Árbir jer ataýynyń tórkini týraly talaı-talaı ańyzdar men áńgimeler bar. Árbir ólkeniń halqyna sýyqta pana, ystyqta saıa bolǵan, esimderi el esinde saqtalǵan birtýar perzentteri bar. Osynyń bárin jas urpaq bilip ósýge tıis» dep elimizdiń barsha azamattaryn týǵan jerdi qasterleýge, Otandy súıýge, tamyrly tarıhymyzdy, taǵylymdy dástúrlerimizdi dáripteýge shaqyrǵan edi. Osy rette óńirimizdegi jer-sý, eldimeken ataýlarynyń tarıhymen qatar oblystyń onomastıka salasyndaǵy túıtkildi máselelerdi de jetik biletin tilshi-ǵalym, О́skemendegi Sársen Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti Berdibek Bııarovpen áńgimelesken edik.
Glýbokoeny Aqtas, Zyrıandy Altaı dep ataýǵa bolady
– Ult ustazy Ahmet Baıtursynovtyń «Qazaq – joq izdegen halyq» degen sózi bar. Alash ardaqtysynyń bul sózi elimizdiń onomastıka salasyna da qarata aıtylǵandaı. Prezıdenttiń qundylyqtarymyzdy qurmetteýge shaqyrǵan baǵdarlamalyq maqalasy osy saladaǵy «joǵymyzdy» túgendeýge, barymyzdy túletýge múmkindik beretin sekildi.
– Elbasy óziniń maqalasynda «Árbir jer ataýynyń tórkini týraly talaı-talaı ańyzdar men áńgimeler bar» dep bekerge aıtqan joq. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy onomastıka salasyna tikeleı qatysty ári osy saladaǵy kóp ýaqyttan beri sheshimin tappaǵan túıtkilderdiń tarqaýyna septigin tıgizedi dep oılaımyn. Qazir ulttyq topojúıemizde tyńnan toponım jasaýǵa degen zárýlik bar jáne bola beredi de. Ony ǵylymı turǵydan júıelep, bir jolǵa qoıý qajettiligi ýaqyt ótken saıyn aıqyndalyp keledi. Ásirese Shyǵys Qazaqstan oblysynda bul másele sheshimin tapqan joq. Negizgi sebepter mynalar: birinshiden, kirme ataýlardyń ornyn basatyn tarıhı toponımderdiń tabylmaýy. Máselen, qazirgi kezde Shyǵys Qazaqstan oblysynda resmı tirkelgen 20 000 ataýdyń 3000-y slavıan tilderinen engeni anyqtalyp otyr. Ol 3000 ataýdyń burynǵy túrkilik nemese mońǵoldyq túpnusqalary eshqaıda saqtalmaǵan. О́ıtkeni slavıan tildi ataýlardyń olardy yǵystyryp shyǵarǵanyna 300 jyldaı ýaqyt ótip ketken. Bul mezgilde geografııalyq nysannyń tarıhı aty el jadynan shyǵyp ketýi – zańdy qubylys. Endi olardy qalaısha jańǵyrtý kerek? Tek jańa ataýlar jasaý arqyly ǵana. Tyń ataýlar jasaýdyń jolyn bilmegendikten, ataýsyz qalǵan nysanalarǵa Aqmaral, Bereke, Beıbitshilik, Mahabbat taýy, О́rkenıet, Yntaly, Baqyt, Shattyq tárizdi jer bederine qatysy joq ataýlar berile bastady. Beıilsiz baılar men belgisiz batyrlardyń esimderinen jasalǵan antrotoponımder qaptap ketti. Buny jaqsy úrdis dep ataý qıyn. Jer men sý – atymen, zatymen qosa – sol jerdi mekendegen halyqtyń baılyǵy ekenin eskersek, ondaı beı-berekettikke jol berýge bolmaıdy.
Geosaıası ornymyzǵa, ózge ult ókilderiniń sanynyń basymdyǵyna baılanysty Shyǵys Qazaqstanda jer-sý ataýlaryn aýystyrý, qaıta jańǵyrtý máselesi «jabýly qazan» kúıinde qalyp, tejelip kelgeni belgili. Bul máselege batyl túrde kirisetin mezet jetken sekildi. Bizdiń oblystyń soltústik aýdandarynda onomastıka máselesi kireýke muzdaı siresip sheshimin tappaı tur.
– Glýbokoe aýdanynyń Aqtas, Zyrıannyń Kóktas degen tarıhı ataýlary bar degen qanshalyqty shyndyqqa saıady?
