep tanyp, pán boıynsha oqý baǵdarlamasynda aıtylǵan oqý maqsattaryna zeıin qoıý kerek ekendigin bildim. Sabaqta belgili bir merzimde oryndaýǵa bolatyn, naqty, qoljetimdi, shyndyqqa negizdelgen maqsattar qoıýdy, resýrstar men usynylatyn qyzmet túrlerin aldyn ala qaraý jáne tanysý, qajet bolǵan jaǵdaıda beıimdelý ári oqý maqsatyn meńgerý úshin jetistik ólshemderin quryp, túpki maqsatqa sáıkes tapsyrmalar jasalýy qajettigin túsindim.
Mektep belgili bir bilim qoryna ıe tulǵany ǵana tárbıelep qoımaı, eńbeksúıgish zııatker azamatty tárbıelep shyǵarýy tıis. Munyń barlyǵy bilim berý men tárbıe sapasyn kóterýdi, árbir pándi oqytýdyń ǵylymı deńgeıin joǵarylatýdy talap etedi. Sondyqtan mende bilim berý men bilim alýdaǵy jańa tásilderdiń qaı túri tıimdi, óz sabaǵyma qalaı qoldansam qyzyqtyra alamyn degen oı boldy.
Osy deńgeılerdi joǵarylatýdyń bir túri – mektep tájirıbesindegi toptyq, ujymdyq oqytý túrlerine jáne sonyń barysynda keri baılanys uıymdastyrý arqyly oqýǵa synı kózqarastaryn qalyptastyrý. Toptyq jumys – óziniń barlyq belgileri bar yntymaqtastyqtyń ıdealdy modeli. Eń aldymen synyptyń tatýlyǵyn qalyptastyrý, birigip jumys jasaý, bir-birine degen qurmetteri artýy maqsatynda topqa bólýden bastadym. Topqa bólinip jumys istegen oqýshylar arasynda bir-birine degen senimdilik jáne uıymshyldyq paıda boldy. Bul burynǵy ózimiz ótip júrgen dástúrli sabaqqa qaraǵanda, tıimdiligin, oqýshynyń sabaqqa degen yntasyn ashatynyn baıqadym. Oqýshylardan dástúrli sabaq pen toptasa otyryp ótkizilgen sabaqtyń aıyrmashylyǵyn suraǵanymda, olar oıyn bylaı jetkizdi: dástúrli sabaqta ózimiz úshin ǵana jaýap beretinbiz, al toptyq sabaq ótkennen beri tapsyrmalardy oryndaǵanda tobymyz úshin jaýap berýge úırendik, buryn bizdi tek muǵalim baǵalaıtyn, qazir ózimiz de bir-birimizdi baǵalaý múmkindigine ıe boldyq, dástúrli sabaq kezinde bir-birimizdi tyńdamaı, keıde jazýǵa erinetinbiz, sabaqty durys uqpaǵandyqtan zerigetinbiz, toptasyp oqyǵannan keıin bir-birimizdi tyńdaýǵa, erejege baǵynýǵa úırendik.
Osyndaı pikirler men komandalyq rýh bul ádisti tıimdi paıdalanýǵa bolatynyna kóz jetkizdi. Sabaq sońynda mindetti túrde pikirlerin eki juldyz, bir usynys retinde aıtyp otyrady. Bul da óz kezeginde oqýshylardy synı turǵydan oılaýǵa ıtermeledi, syndarly sóıleýge yntalandyrdy, basqalardyń ıdeıasyn qurmetteýge jáne baǵalaýǵa daǵdylandyrdy ári oqýshylardyń pánge qyzyǵýshylyǵy artty. Eń bastysy, shákirtterim bir birine baýyr basyp, ózin jáne joldastaryn baǵalaı biledi. Olardyń boıynda ózderine degen senimdilik paıda boldy, qulshynystyń, belsendiliktiń artqanyn baıqadym.
Bizdiń maqsatymyz – oqýshylarǵa tek bilim berip qana qoımaı, sonymen birge oqýshylardyń bilimin baǵalaý. Qazirgi bilim berý júıesinde baǵalaý jańa sıpattarǵa ıe bolýda. Naqty mysal retinde bir sabaǵymnyń barysyn aıtar bolsam, oqýshylar toptasyp bolǵannan soń, róldik oıyndardy qyzyǵa bólisip aldy. Bul jerden baıqaǵanym, oıyn elementteri men ózderine jaýapkershiligi bar tapsyrmalar berý arqyly oqýshylardyń qyzyǵýshylyǵyn arttyrýǵa bolady. Onyń aldyn ala ózderi naqtylaǵan baǵalaý ólshemderi boıynsha baǵalanatynyn eskerttim. Birqatar oqýshylar óz tobyn uıymdastyryp, úzdik ıdeıalarmen bólisip otyrdy. Berilgen tapsyrmalaryn oryndap, taqtaǵa ildi. О́zderin ózderi baǵalady. Birinshi top ýaqyt únemdeımiz dep jumystaryn shala jasaǵan, al ekinshi top óz ornymen durys ornalastyrǵan, úshinshi top jumysqa birneshe materıaldar paıdalanǵan.
