Álem • 13 Qazan, 2017

Tramp jáne «Amerıkalyq fýtbol»: teketires nemen tynady?

246 retkórsetildi

Osydan úsh apta buryn AQSh prezıdenti Donald Tramp memlekettik ánurannyń oryndalýy kezinde tizerlegen amerıkalyq fýtbol oıynshylaryn qatań synǵa alyp úlken bir daý bastaǵan bolatyn. Prezıdentke qarsylyq retinde tizerleýshiler sany arta túsip, eki jaqtyń birin-biri aıyptaýy kóbeıe tústi. Tabıǵı apattar men Las- Vegastaǵy atys bul daýdy umyttyrǵandaı bolǵan edi, biraq burnaǵy kúni Tramp myrza Ulttyq fýbol lıgasyna (NFL) shúıligýin qaıta bastady. Dál osy arada NFL komıssary Gýdelldiń eldegi 32 fýtbol klýbynyń basshylaryna Tramptyń talabyn oryndaý jónindegi qupııa haty ınternetti sharlap ketti. Osylaısha Tramp pen NFL arasyndaǵy daý NFL men jankúıerlerdiń daýyna aınalý qaýpi paıda boldy. Tramp jaqtastary men keıbir sarapshylar muny «saıası jeńis» dep baǵalaýda. Bir qaraǵanda bolmashy talas-tartys bolyp kóringen bul oqıǵa ne sebepten búkilhalyqtyq taqyrypqa aınala ketti? Tramp myrza bul arqyly neni kózdedi? Arnaıy jasalǵan amal dep aıta alamyz ba? Osy túıindi tarqatyp kórelik. 

Alabama shtatynda Lıýter Streındjdi qoldaýǵa arnalǵan is-sharada Donald Tramp sóz sóıleýde Sýret: Bynn Anderson/AP

Sońǵy jyldary amerıkalyq fýtboldyń keıbir oıynshylary match aldyndaǵy memlekettik ánurannyń oryndalýy kezinde tizerleý arqyly AQSh-taǵy násildik jáne quqyqtyq ádiletsizdikke degen qarsylyqtaryn bildiretin bolǵan. Sol fýtbolshylar úsh apta buryn prezıdent Tramptyń nysanasyna ilikti. Senatorlyqqa úmitker respýblıkalyq Lıýter Streındjdi qoldaýǵa arnalǵan is-sharada Tramp «patrıottyq sezimnen jurdaı» fýbolshylardy «ıttiń balalary» dep atap, qoǵamdyq rezonans týdyrdy. Odan keıin bes kún qatarynan sportshylardy synap-mineý Tramptyń súıikti áleýmettik jelisi – tvıtterde jalǵasty. Keshe sol shabýyl qaıta jandandy.

Qyrkúıektiń sońyndaǵy tvıtteriniń birinde Tramp myrza «NFL memlekettik ánuran oınaǵanda barlyq oıynshylardy tik turyp qurmet kórsetýge mindetteıtin ereje qabyldaý kerek», degen oıyn bildirdi. Úsh kúnnen soń «Dallas kovboılary» (The Dallas Cowboys) men «Arızona kardınaldary» (The Arizona Cardinals) arasyndaǵy oıynda tehastyq oıynshylar ánuran bastalǵanǵa deıin tizerlep turyp, memlekettik gımn qosylǵanda túregelip, qoltyqtasyp turyp tyńdady. Osy bir sátti Tramp kezekti tvıtinde «úlken progress» dep atady. Keshegi NFL komıssary Gýdelldiń haty da Tramptyń upaıyn túgeldegendeı boldy. Alaıda demokrattar men respýblıkalyqtar, medıa belsendileri jáne sportshylar men jankúıerler bul tartysqa san túrli baǵa berýde. Bireýleri Tramptyń patrıotızmge shaqyrǵan qadamyn qoldap jatsa, ekinshileri AQSh prezıdentiniń eldi biriktirýdiń ornyna iritki salyp, halyqty ózara jaýlastyrýda dep aıyptaýda.

The Dallas Cowboys oıynshylary The Arizona Cardinals komandasyna qarsy oıyn aldynda ánuran bastalǵanǵa deıin tize búgip otyrýda. Sýret: Matt York/AP

«Ańdamaı tvıt jazǵan...»

