Ol elordanyń eńsesi záýlim ǵımarattarymen ǵana emes, mádenıeti men ónerindegi ónege órnekterimen de bıik turýy tıis dep esepteıdi. Ol úshin erke Esildiń jaǵasyn áýeli qazaqtyń daýylpaz kúıi terbep jatýyna birden-bir múddeli ónerpaz.
– Tuıaqberdi Qajygereıuly, estýimizshe, siz jýyrda týǵan aýylyńyzdyń aýasyn jutyp, adamdarynyń aqedil meıirimine shomylyp qaıtypsyz. Sol saparyńyz týraly qysqasha áńgimelep berseńiz.
– Batys Qazaqstan oblysynyń birqatar aýdandarynda ótken óner keshimdi ásirese, qarapaıym halyqtyń óte ystyq qabyldaǵanyna marqaıyp qaıtqan jaıym bar. Osyndaı shyǵarmashylyq kesh kindik qanym tamǵan jer – Bókeı ordasy aýdany, Saraljyn aýylynda da uıymdastyrylyp, konsert aýdandyq ult-aspaptar orkestriniń súıemeldeýimen jurttyń kóńilinen shyqqan bir mereıli shara bolǵany sózsiz. Qurmanǵazy babamyz men Dına anamyzdyń qaıta túrlengen tamasha týyndylaryna ondaǵy jurt sýsap-aq otyrǵandaı ár kúı oryndalǵan saıyn qoshemetterin aıamaı, rızashylyq sezimderin bildirýmen boldy. Ara-tura ózim jazǵan ánderge kezek berildi. Án men jyr degende halyqtyń qalaı arqalanyp ketetinine osy keshte taǵy da kýá boldym. Bizde keıde tyńdarmannyń atyna synı kózqarastar aıtylyp qalyp jatady. Kórermenniń mádenıeti tómen degen sııaqty birjaqty pikirlerdi de estıtinimiz ras. Jalpy men óz basymdy ózge jurttyń aldynda halqymyzdyń has ónerin nasıhattaýda bir kisideı ter tókken adammyn dep esepteımin. Talaı eldiń tyńdaýshysyn kórip júrgen adam retinde aıtarym: álemde qazaqtaı ónerdiń qadir-qasıetin bárinen joǵary qoıatyn, ata-babadan qalǵan muraǵa óte muqııat qaraıtyn halyqty kórgen emespin. Aýylymnyń aıaly alaqany men iltıpatynan kókiregime mol taǵylym túıdim deýime bolady. Jergilikti ónerpazdar Jolaman Seısenǵalıev pen Janargúl Qýanyshevanyń, sonymen qatar Ǵ.Qurmanǵalıev atyndaǵy oblystyq fılarmonııanyń ánshileri Erkin О́tegenov pen Dastan Esentemirovtiń shyrqaǵan ánderi qandaı áserli boıaýmen áýeledi deseńshi. Ǵaısaǵalı Seıtaqtyń sózine jazylǵan «Bókeı orda, jasaı ber» atty ánimniń tuńǵysh ret oryndalǵanyna qaramastan, halyqtyń sonshalyq súıispenshilikpen qabyldaǵanyn óz kózińmen kórý baqyt eken. Aýdan ákimi Rahman Karın myrza «Bókeı ordasy aýdanynyń qurmetti azamaty» belgisin tapsyrdy. Aınalaıyn, altyn besigim qurmetterin kórsetip shyǵaryp saldy.
– Al búgin Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynda ótetin keshińizde qandaı shyǵarmalar oryndalady?
