Daýys berý bastalmastan buryn áleýmettik jeliler men telearnalar ekranynda «qara pıardyń» dáýiri júrdi. Qyrǵyzstan prezıdenttigine úmitker bolǵan O.Babanovtyń Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevpen kezdesýin paıdalanǵandar da saılaý aldynda «otqa maı quıǵandaı» boldy.
Menińshe, bizdiń memleketimizdiń basshysy A.Atambaevtyń atalǵan kezdesý jónindegi áserin bildirgen pikiri jónsiz boldy. Sonyń saldary adamdar, júkter aǵylyp ótetin shekaradaǵy jaǵdaıdyń ýshyǵýyna ákelip soqty. Zardapty qarapaıym halyq tartyp otyr.
Aramtamaqtar men ótkenniń sandyraǵyn, jalǵan aqparatty jany súıetinderdiń shapshań qımyldap, baýyrlas eki eldiń kópǵasyrlyq ortaq tarıhyndaǵy ómirsheń jáne máńgilik estelikterdiń ornyna qyrǵyz-qazaq arasyndaǵy keıbir túkke turmaıtyn kıkiljińderdi jahanǵa jaıyp, shala búlingenderin kórý men úshin aýyr boldy. Mundaı «negatıvter» olardyń qumaryn qandyrǵandaı. Mundaı nıeti bóten jandardyń áreketine ne aıtýǵa bolady?!
Bireýler bizdi máńgilikke biriktirgen, jaqyndastyrǵan, bir maqsatqa jetelegen, tarıhı úderistiń myzǵymas dostyǵyn qalyptastyrǵan zamandy eske alǵandy jón kórse, kelesileri esten shyqqan, ótkenniń qajetsiz tustaryn qazbalap, ósek-aıańǵa erýde. Mundaı kereǵar, syńarjaq pikirdegi adamdardy tyńdaýdy, ózara yntymaǵymyzǵa syna qaǵatyn, qos tarapty alshaqtatýǵa tyrysatyn negizsiz pikirtalasqa barýdy óz-ózin qurmettemeý dep esepteımin.
Álbette, ara-tura ózara otbasylyq, úıishilik kelispeýshilikter oryn alyp jatatyny ras. Áıtse de, bular sandyraqqa, ázil-qaljyńǵa, ótirikke súıengen jáne shynaıy ǵylymnan alys, shyndyǵy joq áńgimelerge ıek artqan kórinister ǵana. Mundaı jaǵdaılar ortaq tarıhymyzdyń jiligin shaǵatyndarǵa, tatýlyq pen jarasymdy qatynastardy jaqtaıtyn azamattarǵa, baýyrlastyǵymyzǵa qurmetpen qaraıtyn jandarǵa óziniń keri yqpalyn tıgize almaıtyny anyq.
Negizinde, qyrǵyz ben qazaqty myńdaǵan jyldar boıy meken bolǵan ortaq geografııa men til ǵana emes, sondaı-aq ortaq genetıkalyq kod, taǵdyrdyń ózi anyqtap bergen shynaıy qazaq-qyrǵyz baýyrlastyǵy, tamyry tereń etnomádenı túsinistik baılanystyrady.
Kóptegen jyldar boıy Shyńǵys Tórequluly Aıtmatovpen jaqyn áńgimelesýdiń múmkindigi boldy. Ol uly jazýshy Muhtar Omarhanuly Áýezovtiń kimniń myqty ekenin anyqtaý úshin ótken tarıhty qazbalap, qazirgi ýaqyttaǵy jaǵdaıdy mysal retinde kóldeneń tartatyndarǵa zyǵyrdany qaınaǵanyn birneshe ret aıtyp bergen bolatyn. Onyń kózinshe qyrǵyz-qazaq taqyrybyna qatysty kez kelgen ázildi nemese jaǵymsyz halyq áfsanasyn aıtýǵa tyıym salynǵan edi.
Tarıh talaı ǵasyrlar boıy qalyptasqan bizdiń baýyrlastyǵymyzdyń kóptegen tańǵajaıyp kórinisterin, baılanystarymyzdyń ozyq úlgilerin umytqan joq. «Dostyq» uǵymy bizge saı kelmeıdi. О́ıtkeni «dos» basqa, al «baýyr», tipti, bólek uǵym... Baýyrdyń jóni bólek.
A.Atambaev tarıhı turǵydan alyp qaraǵanda qazaqtar men qyrǵyzdardyń bir halyq ekenin durys aıtty. Bizdiń keıbir áýesqoı tarıhshylarymyz ben etnograftarymyz oıyna kelgenin jazyp, moıyndamasa da, bir nárse anyq – biz bir tilde sóıleıtin, mádenıeti birtekti halyqpyz. Aǵylshyndar arany Atlant muhıty bólip jatqanymen, amerıkalyqtar men brıtanııalyqtardyń bir halyq ekenin aıtýdy jaqsy kóredi. Sol sekildi, qyrǵyzdar men qazaqtar bir-birine óte uqsas mádenıeti men tili bar, KSRO qulaǵannan keıin shekara syzǵan halyqtar.
Qyrǵyz ben qazaqtyń baýyrlastyǵynyń negizgi irgetasy men beriktiginiń kilti nede, bizdi ne biriktiredi? Shynymdy aıtsam, bul saýal tóńireginde sóz qozǵaýǵa batylym bara bermeıdi. О́ıtkeni onyń jaýaby aýqymdy, qazaq dalasyndaı keń jáne «Manas» jyry sekildi mazmuny tereń. Álgi suraqqa jaýap retinde kóptegen kitaptar jazylyp, sansyz dıssertasııalar qorǵalyp, án shyǵarylyp, ańyzdar aıtylǵan. Qyrǵyz halqynyń baýyrlas qazaqtarmen baılanysyn aıǵaqtaıtyn jan tebirenterlik, mán-mańyzy joǵary, tamyry tereńnen tartylǵan mysaldar jetkilikti. Eń bastysy, bizdi ortaq taǵdyr men tarıh aldyndaǵy ortaq jaýapkershilik biriktirdi.
Álbette, qazaqtar men qyrǵyzdardyń aldynda úlken mindetter tur. Bul mindetter baýyrlas eki eldiń ózderiniń memlekettilikterin, táýelsizdikterin, ulttyq biregeılikterin saqtap, nyǵaıtýǵa tikeleı qatysty. Bul – pafos emes, shyndyq.
«Kimniń baılyǵy kóp, kimdiki az, kimniń aýmaǵy úlken nemese kimdiki kishi, kimniń halqy kóp», degen taqyryptardyń aınalasyndaǵy ónimsiz daý-damaı bizge jaraspaıdy. Árkimniń baılyǵy – Jaratýshy Qudaıdyń bergeni. О́mirdiń mán-mańyzy, baqyty aqshada ne zeınetaqy men járdemaqy kóleminde emes. Naǵyz baqyt – beıbitshilik pen tynyshtyq. Baqyt – Bishkekke jaqyn jerde zamanaýı megapolıs Almaty qalasynyń bolýynda jáne onda qalaǵan ýaqytta aýdarmashysyz bara alýymyzda. Baqyt – kez kelgen qazaqtyń Ystyqkólge qonaq bolyp, ortaq ata-babamyzdyń mekenine aýnap-qýnap qaıtýynda.
Bizder mundaı baqytty kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, qorǵaýymyz kerek. Kimnen, neden qorǵaýymyz kerek? Jaýap bereıin. Qyrǵyz ben qazaqqa násip bolǵan ıgilikterimizdi kóz tııýden, rýhy kedeı adamdardan, baýyrlastyq uǵymynyń ne ekenin túsinbeıtin nıeti bótenderden qyzǵyshtaı qorǵaýymyz qajet. Bul – óte mańyzdy másele. Men muny rýhanı tazarý jolyndaǵy izgilikti qadam dep atar edim. Mundaı sharalardy kezinde bizdiń atalarymyz, babalarymyz júzege asyrǵan. Biz de, ıaǵnı qazaqtar men qyrǵyzdardyń búgingi býyny da osy ata jolyn jalǵaýymyz kerek. Bizden keıingiler de babalarymyz jelbiretken baýyrlastyq týyn óz bıiginen túsirmeýi kerek. Sol úshin jas urpaqqa durys baǵyt kórsetkenimiz abzal.
Qorytyndy retinde mynany aıtqym keledi: qazaq pen qyrǵyz baýyrlastyǵy saıası amaldardyń qurbany bolmaýy tıis. Bul – etnomádenı, genetıkalyq, tarıhı jáne máńgilik qundylyq. Eki halyqtyń týystyǵy – ózara yntymaqtastyqtyń basty kepili. Muny barshamyz, ásirese saıasatkerler jáne osynaý alyp etno-mádenı jáne geografııalyq aımaqqa saparǵa shyqqandar este ustaýy tıis. Sonymen birge qyrǵyzdar men qazaqtar baýyrlastyqtyń shynaıy jolynan adasyp qalý qaýpin týyndatpaýy qajet.
Osmonakýn IBRAIMOV,
Qyrǵyzstan Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, professor, Qyrǵyzstannyń
eks-memlekettik hatshysy, Tótenshe jáne ókiletti elshi
