Zaıyrlylyq qaǵıdattary: tanyp-bilý – zaman talaby

Dinniń qoǵamdy jaqsylyqqa úndeýdegi, izgilikke shaqyrýdaǵy rólin eshkim joqqa shyǵara al­maıdy. Degenmen qazirgi tań­da biz­diń ulttyq salt-sana­myz ben zańdarymyzǵa kereǵar kele­tin, úılespeıtin dinı kózqaras­tary ómirlik qaǵıdalary men ól­shem­derine aınalǵan azamattardyń radıkaldy baǵyttaǵy talǵamsyz talap-tilekteri oılandyrmaı qoı­maıdy. Bul jaǵdaı memleket pen dinniń qarym-qatynasyn ret­teý­g­e, zaıyrlylyq ustanymdaryn naq­tylaýǵa, ony tereń uǵyndyrýǵa sergek qaraýdy talap etedi. Son­daı-aq dinniń qoǵam ómirindegi yq­paly barynsha eskerile oty­ryp, memlekettiń din salasyna qatys­ty ustanymdarynyń basty erek­shelikteri qoǵamdyq sanadan berik oryn alýy qamtamasyz etilýi tıis. Munyń barlyǵy saıyp kelgende zaıyrly memlekettegi dinniń or­nyn belgileýde óte mańyzdy.

Halyqaralyq qoǵamdastyq­ta zaıyrlylyq uǵymyna qatysty túrli túsinik bar. Bul óz kezeginde mem­leket pen din arasyndaǵy qarym-qatynastyń ortaq sıpa­tyn tanytatyn naqty úlginiń joq­tyǵyn bildirse kerek. Desek te, keıbir elderde «zaıyrly­lyq dinı mem­lekettiń qarama-qarsy pishi­mi» degen mazmun­daǵy uǵym qa­lyptasqan. Osy oraı­da «zaıyrly» ataýyn túsiný­de, zaıyrly eldiń bolmysyn sóz etken­de birtekti pikir­diń ornyq­paǵany ańǵarylady.

Negizinde zaıyrly memleket­ter dindi memleketten bólý ıdeıa­syn ustanatyny belgili. Bul máse­lege qatysty sóz qozǵa­ǵan­da za­ıyrlylyq qaǵıda­ty bo­ıynsha dinı dogmany memle­ket zańdarynan alystatý kózde­letinine, biraq din­di qoǵam­nan bólip tastaý qaras­ty­ryl­maı­tynyna, onyń dinı bos­t­an­dyq­ty aıqyndaıtynyna mán berilýi tıis. Degenmen keı­bireýler zaıyr­lylyqty ateızm baǵyty dep túsinedi. Shyn máninde ateızm dinge úzildi-kesildi tyıym sal­sa, zaıyrlylyq dindi ustaný, ustan­baýda tańdaý quqyǵyn bere­tinin eskergen abzal.

Din qoǵamdy saýyqtyrýda, adamı qarym-qatynastardy ret­teýde, beıbitshilikke úndeýde, otba­sy­lyq qundylyqtardy ny­ǵaı­tý­da jáne basqa da másele­ler­de negizgi ıdeologııalyq qural­dardyń biregeıi. Sondyqtan ərbir memleket óziniń dinmen qa­rym-qatynas ornatýdyń tıimdi mo­delin qurýǵa múddelilik tany­tady. Máselen, birqatar mem­leketter ózderiniń qoǵamynda berik ornyqqan dəstúrli dininiń mərtebesin konstıtýsııalarynda atap kórsetken.

Jalpy, álemde zaıyrlylyq tur­ǵysynda naqty bir ortaq pikir qalyptaspaǵanymen, memle­­ket­terdiń basym bóligi zań, qar­jy, ekonomıka, densaýlyq, bi­lim, mádenıet jáne basqa da sa­­la­­lar­dyń, sondaı-aq ar-oj­dan bos­­tan­dyǵynyń din men dinı us­ta­nymdardan təýelsiz bolý qajettigin jaqtaıdy. Bul saıyp kelgende zaıyrly elder­diń atalǵan máselege qatysty kóz­qarastarynyń bir-birine ja­qyn ekendigin kórsetedi. Osy kózqarastar sáıkestigi memle­ket­terdiń syrtqy saıası baı­lanys­taryna, saýda-ekonomıkalyq árip­testikterine oń áserin tıgi­zedi. Máselen, kópvektorly baǵyt ustanǵan Qazaqstannyń álem túsi­nistikpen qaraıtyn zaıyr­ly­lyq qaǵıdattaryna qatysty oń kóz­qarastary túrli dinderdi tutyna­tyn kóptegen eldermen senimdi seriktes bolýyna jol ashyp otyr.

