Bul ras. Biraq básekege qabiletti 30 eldiń qataryna ený úshin Elbasynyń alǵa qoıǵan maqsat-mindetterin júzege asyrý jolynda jumyla jumys isteýimiz kerek. «El búginshil, meniki – erteń úshin» degen eken Ahmet Baıtursynuly. Qazir qolǵa alyp jatqan dúnıeniń bári biz úshin emes, kemel keleshek jolynda jasalyp jatqan aýqymdy is.
Latyn álipbıi – álemde keńinen taraǵan grafıka. Tipti óz memlekettik álipbıi bar elder de shet tilderin úırengende, ǵylym men tehnıka, medısına salalaryn ıgergende latyn árpin úırenýdi jáne qoldanýdy qajet etedi. Osy jaǵynan alǵanda ony halyqaralyq álipbı dese de bolady. Álemdegi halqy eń kóp Qytaı men qaryshtap damyǵan Japonııa óz oqýshylaryna beıimdelgen latyn árpin úıretedi eken. Árıne ǵalamtor men halyqaralyq jedelhat árpi de latyn tilinde ekeni belgili. Latyn qarpi kórshi Reseı elinde de keńinen taraǵan. Sonaý bizdiń dáýirimizge deıin 700-jyldary paıda bolǵan latyn álipbıi álemge keń taraǵan úlgi. Bizdiń elimiz de latyn qarpin qoldanýdyń azdaǵan jyldar bolsa da tarıhı tájirıbesinen ótkeni belgili (1929-1940). Budan keıin latyn qarpi qoǵamdyq ómirden joǵalyp ketken joq.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, ǵylym men bilim salasynda, termınologııada, medısına salasynda bul qarip keńinen qoldanyldy. Al táýelsizdik alyp, álemdik qaýymdastyqqa teń múshe bolǵan bizdiń Qazaqstanda latyn tili burynǵydan da kóp qoldanyla bastady. Sheteldik taýarlar, qujattardaǵy jazýlar, mekeme, demalys oryndarynyń ataýlary osy latyn jazýy jaıly áńgimege deıin-aq latyn árpimen jazyla bastady. Alysqa barmaı Atyraý qalasynyń ýrbonımderin, onımderin alyp qaraıtyn bolsaq, buǵan kóz jetkizýge bolady. Atap aıtsaq, sheteldik jáne jergilikti «Caspian offshore», «Vita dent», «Moody International», «Aguatropik» sııaqty mekeme ataýlary latyn árpimen jazylǵan.
Latynǵa kóshýdiń taǵy bir utymdy jeri búkil tórtkúl dúnıege tarydaı shashylǵan qazaqtardyń bir jazýdy qoldaný múmkindigi. Biz onyń osy jaǵynan tıimdiligin qazirdiń ózinde sheteldik qazaqtardyń baspasózge bergen suhbattarynan kórip otyrmyz. Sebebi óz týǵan Otanynda, Qazaqstan Respýblıkasynda turatyn qazaqtar kırıllısany paıdalansa, Eýropadaǵy qazaqtar, Túrkııa, kórshiles ózbek elindegi qazaqtar latyn árpin, Qytaı qazaqtary áli kúnge tóteshe arab grafıkasyn qoldanady.
Demek latyn jazýyna kóshý álemdegi qazaqtardyń ult retindegi biregeıliginiń qalyptasýyna zor yqpal etedi. Ortaq jazý arqyly sheteldik qazaqtar óz ultynyń tilinde, óz Otanynan kúndelikti aqparatty jáne latyn qarpimen jazylǵan ádebı jáne basqa da týyndylarmen tanysýǵa múmkindik alar edi. Osynyń arqasynda álemdegi qazaqtar ana tilindegi ortaq keńistikke ıe bolady. Bul qazaq tilin biletin jáne ony bilgisi keletin qazaq ultynyń ókili úshin álemniń qaı buryshynda júrse de, qazirgi aqparattyq tehnologııalardyń arqasynda ońaı ári tıimdi iske asatyn múmkindik bolady. Sonymen qatar álemdegi tildik, aqparattyq keńistikke kirýge de onyń yqpaly zor bolmaqshy.
Halqymyzdyń rýhanı jańǵyrýyna negiz bolýǵa tıisti kórsetilgen qadamdardyń qataryna memlekettik til jazýyn latyn jazýyna kóshirý qajettigi qoıylyp, naqty ýaqyt pen mindetterdiń aıqyndalýy da ulttyq sanany jańǵyrtýdan týyndap otyrǵandyǵy sózsiz. Ulttyq sana úshin mańyzdylyǵy, tarıhı qajettiligi turǵysynan bul tildiń ǵana emes, álemdegi qazaq ultynyń tek búgini ǵana emes, aldaǵy bolashaǵy úshin de basty másele – jańa ulttyq álipbıge kóshý týraly aıtylyp, qoǵamdyq ortada zor qyzyǵýshylyq týdyryp otyrǵany. Sebebi bul suraq ulttyq zııaly qaýymnyń arasynda pisip-jetilgen másele bolsa, búgindegi anyq másele – jahandaný jaǵdaıyndaǵy qazirgi qazaq jazýyna, onyń emlesine zaman talap etip otyrǵan jańǵyrtýdyń qajettigi.
Álipbı aýystyrý, bul – ultymyzdyń tarıhyndaǵy eń mańyzdy betburys bolyp tabylady. Sondyqtan osyndaı jaýapty qadamǵa árkim jáne barshanyń atsalysqany abzal. Latyn grafıkasyn úırenip alý asa qıyndyq týǵyza qoıady dep oılamaımyn. О́ıtkeni álem qabyldap otyrǵan álipbıdiń jattyǵy baıqala qoımaýy kerek.
Jumazııa ABDRAHMANOVA,
H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik
ýnıversıtetiniń qaýymdastyrylǵan
professory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