Amerıkalyq fýtbol AQSh azamattary úshin qatardaǵy buqaralyq sport túri emes. Ol – amerıkalyq mádenıettiń aınymas bólshegi. Ol – amerıkalyq otbasy qundylyqtarynyń bir elementi. Odan qalsa, sońǵy jyldary amerıkalyq fýtbol keıbir sportshylar úshin saıası qarsylyqty bildirýdiń tıimdi tásiline aınalyp keledi. Bul ádiske kóbine qara násildi fýtbolshylar jıi júginedi. Olar osy arqyly jurtshylyq nazaryn eldegi áleýmettik, násildik jáne quqyqtyq ádiletsizdik máselelerine aýdarýǵa tyrysýda. Bul –fýtbolshylardyń konstıtýsııalyq quqyǵy. Iаǵnı, olar saıası qarsylyqty túrli beıbit formada bildirýge kepil beretin AQSh Konstıtýsııasyndaǵy birinshi tolyqtyrýdy paıdalanýda. Dese de, bul áreketti fýtbol jankúıerleri men amerıkalyqtar óz qundylyqtaryna súıenip túrli baǵalap keledi.

Sońǵy úsh aptada prezıdent Tramptyń arqasynda saıası qarsylyqtyń bul túri jańasha sıpat pen mazmunǵa ıe bola bastady. AQSh prezıdenti klýb ıelerine, NFL basshylaryna jáne mıllıondaǵan jankúıerge fýtbolshylardyń áreketin múldem maquldamaıtynyn bildirý arqyly amerıkalyq fýtbol qaýymyn ózine qarsy birigýge ıtermeledi. Máselen, eger Tramp shúılikkenge deıingi aptalarda oıyn aldynda ánuran oınaǵan kezde 5-6 oıynshy ǵana tize búkse, Tvıtterdegi shabýyldardan keıin «patrıotızmge jat» tásilge 200-ge jýyq fýtbolshy júgingen. Tramptyń áreketin aıyptaýshylardyń qatarynda prezıdentti jeke tanıtyn New England Patriots komandasynyń beldi oıynshysy Tom Bredı de bar. Sonymen qatar, 100-den astam fýtbol jattyqtyrýshylary da óz shákirtteriniń saıası qarsylyq kórsetýin qoldaǵan.

Degenmen, Gýdýelldiń keshegi haty Tramp pen onyń jaqtastaryna «saıası jeńis» aýylyn jaqyndatqandaıt áser qaldyrdy. Amerıkalyq fýtbol bıznesmen Tramp prezıdent atanǵanǵa deıin AQSh-ta mıllıondardyń súıikti oıyny bolǵan jáne ol bılikten ketkennen keıin de amerıkalyqtardy biriktirýshi oıyndardyń biri bolyp qala bermek. Soǵan qaramastan Tramp óz qoldaýshylarynyń tamyryn fýtbolshylardy «patrıotızmge shaqyrý» arqyly basyp kórýdi kózdese kerek-ti.

«Qara násildi» fýtbol

The 49ers komandasynyń oıynshylary Erık Reıd pen Kolın Kapernık The Chargers komandasyna qarsy oıyn aldynda AQSh ánurany oınap jatqan kezde tize búgip otyr. 1 qyrkúıek, 2016 j. San Dıego, Kalıfornııa. Sýret: Michael Zagaris/Getty Images

Áli kúnge deıin AQSh-ta násildik teńsizdik óz mańyzdylyǵyn joǵaltpaı keledi. Násildik másele sportty da aınalyp ótken emes. Oıynshylarynyń 70 paıyzy afro-amerıkalyqtardan turatyn amerıkalyq fýtboldy qara násildiler oıyny dese de bolady. Ánurandy tize búgip turyp tyńdaý saıası qarsylyqtyń tásili retinde 2016 jyly San-Fransıskonyń «The 49ers» komandasynyń qara násildi qorǵaýshysy Kolın Kapernıkten bastaý alǵan. Osy ýaqytqa deıin qarsylyǵyn tize búgý arqyly bildirip kele jatqan sportshylardyń basym kópshiligi de afro-amerıkalyq fýtbolshylar. Onyń ústine qara násilderge qatysty quqyqtyq ádilettilikti kózdeıtin «Black Lives Matter» qozǵalysynyń óz is-qımyldaryn Kapernık sekildi tanymal fýtbolshylarmen baılanystyrýy bul saıası qarsylyq formasyn AQSh qoǵamynda afro-amerıkalyqtardyń tásili retinde baǵalaıtyn oıdy qalyptastyryp keledi.