– Keshte Qurmanǵazynyń «Kishkentaıy» men «Arba soqqan», sondaı-aq Mámenniń «Aqsholpan» kúıleri oryndalady. Dáýletkereıdiń «Baıjumasyn», Uzaqtyń «Aqjeleńin», Dınanyń «Qazaqstanyn» tartpasań keshtiń ajary kire me? Taǵy da ózim jazǵan birqatar kúılermen qatar, Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy qurmetine «Asqaraly azamat» (M.Qulkenov), «Aýylym ańsarym» (M.Raıymbekuly), «Qadyr aǵany joqtaý», «Aq ájem» (Sh.Qydyrnııazova), «Shaǵala saǵynysh» (A.Baqtygereeva), «Nurǵısa aǵaǵa saǵynysh» (T.Moldaǵalıev), «Tyrnalar» (M.Mashekenov), «Dombyra» (Qadyr Myrza Áli), «Aýylym – ásem án saǵym», «Aýylymdy saǵyndym» (A.Asylbek), «Kúnder-aı» (B.Tólebaev) sııaqty biraz ánderimdi tartý etemin.
– Dombyrany alǵash qolyńyzǵa qansha jasyńyzda ustadyńyz?
– Tórt jasymda sol óńirdegi ataqty kúıshi Amanǵalı Imanmaǵzomuly qolyma dombyrasyn ustatqan eken. Ákem de keremet kúıshi bolǵan kisi. Ýaqyt ótken saıyn qasıetti aspaptyń únin qulaǵyma quıa bergen ol bir kúnderi tipten osymen shyndap aınalysa bastaıdy. Men ózimniń kúı óneri syrlaryn alǵash Amanǵalı syndy naǵyz kúıdiń qulagerinen úırengenimdi qaı jerde de maqtanysh etýden jalyqqan emespin. Keıin sol súrleý meni Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorııanyń dańǵyl soqpaǵyna túsirgeni taǵdyrymdy túpkilikti qazaqtyń kúı ónerimen sabaqtastyrýyma sebepshi boldy. О́ner adamynyń taǵdyry týraly ár túrli sózder halyq arasyna keń taraıdy. Sonyń ishinde kúıshiler jaıynda eshqashan kóńilge kirbiń uıalatar áńgimeni qulaǵymyzdyń shalmaýy kúıdiń tereń ıiriminderine boılaǵan saıyn bilgimiz kelgen qupııalardy asha túsýimizge ıtermeledi. Al kúıdiń qudiretine qulaq asqan adamnyń halyqtyń talaı ǵasyrdan beri sary maıdaı saqtap kele jatqan injý-marjanyn qadirlemegen kezin kórdińiz be? Qazaqtyń dombyrasy men kúıi kókjıeginen osylaısha kól-kósir taǵylym tógip turǵanda osy eldiń rýhanı kóshin shetten alapat bir soıqan kúsh kóshirip áketedi degen qaýip-qaterdiń negizsiz ekenine kózim jetedi.
– Siz qyzmetińizdi Qurmanǵazy atyndaǵy akademııalyq ult-aspaptar orkestrinde qatardaǵy dombyrashydan bastapsyz. О́nerdiń synynan keı jandar súrinip ketip, opyq jep jatatyn jaǵdaılar bolady. Al sizdiń óner jolyńyz qalaı boldy?