Sońǵy zertteýlerge qara­ǵan­da, álemde 12 dinı, resmı dinderi bar 60, zaıyrlylyq qaǵıdattaryn ornyqtyrǵan 120 jáne dinge qarsy 5 memleket bar eken. Bul derek­terden biz jahan boıyn­sha za­ıyrlylyq baǵytty usta­na­tyn elderdiń basymdyǵyn kóre­miz. Demek, zaıyrlylyq qun­dy­lyq­­tarynyń adamzat ómirindegi or­ny aıqyndalyp, onyń basty us­tanymdary, artyqshylyqtary joǵary deńgeıde moıyndalyp otyr­ǵany sózsiz. Iаǵnı, zaıyr­ly­lyq qoǵamdardaǵy qa­rym-qa­tynastardy, ártúrli dú­nıe­tany­mdar men nanym-se­nim­­derdi úılestirýshi biregeı ınstıtýt.

Búginde mamandar zaıyr­ly memlekettiń tórt túri bar dep esepteıdi. Olardyń alǵashqysy memlekettik bılik tarapynan bir nemese birneshe konfessııaǵa jeńildikter, erekshe múmkindikter berýimen sıpattalady. «Prefe­ren­sıaldy» dep atalatyn bul túrde dinniń róli zańmen beki­til­genimen, dinı mekemeler men birlestikterdiń ókilderi saıası quqyqqa ıe bola almaıdy. Al «ekvıpotensıaldy» degen ekinshi túri boıynsha, memleket dinı mekemeler men uıymdardy eldegi áleýmettik, saıası, quqyqtyq sala­lardan barynsha alystatýdy kózdeıdi. «Kontamınasıondy» dep atalatyn úshinshi túrinde memleket pen dinı mekemelerdiń qyzmetteri tyǵyz baılanysta bolýy qarastyrylady. Sońǵysy, ıaǵnı tórtinshisi memleket pen din arasyndaǵy qolaıly ynty­maqtastyqty jaqtaıdy. «Iden­tıfıkasııalyq túr» degen ataýǵa ıe bul túrde memleket pen din salasy arasyndaǵy baılanystyń tıimdiligin arttyra otyryp, qos taraptyń tepe-teńdigin saqtaý máselesi basty nazarda bolady. Naqtylaı aıtqanda, munda za­ıyr­lylyqtyń birneshe túri qa­jet kezinde qatar qoldanylyp, óz­germeli zaman yńǵaıyna, ýaqyt talaptaryna saı zaıyrlylyqtyń ózindik úlgisi qoǵamǵa usynylady. Bul amaldy búginde Qazaqstan tıimdi paıdalanýda.

Qazirgi tańda memleket pen din arasyndaǵy úılesimdi baı­lanys, ornyqty qarym-qatynas qoǵa­mymyzda tatýlyq pen tynysh­tyqtyń saqtalýyna, rýhanı jáne mádenı turǵyda damýymyzǵa, radıkalızmnen qorǵanýymyzǵa ózindik oń yqpalyn tıgizip otyrǵa­nyn aıta ketkenimiz jón. Bul óz keze­ginde memleketimizdiń halyq tala­by negizinde azamattardyń ar-ojdan bostandyǵyn qorǵaı otyryp, Konstıtýsııamyzǵa sáıkes zaıyrlylyq qaǵıdattarynyń ońtaıly úlgisin usyna bilgenin uqtyrady.

Taǵdyrdyń talaıymen bizdiń elimiz kóp ultty memleket bo­lyp ornyqty. Al kóptegen ult­tar­dyń ókilderi ómir súretin aı­maqta túrli konfessııalardyń, túr­li dúnıetanym, nanym-se­nim­­derdiń bolatyny belgili. Má­se­len, elimizde 18 konfes­sııan­yń ókilderi turady. Iаǵnı kópkon­fessııaly el bolyp tabylatyn Qazaqstandaǵy dinı jaǵdaılar «Dinı qyzmet jáne dinı birles­tikter týraly» jáne basqa da zańnamalarmen retteledi.

Osy oraıda el Konstıtý­sııa­synyń 1-baby, 1-tarmaǵynda «Qazaq­stan Respýblıkasy ózin de­mo­kratııalyq, zaıyrly, quqyq­tyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady, onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bos­tandyqtary», dep atap kór­setilgenin nazarǵa ala otyryp sóı­lesek, budan biz azamat­tary­myzdyń ózi qalaǵan dindi tuty­nýy onyń konstıtýsııalyq quqy bolyp tabylatynyn uǵamyz. Alaıda dindi ustanýshy jekele­gen tulǵalardyń, sondaı-aq dinı birlestikterdiń is-áreketteri memleket zańdaryna qaıshy kelmeýi tıis. Eger dinı birlestikter el tutastyǵy men qaýipsizdigine nuqsan keltiretin, keri áserin tıgizetin bolsa, onda olardyń qyzmeti zańmen toqtatylady. Mundaı tyıym salýlar Qazaqstan tájirıbesinde az kezdesken joq. Máselen, Qazaqstanda birqatar terrorıstik, ekstremıstik, ok­kýl­ttik-mıstıkalyq dep tanyl­ǵan qurylymdardyń qyz­metine ty­ıym salynǵan. Elimiz­de myń­daǵan adamdardy óz ýaǵyz­dary­na ıliktirgen mundaı dinı birles­tikterdiń shyn máninde qoǵam úshin óziniń qaýipti ekeni dáleldengen bolatyn. Olardyń ishinde eń kóp taralǵan «Saentologııa», «Jańa ómir» syndy basqa da birlestikterdiń is-qımyldary talaılardyń ashý-yzasyn týǵyz­ǵany da jasyryn emes.

Jalpy, el yntymaǵy men tutas­tyǵyna nuqsan keltiretin dinı birlestikterge memleket tarapy­nan toqtam salý zaıyr­lylyq qaǵıdattarynyń buzyl­ǵanyn bildirmeıdi. Jurtshy­lyq munyń ishki mánin el qaýip­sizdigi men tatý­lyǵyn saqtaý máse­le­lerimen qa­tystyra oty­ryp sara­laǵany jón.

Qazirgi tańda dinı fanatızmniń táýelsiz elimizdiń beıbit ómirine tóndirip otyrǵan qaýip-qaterin bar­shamyz ishki túısigimizben sezi­nip júrmiz. Biz keıbir bóten pıǵyl­dylar oılap júrgendeı, teo­kratııalyq memleket bola almaı­myz. О́ıtkeni taǵdyrdyń tala­ıymen kópkonfessııaly, kópet­nos­ty memleket bolyp ornyqqan Qazaq­standa bir dinge barynsha jáne barlyq salada artyqshylyq berý aqylsyzdyq bolar edi.

Osy arada erekshe toqtala keter jaıt, zaıyrly memleket qan­daı da bir dinge resmı mem­lekettik mártebe bermeıdi jáne oǵan eshkimdi mindettemeı­di. Desek te, keıbir demokratııa­lyq elderde memleket tarapy­nan keıbir, dáliregi halyq­tyń basym bóligi ustana­tyn dinderdiń qoǵamdaǵy mańyz­dy orny resmı túrde aıtyla­dy. Basqany bylaı qoıǵanda, óz elimizdiń «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» zańyn­da ıslamdaǵy Hana­fı mazha­by jáne hrıstıan dini­niń pra­vo­slavıe­lik baǵytynyń qo­ǵam ómirindegi mańyzdy orny, tar­ı­hı róli atap kórsetilgen. Biraq elimiz óz zańynda Hanafı maz­­haby men pravoslavıeniń mańyzdy ornyn kórsetkenimen, ózi­niń zaıyr­lylyq baǵytynan ajy­raǵan joq. Bul jerde atalǵan zańda Qazaqstan halqynyń rýhanı mura­symen úılesetin basqa da din­derge qurmet bildiriletini, dinı taǵattylyqtyń jáne aza­mat­­tardyń dinı nanymdaryn syı­­­laýdyń mańyzdylyǵy, kon­fes­­­sııa­aralyq kelisimniń basty nazar­da bolatyny da jazylǵanyn qaperde ustaýymyz kerek.

Qoryta aıtqanda, halqynyń kópshiligi musylman bolǵandyq­tan ıslam álemniń bir bóligi bo­lyp sanalatyn, quqyqtyq jáne zaıyr­lylyq turǵysynan jetilgen, ózi­niń maqsatyn aıqyndaǵan eli­miz úshin zaıyrlylyq qaǵıdattary­na zaman suranysyna saı aqyl­men júginýden ózge tıimdi jol joq. Muny búginde halqymyz du­rys túsinedi dep oılaımyz. Al keri tartyp, bóten nıetin ishi­ne búgip júrgen aǵaıyndar bol­sa, olarǵa máseleniń mán-ja­ıyn jete túsindirip, uǵyn­dyrý­­dan jalyqpaýymyz kerek. Al dege­ninen qaıtpaı, jat pıǵyldy­lardyń jetegine erip, ekpin­d­ep júrgen baýyrlarymyz bol­sa, olar­dyń da sanasyna sáýle túsi­rer sharalardy kóptep qolǵa alǵanymyz abzal.

Joldybaı BAZAR,
«Egemen Qazaqstan»