Osy oraıda, elde násilshildikpen kúres týraly tartys qyzyp turǵanda árbir tvıti qoǵamdyq daý týdyratyn Tramptyń qara násildi fýtbolshylarǵa syn boratýyn kezdeısoq deýge kelmeıdi. Iаǵnı, sportshylarǵa tıisý – násilge qatysty máselelerdi qozǵaıtynyn esepke alyp jasalǵan qadam.

«Ash bala toq balamen oınaıdy»

The 49ers pen The Chargers komandalary arasyndaǵy oıyn kezinde Kolın Kapernıkktiń ánuran kezinde tize búgýin aıyptaıtyn qaǵaz ustaǵan san-fransıskolyq komandanyń fanaty. 1 qyrkúıek, 2016 j. San Dıego, Kalıfornııa. Sýret: Orlando Ramirez-USA TODAY Sports

Amerıkalyq fýtbol oıynshylarynyń mıllıondap tabys tabatyny eshkimge jasyryn emes. Tabysy qansha joǵary bolsa da fýtbolshylardyń ózge amerıkalyqtar sekildi zań aıasynda saıası narazylyǵyn bildirýge quqyqtary bar. Degenmen, olardyń AQSh ánurany oınaǵanda tize búgý arqyly ádiletsizdikterge qarsylyq bildirýin unatpaýshylardyń arasynda «erikken qara násildi baılardyń is-áreketi» degen oı basym. Osy tusta Tramp qara násildi baı amerıkalyq oıynshylardan «ánuranǵa qurmet kórsetýdi talap etý» taktıkasyn óz jaqtastary men qarsylastarynyń arasynda «biz» jáne «olar» dep bólinýdi órshitýge óte tıimdi qoldandy dese bolady.

Tramptyń ózi mıllıarder ekendigine qaramastan, 2016 jylǵy prezıdenttik saılaýda eldegi bar problemaǵa «Vashıngtondaǵy jemqorlyqqa belshesinen batqan saıasatkerlerdi» kinálaý arqyly kedeı saılaýshylardyń qoldaýyna ıe bolǵanyn esten shyǵarmaýymyz kerek. Túrli áleýmettik saýalnamalar kórsetkendeı, joǵary bilimi joq jáne áleýmettik jaǵdaıy tómen saılaýshylardyń Trampqa degen kóńilderi áli sýı qoımaǵan. Sondyqtan da, Tramptyń elektoraty aldynda Vashıngtondaǵy saıası ısteblıshmentke esh qatysy joq qutqarýshy obrazyn kúsheıtý úshin daıyn nysanany (baı NFL oıynshylaryn) kózdeýi beker emes. Iаǵnı, Tramp eldegi eń baı sport lıgasy men baqýatty fýtbolshylardyń qarapaıym halyqtyń ómirinen beıhabar jáne olardyń el astanasynda burynnan júrgen saıasatkerlerden esh aıyrmashylyǵy joq dep kórsetip, taǵy bir erekshelengisi keldi.

 «Aq úıden aýlaq..!»

Prezdent Tramp Aq Úıdegi jumys kabınetinde telefonmen sóılesip otyryp, bas barmaǵyn joǵary kóterýde. Sýret: Mandel Ngan/AFP/Getty Images

Osy ýaqytqa deıin Tramp ákimshiligi men Kongrestiń eki palatasynda da basymdyqqa ıe respýblıkalyqtar aıtarlyqtaı zańnamalyq jeńiske qol jetkize almady. Máselen, olar sońǵy jeti jyl boıy «Obamakeırdi» bılikke qol jetkizgen kúni alyp tastaımyz degen ýádelerin ózara kelisimge kele almaı, áli oryndaǵan joq. Odan qalsa bıznes pen azamattarǵa úlken salyqtyq jeńildikterdi kózdeıtin salyq reformasynyń jaqyn arada iske asýy ekitalaı. Keshegi shabýylynda Tramp myrzanyń bir tvıtin NFL paıdalanyp kelgen salyqtyq jeńildiktermen baılanystyrýy beker emes. Iаǵnı, bul jerde Kongresste «salyq reformasy» máseleleri boıynsha ózara qyryqpyshaq bolyp jatqan respýblıkalyqtardy kópshilik nazarynan tasalaý, ári dál qazir Tramptyń jalǵyz úmiti bolyp turǵan zań jobasyna qoldaýdy kúsheıtý kózdelýi múmkin.