– Qatardaǵy dombyrashydan bas konsertmeısterge, odan keıin jeke oryndaýshyǵa aýystym, endi mine, búgin kórip otyrǵanyńyzdaı, elimizdegi nómiri birinshi bolyp esepteletin, 77 jyldyq tarıhy bar aıtýly orkestrge kórkemdik jetekshilik etip, kez kelgen óner adamynyń armany derlik tuǵyrda turmyn. Osyǵan deıingi nebir buralań-bultarysy qaptaǵan ný ormandaı tirshiliktiń tizgini keıde bura tartyp, basqa tusqa áketip jatsa, endi birde sol túıinniń bári jańbyrdan keıin ashylǵan aspannyń júzindeı qulpyryp, mereı asyrar mezettiń rahatyn tatasyz. Jalpy kúıge jaı kúndelikti kúıbeń tirliktiń kúreń belinen árige asa almaıtyn jandar kelmeıdi. Kelip qalǵan jaǵdaı bolsa, izim-ǵaıym joǵalyp ketkendi ǵana kórip júrmiz. Munymen ne demekpin, másele jańaǵy aıtyp otyrǵan qyzmette emes, munda siz meıli konsertmeıster bolyńyz, meıli kórkemdik jetekshi bolyńyz, jurt tek shynaıy ónerge baǵa beredi. Kimniń qaı jerde otyrǵanyna qarap baǵalanbaıdy. Meniń osy orkestrdiń quramynda óner kórsetip kele jatqanyma qyryq jylǵa jýyqtapty. Jumyr jerdiń qaı qıyryna sapar shekpedi deısiz? Amerıka, Italııa, Fransııa, Koreıa, Aýǵanstan, Portýgalııa, Pákistan, Qytaı men Almanııa asqan kezderde júregimdi syzdatqan ulttyq ańsardan eshqashan attap ketken emespin. Bireýlerge sondaı mezetterde kókeıimizde tek qana dástúrli kúı óneri arqyly qazaqty barsha jurtqa tanystyrý maqsaty turdy degen qaǵıda kúmándi túıilýi múmkin. Kúı tolqytpaǵan kókirek mundaı sezimdi qaıdan uqsyn?! Jáne bir ǵajaby, sol bógde jurt bizdiń ónerimizge qatty qyzyǵýshylyq tanytyp, tipti kesh sońynda jibermeı, kóp suraqtyń astyna alyp jatatynyn qaıtersiz. Sebebi, qazaqtyń tarıhy men mádenıetin ózge elge qazaqtyń kúıi men dombyrasy turǵanda basqa nársemen túsindirýdiń qajeti bola qoıar ma eken. Osy eki kıeli dúnıesimen-aq talaı syrdy tereńnen tebirene jetkizý qıyn emes.
– Shet eldegi jastarǵa biraz dáris berip qaıtqan kórinesiz.
– 1996 jyly Qazaqstan men Qytaı eli mádenıet mınıstrlikteri ózara kelisimimen QHR-nyń Shyńjan ólkesi, Qulja qalasyndaǵy qazaq, uıǵyr, sibe, hansý, duńǵan sııaqty ulttardan quralǵan orkestrdi basqaryp, alty aı boıy sondaǵy ónerpazdarǵa kásibı turǵydan dáris berdim. Syrttaǵy qandastar kúıdi tipti alabóten sezimmen tyńdaıdy eken. О́ıtkeni, bireýden bireý ile jattap, aýyzdan aýyzǵa tez taraıtyn jyr óneriniń jóni bólek te, al kúı óneri mundaı úlgiden áldeqaıda kúrdeli ıirimdegi qudiretti dúnıe. Qazaqtyń búkil turmys-tirshiligi men bolmys-bitimi, taǵdyr-tarıhy jaıynda jazylǵan tom-tom kitaptar sóreni maıystyrsa, osylardyń túgeldeı kúı shejirege syıyp ketý syry adamǵa úlken oı salady. Qazaqtyń arǵy-bergi kompozıtorlarynyń biraz án-kúılerin orkestrdiń repertýaryna engizýge jibergen ýaqytymdy bos ketti deı almaımyn. Sol aralyqta atalmysh óner ujymynyń sandyq notasyn eýropalyq notaǵa aýdaryp shyqtym. Qazaqstan ónertanýshylary men zertteýshileriniń, mýzykanttardyń eńbekteri men oqýlyqtaryn Qytaıdaǵy qandas baýyrlarǵa taratýdyń eki el arasyndaǵy shyǵarmashylyq baılanysqa tıgizgen paıdasy ushan-teńiz.
– Shyǵarmalaryńyzǵa kóbine qandaı taqyryptardy arqaý etesiz?
