Koreı túbegindegi jaǵdaı shıelenisken tusta el premer-mınıstri Sındzo Abe jalpy saılaý ótkizý týraly áńgimeniń ushyǵyn shyǵarǵan. Japonııanyń tómengi palata músheleri 4 jyl merzimge jalpy daýys berý arqyly saılanady. Osyǵan sáıkes, parlament múshelerine berilgen ókilettilik keler jyly jeltoqsanda aıaqtalatyn edi. Premer-mınıstr eldegi jaǵdaıdy jaqsartý maqsatynda qyrkúıekte tómengi palatany taratqan bolatyn.
Aldaǵy saılaýda 8 saıası partııa óz baǵyn synap kórmek. Jergilikti Kyodo agenttigi júrgizgen saýalnamaǵa súıensek, Abe basshylyq etetin Lıberaldy demokratııalyq (LDP) partııanyń mereıi ústem bolýy tıis. Eldegi Asahi men Nikkei gazetteri de osyndaı pikirdi ustanady. Atalǵan basylymdar júrgizgen saýalnamada da halyqtyń basym bóligi LDP-ny qoldaıtynyn jetkizdi.
Mundaı basymdyqqa qaramastan, S.Abeniń qaýpi seıile qoıýy ekitalaı. Reıter agenttigi Tokıo meri Iýrıko Koıkeniń jańa «Kibo no To» («Úmit» partııasy) partııasyn qurýy premer-mınıstr josparynyń kúl-talqanyn shyǵarýy múmkin dep esepteıdi. О́ıtkeni biraz jyl tómengi palata quramyna engen, qorǵanys mınıstri bolyp qyzmet atqarǵan Iý.Koıke LDP jaqtastarynyń birazyn sońynan ertip ketti. Ári aldaǵy saılaýda Lıberaldy demokratııalyq partııaǵa negizgi qarsylas sanalyp otyr. LDP bastaǵan koalısııa aldyńǵy saılaýda parlamenttiń tómengi palatasyndaǵy oryndardyń úshten ekisin jeńip alǵan bolatyn. Agenttiktiń paıymdaýynsha, mundaı basymdyqtan aıyrylyp qalý demokrattar úshin jeńilispen para-par.
S.Abe saılaý naýqanyndaǵy alǵashqy úndeýin qarsylastarynyń sózine tıisýden bastady. «Bizdiń bolashaǵymyz urandar men ádemi sózderden quralmaıdy. Keleshek biz júrgizgen saıasatqa baılanysty. Sondyqtan sheginerge jol joq», dedi premer-mınıstr. Biraz buryn Iý.Koıke óz partııasynyń uranyn «Japonııa úmiti» dep bekitken-di. Sodan beri ár jıynda Tokıo meri birneshe márte «Japonııaǵa ózgeris qajet» dep bıliktegilerdi sózben túıreýmen bolǵan. S.Abe «Kibo no To» uranyna shúıligýi de sondyqtan. Ári Japonııa premer-mınıstri saıası qarsylasyn sózben tuqyrtyp alýdy kózdegeni anyq.
Bılikke talasyp jatqan negizgi eki partııanyń uqsastyqtary men aıyrmashylyqtary jeterlik. Máselen, LDP da, «Kibo no To» de qaýipsizdik pen syrtqy saıasatqa qatysty birdeı kózqaras ustanyp otyr. Eki partııada da Soltústik Koreıaǵa sanksııa salýdy qoldap, 2015 jyly qabyldanǵan áskerı áreketti keńeıtýdi kózdeıdi. Sondaı-aq Koıke ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin qabyldanǵan eldegi konstıtýsııaǵa ózgeris engizý jónindegi Abeniń pikirin qoldaıtynyn málimdegen-di.
Saıasatta konsensýsqa kelgen premer-mınıstr men «Kibo no To» partııasy jetekshisiniń ekonomıkalyq máseledegi kózqarasy ekige jaryldy. Iý.Koıke Japonııa 2030 jylǵa qaraı atom energııasynan bas tartý kerek dep esepteıdi. Sonymen qatar Tokıo meri tabys salyǵyn kóterýge túbegeıli qarsy. О́z kezeginde S.Abe atom energııasyn «Kúnshyǵys eliniń» bolashaǵymen tyǵyz baılanystyrady. Tabys salyǵyn kóbeıtý de osy Abe bastaǵan LDP-nyń ustanymy ekeni belgili.
Bloomberg-tiń pikirinshe, Abeniń alańdaýyna negiz joq. Bastapqyda ataǵy jer jarǵan Koıkeniń partııasy ýaqyt óte kele ishki kıkiljińniń áserinen álsireı bastaǵan syńaıly. Nátıjesinde LDP men onyń koalısııasyna enetin «Komeıto» partııalary qazirgi turaqsyzdyqqa qaramastan jeńiske bir taban jaqyn tur. Sonymen qatar Bloomberg Koreıa túbegindegi qaıshylyq ta S.Abeniń abyroıyn asqaqtatýy múmkin ekenin aıtady. Qazirgi premer-mınıstr Soltústik Koreıanyń ballıstıkalyq raketa ushyrdy dep aıyptap, álem elderin áreket etýge birneshe ret shaqyrdy. О́z kezeginde mundaı málimdemeler S.Abeniń aıbynyn asyryp, jamanyn jasyratyny anyq. Sońǵy júrgizilgen saýalnama boıynsha, japondar eń áýeli ulttyq qaýipsizdikti joǵary qoıatynyn jetkizgen-tuǵyn. Endeshe aspanynan ballıstıkalyq zymyran dúrkin-dúrkin atqylaǵan Soltústik Koreıany árdaıym aıyptaıtyn Abeniń qalyń buqara qoldaýyna ıe bolatyn kúni taıaý.
The Economic Times basylymy «Kibo no To» partııasy tanymaldyǵynyń tómendeýine Iý.Koıkeniń óz kandıdatýrasyn premer-mınıstrlikke usynbaýy áser etti dep túsindiredi. Iаǵnı partııaǵa daýys beretinder eldegi ekinshi tulǵa retinde kimdi saılaıtynynan habarsyz. Sondyqtan keleshegi kómeski «Úmitten» góri, burynnan syralǵy LDP-ny qoldaǵandy jón kóredi.
Live Mint ınternet portaly Iýrıko Koıke sekildi ózgeshe ustanymy bar tulǵanyń saılaýǵa belsene aralasýy S.Abeni taǵynan túsirmese de, eldegi saıası sheshimderdi el ıgiligine burýǵa kómektesedi dep baǵalaıdy. Máselen, LDP men eldegi bedeldi partııanyń biri «Komeıto» 2019 jyly tutyný salyǵyn 10 paıyzǵa deıin ósirý jóninde usynys tastaǵan bolatyn. Alaıda Koıke kerisinshe salyqty azaıtý jóninde jıi aıtyp júr. El basqarýdan úmitker eki partııanyń mundaı eki túrli baǵyt ustanýy, álbette «Kúnshyǵys elindegi» qarapaıym halyq úshin óte tıimdi.
Azııadaǵy irgeli áriptesterimizdiń biri sanalatyn Japonııadaǵy jaǵdaı Qazaqstandy beı-jaı qaldyrmaıtyny belgili. Oǵan sebepter óte kóp. Máselen, Elbasy N.Nazarbaevtyń ıadrolyq qarýdan bas tartý jónindegi sheshimin Japonııa tarapy joǵary baǵalaıdy. Sonymen qatar Japonııa – Qazaqstan táýelsizdigin alǵash bolyp moıyndaǵan elderdiń biri. Eki el arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynastar 1992 jylǵy 26 qańtarda ornaǵan bolatyn. Sodan beri samýraılar elimen tyǵyz áriptestik baılanys ustap kelemiz. Máselen, 2005 jyly eki el úkimeti arasynda tehnıkalyq yntymaqtastyq týraly kelisim jasaldy. Tabys salyǵyn retteý jónindegi konvensııaǵa qol qoıyldy. Úsh jyl buryn ınvestısııalardy kótermeleý jáne ózara qorǵaý týraly memleketaralyq kelisim kúshine engen-di.
Japondar men qazaqtardy tarıhı oqıǵa da baılanystyrady. 1945 jyly Hırosıma men Nagasakıge tastalǵan atom bombasy «Kúnshyǵys elin» qan qaqsatty. Sondyqtan Japonııa ıadrolyq qarýdyń qaýpin basqalarǵa qaraǵanda jiti túsinedi. Bizdiń elimizdegi Semeı óńiri de atom bombasyn synaý alańyna aınalǵany belgili. Endeshe eki eldi taǵdyrlas ári muńdas dep aıtsaq qatelespeımiz. Osyǵan oraı 2011 jylǵy 6 mamyrdan bastap atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalaný jónindegi eki el arasyndaǵy ózara kelisim kúshine endi.
«Kúnshyǵys eliniń» Qazaqstanǵa quıǵan ınvestısııasy da qomaqty. Japonııanyń 2005-2015 jyldar aralyǵynda elimizge quıǵan tikeleı ınvestısııalarynyń jalpy kólemi 6,2 mıllıard dollardy quraıdy. О́zara saýda aınalymy 2015 jyly 1,4 mıllıard AQSh dollaryna jetti. Byltyr Tokıoda ótken eki el ókilderi qatysqan Birlesken komıssııanyń 6-shy otyrysynda quny 1,2 mıllıard dollardy quraıtyn 13 kommersııalyq qujatqa qol qoıyldy.
Azııadaǵy osyndaı irgeli elmen dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatqan Qazaqstan Japonııadaǵy kezekten tys parlamenttik saılaýdy jiti qadaǵalaıdy. Jańa saılanǵan tómengi palata el premer-mınıstrin taǵaıyndaıdy. Endeshe eki el arasyndaǵy áriptestik baılanystyń odan ári nyǵaıa túsýi «Kúnshyǵys elindegi» parlamenttiń tizginin kim ustaıtynymen de tyǵyz baılanysty.
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