Oǵan ótken aptalardaǵy Kremldiń AQSh-taǵy 2016 jylǵy prezıdenttik saılaýǵa aralasýy boıynsha júrip jatqan zertteýdiń kúsheıýin, prezıdenttiń kúıeý balasy Djared Kýshner men qyzy Ivanka Tramptyń Aq úıdegi qyzmetterinde jeke elektrondy poshtasyn qoldanǵany týraly aqparattyń kópshilik nazaryna iligýin, Las-Vegastaǵy qandy shabýyldyń qarýdy baqylaýdy kúsheıtý týraly búkilhalyqtyq pikirtalasty qosyńyz. Basqasha aıtqanda, dál qazir saılaýaldy ýádelerin oryndamaǵan jáne jańa problemalarǵa tap bolǵan Tramp úshin medıa men halyq nazaryn aýlaý úshin Tvıtterge júginýden basqa tıimdi jol bolmaı tur.

Osylaısha, Tramptyń únemi halyq nazaryndaǵy NFL men onyń oıynshylaryna shúıligýi medıa men halyqqa «Aq Úıdiń aýlasynan ary oınańdar» degenge saıady. Ol maqsatyna Aq úı ıesi úsh apta burynǵy birinshi shabýylynda tolyqtaı jetti deýge bolady. Máselen, 24 qyrkúıek kúni Tramptyń fýtbolshylarǵa shabýyly Nıý-Iork Taıms jáne Vashıngton post sekildi beldi basylymdardyń jáne CNN, CBS jáne NBC sekildi telearnalardyń basty taqyrybyna aınaldy.

Otpen oınaý...

Saıası jáne memlekettik qyzmette tájirıbesi mardymsyz bolǵanymen, Tramp myrza kópshiliktiń psıhologııasyn óte jaqsy túsinedi. Oǵan qosa, AQSh prezıdenti ákimshiligi jetekshiligine general Kellı kelgeli beri Tramp komandasynyń tájirıbesizdiginen týyndaıtyn qatelikter birshama azaıdy. Eger Tramp ákimshiligi men Kongrestegi respýblıkalyqtardyń saıası upaı jınaýdaǵy sátsizdikterin esepke alsaq, buqaranyń kóńilin basqa dúnıelerge aýdarýda bul shúıligý sátti shyqty. Degenmen, NFL-di nysanaǵa alýdyń uzaq merzimdi saldaryn Tramptyń saıası kommýnıkasııa boıynsha keńesshileri mańyzdy dep sanamaǵan tárizdi.

Amerıkalyq fýtboldyń «Super bowl» atalatyn bıylǵy fınaldyq oıynyn tikeleı efırde 111,3 mln astam adam tamashalady. Fýtboldyń halyqty biriktirýshi róli ár maýsym saıyn artyp keledi. Tramp NFL oıynshylarymen eregisemin dep ózin jyldar boıy eldi biriktirip, amerıkalyq qundylyqtardy nasıhattap otyrǵan «Amerıkalyq fýtbol» atty ıdeologııalyq quralǵa qarsy qoıýda. Saıası kommýnıkasııa turǵysynan AQSh prezıdentiniń bul taktıkasy kúnderdiń kúninde ózine qarsy oınaýy ábden múmkin.

Shalqar NURSEIIT,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

ShQO-da qar kóshkini júrdi

Aımaqtar • Keshe

Balalyq shaqtyń kórmesi

Qoǵam • Keshe

Uly hakim ulaǵaty urpaqqa úlgi

Rýhanııat • Keshe

Qazaqtyń tuńǵysh abaıtanýshysy

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar