Dúnıe júzi boıynsha qyzdardyń bilim alýǵa, jasyna laıyq qoǵamdyq qyzmetterdi paıdalanýyna kedergiler jasalýy bylaı tursyn, olarǵa qatysty zorlyq-zombylyqtyń túrleri de jyl ótken saıyn kóbeıýde. 1995 jyly qabyldanǵan Beıjiń deklarasııasynda «Áıel quqy – adam quqy» ekeni jazylǵanmen, názik jandylarǵa qysym kórsetý barǵan saıyn órship barady.
Osy máselege alańdaýshylyq bildirgen «BUU-áıelder» uıymynyń jetekshisi Fýmzıle Mlambo-Ngkýka 2014 jyly álem jurtshylyǵyna arnaǵan joldaýynda áıelderdiń, kámelet jasqa tolmaǵan qyzdardyń quqyqtaryn aıaqqa taptaý áreketteri kóbeıgenin aıtyp, dabyl qaqty. Álemdegi árbir úshinshi qyz kún saıyn fızıkalyq kúsh kórsetýge tap bolsa, mıllıondaǵan qyz bala jynystyq operasııa jasatýǵa májbúrlengen. Sondaı-aq kún saıyn 39 myń qyz erler tarapynan zorlyqqa ushyraıdy eken. Eger bul kórsetkish 2020 jylǵa deıin kemimese, álemde 140 mıllıon qyz kámelet jasyna jetpeı áıel sanatyna enýi múmkin.
Al 2002 jylǵy Italııadaǵy Serra Leone soty jynystyq qatynasqa zorlyqpen májbúrleýdi adamzatqa qarsy baǵyttalǵan qylmys retinde tanyǵan edi. 2008-2010 jyldardaǵy BUU Qaýipsizdik Keńesiniń №1820 qararynda áıelderge zorlyq-zombylyq jasaýdyń aldyn alý baǵyttary kórsetilgen. 1995 jyly Beıjińde ótken halyqaralyq konferensııada álem qyzdaryna qaýipsiz ómir súrýge jaǵdaı jasaý týraly hattama túrinde «ýáde» berilgen bolatyn. Bul qujatta árbir qyz bala sapaly bilim alýǵa, qoǵamdyq is-sharalarǵa qatysýǵa, medısınalyq qyzmet túrlerin paıdalanýǵa, ıaǵnı adamǵa qajetti ıgiliktiń bárin kórýge quqyǵy bar delingen. О́kinishke qaraı joǵary deńgeıde qabyldanǵan sol qujatta aıtylǵan máselelerdiń barlyǵy óz sheshimin tapty, oryndaldy, áıelder burynǵydan góri qaýipsiz qoǵamda tirshilik ete bastady deı almaımyz.
BUU-nyń Damý jónindegi qujattarynda da qyz balalardyń quqyqtaryn qorǵaý, jalpy áıel zatyna qatysty qastandyq túrleriniń aldyn alý máselesi atalǵan. Biraq statıstıka aıaýly jandardy aıaýsyz qorlaý derekteriniń azaımaǵanyn kórsetedi. Mysaly, 127 elde otbasynda zorlyq-zombylyqqa ushyraǵan áıel zań júzinde qorǵalmaıdy eken. Eýropa elderinde zorlaý faktisiniń 14 paıyzy tek sógis jarııalaýmen aıaqtalady. Basqa memleketterde sógis jarııalaý faktisi 5 paıyzdan da aspaıdy. Al 57 memlekettegi áıelderdiń 10 paıyzy jynystyq zorlyqty bastan ótkergenin rastaǵan. Olardyń ishinde tek 11 paıyzy ǵana quqyq qorǵaý mekemelerine shaǵymdanǵan. Osy áıelderdiń 8 paıyzy tonaýǵa ushyraǵan. Onyń ishinde tek 38 paıyzy quqyq qorǵaý mekemelerine aryz bergen. Dúnıe júzindegi 20,9 mıllıon aýyr jumysqa májbúrli túrde jegilgenderdiń 55 paıyzy áıelder. Al jynystyq eksplýatasııaǵa ushyraǵan áıelderdiń sany 4 mıllıonnan asyp ketken.
Endi myna málimetke qarańyz, 2013 jyly álemdegi 120 mıllıon qyz bala erler tarapynan zorlyq-zombylyqqa dýshar bolǵan, 19 jasqa tolmaǵan 84 mıllıon qyzǵa fızıkalyq, emosıonaldyq qastandyq jasalǵan. Bul jóninen Tanzanııa, Gvıneıa, Kongo demokratııalyq respýblıkasy, Ýganda, Zımbabve tárizdi elder aldyńǵy qatarda tur. Damyǵan elderdiń ishinde Shveısarııada 17 jasqa deıingi qyzdardyń 22 paıyzy fızıkalyq zorlyq-zombylyqqa ushyraıtyn kórinedi. Al álemdegi turmysqa shyqqan 15-19 jastaǵy áıelderdiń teń jartysy kúıeýi ózin urǵanyn durys dep eseptese, Iordanııa, Aýǵanstan, Gvıneıa, Malı, Tımor-Leshtı sııaqty elderdegi erte turmys qurǵan qyzdardyń 80 paıyzy kúıeýiniń sabaǵanyn jarııa etken. Otyz elge júrgizgen zertteý boıynsha, 15-19 jas aralyǵyndaǵy qyz-kelinshekterdiń 70 paıyzy erkekter tarapynan zorlyq-zombylyq kórgenin jasyrady eken.