– «Otan ottan da ystyq» demeı me halqymyz. Sol aıtqandaı, aldymen týǵan jerge bas ıip, baryńdy arnaýǵa boryshtarsyń. Kúı arqyly mundaı asqaq uǵymdar daýylpaz rýhta jyrlanary sózsiz. Jastardy patrıottyq sezimge, Otandy súıýge tárbıeleý kún tártibinde turǵan basty másele desek, endeshe onyń qaınar kózin basqa beımálim jaqtardan izdeýdiń áste qajeti joq. Babalar taǵylymynan esken qudiretti kúı sondaı tamasha arnaǵa bastaıdy. Saıyn dalanyń qaı túkpirine barsańyz da sol sazdyń sandýǵashy saırap tur. Osynshama baıtaq dalany jaılaǵan ónerdiń tilimen adamzat armanynyń ushar shyńyna qol jetkizýge bolatynyn sezinýdiń ózi adamǵa bir ǵanıbet. Sol sebepti Otanǵa arnalǵan oramdy týyndylar qashanda bıik tura beretin bolǵandyqtan, odan qazirgi kúıshi-kompozıtorlar da shet qalyp jatqan joq. Onyń ústine bizder búgingi táýelsizdikke jetýimizdiń qanshalyq qymbat joldarmen kelgenin biletin urpaqpyz. Qıyndyqpen betpe-bet arpalysqanbyz. Qarap otyrsańyz, osy júrgen joldarymyzdyń bári erteń tarıhqa aınalyp jatyr. Sol paraqtardy áli paryqtar urpaq týady. Aǵa urpaqtyń ár saladaǵy izderine zer salǵanda, bizden olar qandaı tálimdi izgilikti tabýy kerek degen turǵyda kóp oılanamyn. Osy oılar mazalaǵanda uıqym shaıdaı ashylady. Otan, týǵan jer týraly ishtegi sherdi kúımen tarqatýǵa tyrysamyn. Kúılerimniń birazy dostyq pen mahabbat sııaqty aıaýly sezimderge arnalǵan. Kúıdegi, bolmasa basqa ónerdegi jasandylyqty jasyrýǵa bolmaıdy. Ásirese, adaldyq pen adamdyq bederdi beıneleý tek sezimine selkeý túspegen shynaıy júrekten ǵana týary anyq. Sondyqtan jalpaq jurtqa ony jarııa etpes buryn osy eńbegiń qanshalyqty júregińniń sııasymen jazylǵanyna úńilip alǵannyń artyqtyǵy joq. Elordadaǵy keshimde sondaı kóńil súzgisinen ótip baryp, ómir súrip jatqan týyndylarymdy usynyp otyrmyn.
– Dúnıeden ótip ketken nemese umyt bola bastaǵan keıbir kúıshilerdiń týyndylaryn zertteýde de biraz is tyndyryp tastaǵan sııaqtysyz.
– Úlken jumysymnyń biri – shektiniń urpaǵy, Tileýuly Móńke bıdiń tórt kúıin taýyp, onyń tabıǵaty men tarıhyn zerttep, notaǵa túsirgenim. Bul qazaqtyń kúı murasyn tolyqtyrǵan taǵy bir aıtýly tabysymyz bolyp tabylady. Osy tórt týyndyny halyqqa alǵash jetkizýshi de ózimmin. Móńke babamyzdyń «Jıyn, alqa, keńes», «Qıqý dáýren», «Shalqyma», «О́ttiń, jalǵan-aı» kúıleri búginde baǵa jetpes rýhanı baılyǵymyzǵa aınalyp úlgerdi.
– Keıingi kezde kúıdi estradaǵa qosyp, úlgisin túrlentip jetkizetin ónerpazdar sahnaǵa shyǵyp júr. Kúıshi retinde osyǵan ózińizdiń pikirińizdi bildire ketseńiz.
– Qasıetti dombyranyń qulaǵyn ońdy-soldy soqqylap, dabyrlaǵan batystyq áýenge qosyp, kúıdiń baıyrǵy baıypty nusqasyn buzyp júrgenderdi júgendegim keledi. Ásirese ekpini qaı qazaqtyń bolsyn namysyn janıtyn órshil rýhtaǵy «Adaı» kúıin aıǵyzdap bitetin boldy. «Saryarqa» kúıi de sondaı jeńil áýenniń jetegine erip kete bardy. «Saryarqanyń» sarqyrama minezin basqanyń barabanymen bas úıretemiz deýshilik qatelik. Biraq endi talǵam talqylanbaıdy demekshi, ómir bir orynda tapjylmaı tura bermeıdi. О́ner bulaǵynyń basyna ár túrli jandar kelip-ketip jatýy zańdylyq. Kimge ne dep naz aıtasyń. Búgingi jastardyń qulaǵyna jetý úshin sondaı baılamdar jasalýda dep, oǵan arasha túskisi keletin de joq emes. Biraq kim ne dese de, adam baıyrǵy tamyrdan tátti jemis tappaıdy. Munyń bári bir sáttik áýestikpen jurtty ózine tartqanmen, birte-birte eskirip qalyp qoıatyn ýaqytsha jyltyraqtar. Jaqynda elimizde «Mádenıet» telearnasy ashylǵanda júregimiz jaryla qýandyq. Bul arna da dál biz sekildi dástúrli kúıshilerdiń júregin tebirentken jaıttardy qozǵaıdy degen senimdemin. Estrada men klassıkaǵa qarsymyn degen sóz emes, biraq qazaqtyń qazaq ekenin ózge jurtqa pash etetin dúnıe qashanda dástúrli ónerler ekenin este ustaǵanymyz abzal. 2005 jyly Qurmanǵazy orkestri, Astana sımfonııalyq orkestri gastroldik saparmen Amerıkaǵa barǵan bolatynbyz. Sonda birinshi bolyp sahnada sımfonııalyq orkestr óner kórsetti. Biz ekinshi kezekke qoıylyppyz. Biraq birinshi bop nemese sońynan óner kórsetkende turǵan eshteńe joq. Muny biz «Kóńilashar» kúıin oryndaǵan sáttegi amerıkalyqtardyń kórsetken yqylasynan sezindik. Zaldaǵy jurt kópke deıin qoldaryn soǵyp oryndarynan tik turdy. Konserttik baǵdarlama kózdi ashyp-jumǵansha óte shyǵatyn nárse bolǵandyqtan, ónerimizdiń tez bitip qalǵanyna ókinip jatyr. Osy kezde «Sımfonııalyq orkestrdiń ónerinen góri sizderdi kóbirek tyńdaǵymyz keledi. Sebebi, Nıý-Iorktiń bir basynda júzden astam sımfonııalyq orkestr bar, ondaı mýzykaǵa ózimiz de qat emespiz» degen amerıkalyqtyń sózi jadymda jattalyp qalypty. Sheteldik kórermendi buryn-sońdy qulaǵy shalyp kórmegen óner kóbirek qyzyqtyratynyn sonda anyq baıqap qaıtqanmyn.
– Uzaq pen Mámen syndy kemeńger kúıshilerdiń týyndylaryn da kóp dáriptep júrsiz.
– 5-6 shildede Oral qalasynda kúıshi-sazger Mámen Erǵalıulynyń 140 jyldyǵyna arnalǵan tuńǵysh respýblıkalyq dombyrashylar baıqaýy ótti. Qurmanǵazynyń tól shákirti, kúıshi Mámenge arnalǵan birde-bir shara ótpegendikten, HIH ǵasyrda ómir súrgen tulǵanyń bizge tek «Qarajan hanym», «On altynshy jyl», «Qaıǵyly qara» sııaqty jeti-segiz kúıi ǵana jetken. Ol týraly Álekeı, Túrkesh sekildi dúldúl kúıshilerdiń ónerin kishkentaıynan qulaǵyna quıyp ósken, tipti kelini Dınamen de kúıtartysta baq synasqan degen el arasyna ańyz áńgime tarap ketken. Mámenniń týǵan ákesiniń aty – Murat, Jańaqala aýdany Pıatımar aýylyndaǵy kónekóz qarııalardyń aıtýynsha, Erǵalı onyń naǵashysynyń aty. Mámen Qurmanǵazy kúıleriniń el jadynda saqtalýyna kóp ter tókse, onyń shákirtteri Qalı men Oqap Mámen jaýharlarynyń urpaqtan urpaqqa jalǵasa berýine aıtarlyqtaı úles qosty. Mámen kúıleri negizinen lırıkalyq sazdylyǵymen jan baýraıdy. Tula boıy otty sezimmen órilgendeı shoq qarıdy. Uzaq týraly da uzaq tolǵaıtyn kez keledi áli. Osy dalanyń eki sardarynyń basyn kóteretin ýaqyt áldeqashan jetti. Osyǵan qalaıda qarjy tabýym kerek. Jer-jerde bul oıdy qozǵap ta júrmin. Tarıhymyz, keshegi izgilikti iz joǵalmasyn deıtin bolsaq, oǵan eldiń bas kóterer azamattary der kezinde kómek qolyn sozar degen úmittemin.