Budan baıqaǵanym, oqýshylardyń oılaý qabileti joǵary eken. Jasaǵan toptyq jumystaryn bir birine «Eki juldyz, bir tilek», «Sendvıch», «Úsh juldyzsha, bir tilek» ádisteri arqyly baǵalady. Synybymyzǵa baǵalaý qatty unaıdy. Sebebi buryn muǵalim ǵana baǵalap keldi. Baǵalaýshy bolyp saılanǵan oqýshy baǵalaý ólshemin toptyq baǵalaýda, ózin-ózi baǵalaýda paıdalandy. Men óz sabaǵymda toptyq jumysta qalyptastyrýshy baǵalaýdyń jaqsy iske asqandyǵyn baıqadym. Qalyptastyrýshy baǵalaý muǵalimge oqýshylardyń oqýda maqsatqa jetýin qadaǵalap otyrýyna múmkindik beredi jáne oqý úderisine der kezinde ózgertýler men túzetýler engizýge, al oqýshyǵa barynsha jaýapkershilikti bolýǵa kómektesedi.
Toppen jumys isteý kezinde qandaı da bir istiń atqarylýy mańyzdy emes, onyń toppen qalaı jasalǵandyǵy mańyzdy. Mundaı jaǵdaıda jumystyń nátıjesi ǵana baǵalanbaıdy, sonymen qatar jumys nátıjesi de baǵalanýy tıis. О́ıtkeni topta jumys isteı bilý oqýshyny qalyptastyrýdaǵy óte mańyzdy quzyrettilik. Ujymdasa áreket etýdiń birneshe baǵyttary bar. Muǵalimniń ár toptyń belsendiligin baǵalaıdy, belsendi oqýshyny anyqtaıdy, ózin-ózi baǵalaý – toppen birlese atqarǵan tapsyrma kezindegi oqýshylar men muǵalimniń baılanysyn baǵalaıdy.
Muǵalim toptyq jumysty baǵalaý kezinde toptaǵylardyń árqaısysyna ártúrli baǵa qoıa almaıdy. Sebebi ol toptyq jumystyń belsendiligine keri áserin tıgizedi. Biraq mundaı jaǵdaıda da ustaz toptyq jumysqa qatysyp otyrǵan jáne múldem belsendilik tanytpaı otyrǵan oqýshylar jaıly aıta ketýi kerek.
Qalyptastyrýshy baǵalaýdy sabaqta qoldaný muǵalim men oqýshy arasyndaǵy syrtqy keri baılanystyń ishki keri baılanysqa aýysýy bolmaq. Oqýshy ózin baqylap, óziniń áreket tásilderin tańdaıdy, nátıjelerin ózi baǵalaıdy. Osylaısha bala maqsat qoıa bilý arqyly kútiletin nátıjeni josparlaı alady. Sabaq nátıjesi retinde BBÚ kestesin toltyrady. Taqyryp boıynsha neni biletinderin, neni bilgileri keletinderin, neni úırengenderin jazdy. Bul kesteni toltyrý nátıjesinde oqýshylardyń taqyrypty jaqsy meńgergendigin túsindim. Olar aldyn ala belgilengen ólshemder arqyly ózderin jáne birin-biri baǵalady.
Árbir muǵalimnen ózi sabaǵynda qoldanǵan jańa tásilderdiń durys-burys jaǵyn tereń taldap, zertteý júrgizý talap etiledi. Sebebi keıde teorııa men tájirıbe úılespeı qalatyn kezder de bolady. Buryn oqý úderisi kezinde bar salmaq muǵalimge túsetin. Ol belgili sheńberde jumys isteıtin. Jańasha oqytýdyń júıesi boıynsha bul tásil birshama ózgerdi. Munda balalarǵa bilim daıyn kúıinde berilmeıdi, kerisinshe oqýshylardyń ózderin erkin ustaýyna, oılanýyna múmkindik jasalady.
Elmıra RAPILOVA,
Almatydaǵy №178 lıseıdiń
qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi
ALMATY