Dúnıedegi qorlyq-zorlyqtyń nebir túrin erkekterge qaraǵanda názik jandylar kóp kóretini belgili. Muny Birikken Ulttar Uıymynyń 2011-2014 jyldardaǵy qujattary rastaıdy. Sońǵy júz jyl ishinde áıel mártebesin kóteretin kóptegen zańnamalar qabyldandy. Búginde áıelder erkektermen teń deńgeıde qoǵamdyq máselelerdi sheshýge belsene aralasady, óz quqyn qorǵaýǵa múmkindigi jetedi degenimizben, genderlik teńdik alańynda ózekti órter dúnıeler az emes. Máselen, búginde álemniń 186 eli áıelderge qatysty kemsitýshiliktiń barlyq túrin joıý jónindegi konvensııany ratıfıkasııalady. Biraq qyz-kelinshektiń barlyǵy ózin qoǵamnyń belsendi múshesi retinde sezinedi deı almaımyz.
Qazirgi kezde 139 memlekettiń konstıtýsııasynda áıel men er adam teńdigi zańdyq túrde bekitilgen. Degenmen zertteý nátıjeleri kórsetkendeı, ekonomıkasy damymaı qalǵan eldermen qatar ozyq memleketterde áıel quqyǵynyń aıaqqa taptalýy jıi oryn alady. BUU-nyń «Álem áıelderiniń órkendeýi» dep atalatyn qujatynda beıbit kezde jáne soǵys jaǵdaıynda qyzdar men analardyń ar-ojdanyn saqtap qalýyna arnalǵan máseleler túıini kórsetilgen. Baıandamada jazylǵan másele boıynsha quqyqtyq júıeni qurýdyń on kepildemesi usynylǵan.
2014 jyldan «BUU-áıelder» uıymy «Zorlyq-zombylyqqa qarsy daýys» dep atalatyn baǵdarlamany júzege asyra bastady. Bul qujattyń maqsaty – qyz balalar men jas kelinshekterge jasalatyn qastandyqtardyń aldyn alý. Baǵdarlama Dúnıejúzilik qyzdar uıymymen birlese otyryp on eki memlekette 5-25 jas aralyǵyndaǵy 800 myń jasty qamtymaq. Osy oraıda BUU álemniń kóptegen elderinde názik jandylarǵa qatysty qylmystardy boldyrmaý amaldaryn jasaýda. Baǵdarlama aıasynda «Qyzdardyń ıgiligi úshin» degen joba jasalyp, ár eldegi jas qyzdarǵa qatysty zorlyq-zombylyq áreketterin tirkep, quzyrly mekemelerge ótkizý isimen de aınalysady.
BUU mamandarynyń pikirine nazar salsaq, Ortalyq Azııada, onyń ishinde Qazaqstanda áıelderdiń basym bóligi azdy-kópti turmystyq zorlyq-zombylyqty kórgen. Otbasynda teperish kórip, qorlyq kórsetýden japa shekkender kóbinese ózderiniń quqyqtaryn qorǵaýdy qajet dep tappaıdy. Áıelderge o bastan kónbistik tán bolsa kerek, ákesi anasyn jıi-jıi uryp-soǵatyn balanyń psıhologııasy durys qalyptaspaı, jeke ómirinde kedergilerge kóp ushyraıtyny belgili. Qyzdy – qyzǵaldaq, áıeldi ana dep aıalaǵan qazaq tanymy zorlyq-zombylyqty nasıhattaǵan Batys ıdeologııasy ústemdik qurǵan búgingi qoǵamnyń kóleńkesinde qalyp bara jatqandaı.
Qazaqstanda zorlyq-zombylyqqa ushyrap, japa shekken áıelderge kómek kórsetetin 30-ǵa jýyq daǵdarys ortalyǵy jumys isteıdi. Biraq mundaı mekemeler barsha áıeldiń quqyǵyn qorǵaýǵa múmkindigi bar ma? Búldirshin qyzdardy jaýyzdyqpen zorlap óltirgender týraly aqparatty estigende «bizge Qytaıdyń qatal zańy kerek-aý» deısiń. О́ıtkeni elimizde mundaı qylmys túrin jasaǵandarǵa bar bolǵany 8-10 jyl ǵana kesiledi eken. Al 10 jyl ótkende temir tordan shyqqan jaýyz qylmysker qandyqol áreketterdiń odan da zoryn jasamaı ma?
Quqyq qorǵaý oryndarynyń qyzmetkerleri ata-analarǵa ózderiniń balalaryn, ásirese kámelet jasyna tolmaǵan qyzdardy baqylaýsyz qaldyrmaýdy eskertedi. Ata-analar mektepke ketken balanyń qaı jolmen baryp qaıtatynyn, kimdermen aralasyp, sabaqtan tys ýaqytynda nemen shuǵyldanatynyn bilip otyrǵany durys. «Saqtansań – saqtaımyn» degendeı, árkim óz urpaǵy úshin jaýapty.
Sharafat JYLQYBAEVA,
jýrnalıst