– Olardyń kúılerin zerttep, halyqqa jetkizip júrgen jandar bar ma?
– Men ózimdi osy Mámen mektebiniń ókilimin dep esepteımin. Endeshe, onyń eńbekterin, ómirin halyqqa jetkizýde kesh qaldyq dep ókinetin jaıymyz joq. Ázıdolla Esqalıev ta sol mektepten ónege túıgen, sol sııaqty búginde ár mekteptiń belgili tulǵalaryn qosa otyryp, nege bir televızııalyq jobany qolǵa almasqa degen oı keledi. Buǵan Janǵalı Júzbaev, Ermek Qazıev, Edige Nábıev, Aıgúl Úlkenbaeva, Shámil Ábiltaev, Bilál Ysqaq, Qoshqarbek Tasbergenov, Seken Turysbek, Turar Álipbaev sekildi taǵy da basqa óńirlerden shyqqan nebir kúıshilerdi tartsa, sonyń jıyntyǵynyń ózi-aq qyrýar baılyqqa aınalmaı ma?
– Áńgimemizdi Qurmanǵazy atyndaǵy akademııalyq ult-aspaptar orkestri týraly oılaryńyzben túıindesek.
– Ańsar-armansyz adamdy qanatsyz qusqa teńep jatpaı ma? Sol aıtpaqshy, meniń de janymdy jegideı jeıtin bir arman bar. О́ziniń oryndaýshylyǵymen, kórkemdik shyǵarmashylyǵymen basqalardan ózgeshe dara turǵan Qurmanǵazy orkestrin jurt áldeqashan álemdik deńgeıdegi ujym dep qabyldap qoıǵan. Endi osy óner oshaǵynyń nesi kende degende, «ulttyq» degen ataý berilse, qaı jaǵynan da oǵan laıyqty bolyp turar edi. Ujymymyz halyqaralyq orkestrler baıqaýynyń bes dúrkin júldegeri. Dúnıe júziniń barlyq aımaǵynda radıo men teledıdar arqyly Qurmanǵazynyń «Saryarqa» kúıin orkestrdiń oryndaýynda turaqty berip turý quqyn jeńip alǵany týraly bireý bilse, bireý bilmeýi múmkin. Orkestrdiń repertýarynda dástúrli kúılermen qatar dúnıe júzi halyqtarynyń 4 myńǵa jýyq klassıkalyq shyǵarmalary bar. Amerıkanyń «Kornegı Holl», «Kennedı sentr», Rımniń «Aýdıtorım», Berlınniń «Berlın Haýs», Parıjdiń «IýNESKO zaly», Máskeýdiń «Sezder saraıy», Úlken teatry, P.Chaıkovskıı atyndaǵy konserttik zaly, Beıjiń men Shanhaıdyń konserttik zaldary dúr silkingen ǵajaıyp kúıdiń qudiretin aıtyp taýysa almaspyz. Álemdik bıikke umtylǵan kúı qanaty munan da asqaq shyńdarǵa samǵaı bererine senimim mol.
Áńgimelesken Qarashash TOQSANBAI.