– Zyrıanǵa óz basym Altaı degen ataýdy usynar edim. О́ıtkeni Orys Altaıynda Gorno-Altaısk, Mońǵolııada bir Altaı, Qytaıda bir Altaı atty qalalar bar. Al Qazaq Altaıynda ondaı iri oıkonım joq. Altaıdyń Qazaqstanǵa tıesili bóliginde bir Altaı degen makrotoponım turǵany jón. Kóktas ataýy osy aýdan aýmaǵyndaǵy sement óndiretin Oktıabrsk kentine keletin sekildi. Sementtiń ózi kók tastan óndiriledi emes pe? Al endi Glýbokoenyń burynǵy ataýy Aqtas ekenin byltyr ǵana dúnıeden ótken belgili jazýshy, aýdarmashy, jýrnalıst Keńes Iýsýpov aǵamyz jazǵan bolatyn. Qalamger bala kezinde ákesimen birge osy mańdy aralaǵanda «buryn bul jerdi qazaqtar Aqtas dep ataǵan» dep aıtqan eken. Bul – tarıhı ataý. Daý-damaısyz-aq aýystyrýǵa bolady. Shemonaıhaǵa jańa ataý tabý kerek sekildi. Ol Shemanaev degen famılııadan shyqqan ataý. Bir top tilshi ǵalymdar Glýbokoe, Shemonaıha, Zyrıan aýdandarynyń ákimdikterine: «jaz mezgilinde sizder jaqqa arnaıy baraıyq, jer-sý ataýlaryn anyqtap, belgileıik, tek kólik taýyp berýge kómektesseńizder boldy» dep usynys aıtqanbyz.
Sol aýdandardyń birde-biri kólik taýyp bere almady. Qulyqsyzdyq tanytty. Biz ǵalymdar atalǵan aýdandar aýmaǵyndaǵy taýlardy, tóbelerdi, ózenderdi, bulaqtardy kórip, bárine jańadan qazaqy at qoıyp berýge daıynbyz. Arnaıy kólik bólinse, bir aıda bir aýdandy aralap shyǵýǵa bolady ǵoı. Qolymyzda tıisti kitaptar bar, ataýlardyń sózdigi bar. Qaraımyz da aıtyp beremiz. Olar jer-sý ataýlaryn tizimdep, jazyp alsa bolǵany. Qazir bolmaı jatsa, keıingi urpaqqa daıyn turady. Osyndaı josparymyz bar. Biraq onyń qashan oryndalaryn bir Qudaı biledi. Bizdiń tilegimiz – onomastıka máselesine, jer-sý ataýlaryn ózgertýge qala, aýdan, aýyldyq okrýg ákimderi de múddelilik tanytsa deımiz. Olar bul iste batyldyq tanytyp, tilshi ǵalymdarmen birlese jumys istese quba-qup. Munyń bári ne úshin kerek? Ár ulttyń jer-sý ataýlary da memlekettik rámizder sııaqty. Ulttyń beınesin, bolmys-bitimin aıqyndap turýy kerek. Sondyqtan bul isti keıinge qaldyrmaı, oryssha ataýlardyń barlyǵyn birtindep aýystyrý qajet. Oblysymyzdyń ońtústik aýdandarynda jer-sý ataýlary birshama júıege keldi deýge bolady. Katonqaraǵaıda biren-saran oryssha ataýlar bar. Oǵan balama taýyp ta qoıǵanbyz. Kezinde kerjaqtar turǵan taýdaǵy Korobıha aýylyn Tuıyq dep ataýǵa bolady. Ar jaǵynda jol joq, tuıyqqa tireledi. Soldatova degen aýyldy Kúngeı deýge bolady. Taýdyń kúngeıinde tur.
Oralhan Bókeı kóshesinde bar-joǵy 4 úı bar
– Bilýimizshe, siz jer-sý ataýlaryna kisi esimderin berýge qarsysyz. Nege?
– Jer-sýǵa kisi atyn berýge bolmaıdy, óıtkeni ol keıin kartaǵa túsedi. Jazylýy da qıyn. Ataqty adamdar dúnıege kele beredi, biraq jer endi óspeıdi ǵoı. Jer bireý-aq. Kúnderdiń kúninde, qanshama ýaqyttan keıin bári adam atyna aınalyp ketedi. Sosyn «Marattan shyǵyp, Qaıratqa keldik, Qaırattan shyǵyp, Talǵatqa keldik» dep otyratyn bolamyz. Saıyp kelgende, qandaı ataqty adam bolsa da jerden artyq emes. Qoǵamǵa, elge eńbegi men erligi sińgen adamdardyń esimin tárbıelik maqsatta máńgileý kerek bolsa, aýyl, qala kósheleri, mektepter men alańdarǵa berýge bolady.
– Kósheler demekshi, О́skemenniń shetindegi Ahmer aýylynda Kúlásh Baıseıitova, Ilııas Omarov atyndaǵy kóshelerdiń bar ekenin bilemiz. Biraq uzyndyǵy bar joǵy – 200-300 metr ǵana. Sol jaqtyń turǵyndarynyń ózi mundaı kóshelerdiń bar ekenin durys bilmeıtin sııaqty.
– Qazirgi ýaqytta О́skemende kóshelerge qazaqsha ataýlar berý máselesi toqtap tur. Siz aıtyp otyrǵan qalanyń shet jaǵyndaǵy kóshelerge tulǵalardyń esimi 2000 jyldary berilgen. О́skemen qalalyq máslıhaty úlken kóshelerge qazaqy ataýlardy bergizbes úshin, shetki kóshelerge aıamaı qoıa bergen ǵoı. Qýlyqty kórmeısizder me? Máselen, shahardyń shet jaǵyndaǵy Kúlenov shaǵyn aýdanynda Oralhan Bókeı atyndaǵy kóshe bar. Bar-joǵy 4-aq úı. Eshkim bilmeıdi. О́kinishke qaraı, esimi elge belgili tulǵalarymyzǵa buıyrǵany osyndaı sholaq kósheler bolyp tur. О́skemende Parovoznaıa, