Gektar aınalymy orta eseppen 12,5 sentnerden keldi. Biraq mańdaıterdiń qaıtarymy osy ǵana ma? Onyń baǵasy durys, ótimi jaqsy bolmasa altyn dán dıqan alaqanynan qumsha sýsyp kete beredi. О́ıtkeni dánniń qambada saqtalýynyń ár kúni oǵan qarjyǵa túsedi, astyq jatqan saıyn paıda emes, shyǵyn ákeledi. Dıqan kóńili búgin sodan da kúpti.
Naýyrzym aýdanyndaǵy «Sholaqsaı» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi bıyl 17 myń gektarǵa egin ekken bolatyn. Onyń 400 gektary arpa da, qalǵany bıdaı. Bıyl gektaryna 8 sentnerden ónim jınaldy. Bıdaıdyń qamyrlylyǵy 30 paıyzdan asyp ketti. «Sholaqsaı» bıdaıynyń artyqshylyǵy da osy sapasynda. Endi sol sapanyń tabysy kóńil kónshitpeıtin túri bar.
– Astyqqa laıyqty baǵaǵa suranys bolmaǵandyqtan bıylǵy túgili, byltyrǵy astyǵymyz qambada jatyr. Qazir bizdiń qoldaǵy qamyrlylyǵy 30 paıyzdan asatyn sapaly 3-klastyq bıdaıdyń bir tonnasyn 40 myń teńgeden suraıdy, bul eń qymbat degeni. Tipti tonnasyn 35-36 myń teńgeden suraıdy, bul eńbegińniń qaıtarymyn shyǵarmaıdy. Eń bolmasa qamyrlylyǵyna sáıkes 60 myń teńgeden surasa ǵoı. Sonymen bıdaıdy baýyrymyzǵa basyp otyrmyz, – deıdi sharýashylyq jetekshisi Mádı Ihtılıapov.
Qazir negizinen 3-klastyq bıdaıǵa suranys joq. Onyń ústine «Azyq-túlik korporasııasy» AQ 3-klastyq bıdaıdyń qamyrlylyǵy 23 paıyz bolsa tonnasyn 40 myń teńgeden, al 27 paıyz bolsa 48 myńnan 52 myń teńgege deıin bekitken. Qamyrlylyǵy 30 paıyzdan asyp ketetin bıdaıdyń tonnasyn 40 myń teńgege berýge dıqannyń qalaı ishi ashymasyn? Al sharýashylyqtar negizinen naq osy 3-klastyq bıdaı óndirýge tyrysady, óıtkeni qamyrlylyǵy joǵary bıdaıdyń nany da sapaly bolady.
Taǵy bir mysal. Meńdiǵara aýdanyndaǵy «Zarıa» sharýashylyǵy jylda 3 myń gektarǵa bıdaı sebedi. Sharýashylyq osy kúzdiń keýseninen áli bir ýys bıdaı satqan joq. Sharýany júrgizýde tájirıbesi mol Aleksandr Klınko baǵa túzelmese, sharýashylyqtyń arbasy qısaıatynyn aıtady.
– Meniń esime 1994-1998 jyldar túsedi. Ol kezde bir tonna kómir alý úshin 3-4 tonna bıdaı satqanbyz, bir tonna janar-jaǵarmaıdyń quny 4,5 tonna astyq bolatyn. Baǵa sáıkessizdiginen sharýashylyqtar ydyrap bitti. Qazir de jyl saıyn kómirdiń de, janar-jaǵarmaıdyń da baǵasy qymbattaıdy, al astyqtyń baǵasy tómendep barady, naryqta baǵa sáıkestigi bolýy kerek qoı. Kómir, benzın qalaı kerek bolsa, nan da solaı qajet emes pe? – deıdi A.Klınko.
Jerdi baptap otyrǵan kimmen sóılesseń de, olar bul máselede memleket kómegine ıek artatynyn jasyrmaıdy. Ras, memlekettiń arqasynda iri sharýashylyqtardyń barlyǵy da tehnıkalaryn jańalap aldy, sýbsıdııa dıqandarǵa tyńaıtqyshtyń, hımııalyq óńdeýdiń salmaǵyn sezdire qoımady. Sonyń arqasynda sharýashylyqtar egin alqabyn keńeıtti, astyqty burynǵydan kóp óndiretin boldy. Burnaǵy jyldary «Azyq-túlik korporasııasy» memleketke astyq satyp alyp, dıqan tynysyn taǵy bir keńeıtetin. Qazir ol toqtatyldy da, naryq buıryǵyna moıynsunǵan jaı bar.
– Memleket astyqty satýda sharýashylyqtarǵa kómek qolyn sozbasa, shyqqan bıigimizden keıin syrǵýymyz ábden múmkin. О́ıtkeni naryqtaǵy baǵa bir-birine sáıkes emes. О́tken jyly dızel otynynyń bir lıtri 102 teńge edi, ol bıyl erkin naryqta 158 teńge boldy. Al bıdaıdyń bir tonnasy ótken jyly 60 myń teńge bolsa, bıyl 40 myń teńgeden de ótkize almaı otyrmyz, – deıdi A.Klınko.
Astyq baǵasynyń túsýi kórshi Reseıde bıyl mol astyq óndirilýine de baılanysty bolyp otyrǵan kórinedi. Bilýimizshe, kórshi el bıyl 130 mıllıon tonna bıdaı óndirgen. Bizdiń naryqty qysyp jibergen de sol kóp bıdaıdyń býy bolsa kerek.
– Naryq eken dep, bar salmaqty dıqannyń ıyǵyna artýǵa bolmaıdy. Astyqty ótkizýge Úkimet, jergilikti bılik kómek qolyn sozsa ıgi. Un buryn eksportqa jaqsy ótetin. Qazir osy máselege de memlekettik jańa kózqaras kerek. О́ıtkeni bizdiń undy alatyn О́zbekstan, Ortalyq Azııanyń basqa elderi, ózimizdiń ońtústik oblystar ózderinde qýatty dıirmen qoıyp aldy. Reseıdegi astyq molshylyǵy astyq naryǵyndaǵy báseke tıimdiligin bizdiń burynǵy tutynýshylarymyzǵa qaraı buryp otyr, – deıdi Qazaqstannyń Eńbek Eri Saıran Buqanov.
Qazir oblysta egin alqaptaryn ártaraptandyrý júrip jatyr. Kóptegen sharýashylyqtar osyǵan betburys jasaı bastady. Zyǵyr, kúnbaǵys, rapsqa naryqta suranys bar. Kóktemde 351 myń gektarǵa ǵana osy maıly daqyldar sebildi. Bul barlyq egis alqabynyń 7 paıyzy ǵana. Sońǵy jyldary naryq dıqandarǵa burshaq tuqymdas daqyldarmen aınalysýdy meńzeı bastady. Qazir burshaq, jasymyq, qysha sekildi daqyldar egýdi bastaǵandar bar. Onyń kólemi ázirge 65 myń gektardy quraıdy. Biraq olardyń da satylymy belgili izge qoıylǵan joq. Oblysta, jalpy soltústik óńirde maıly daqyldardy qabyldaıtyn qýatty maı óńdeý zaýyttary joqtyń qasy.
Dıqan eńbeginiń esh bolmaýyn aýyldaǵylar tilep otyr. О́ıtkeni óziniń áleýmettik turmysynyń jaqsarýy da aýylsharýashylyq ónimderiniń ótimdiligine baılanysty ekenin alaqanynyń kúsi arylmaıtyn eńbekshi jurt túsinip qalǵan.
Názıra JÁRIMBET,
«Egemen Qazaqstan»
Qostanaı oblysy
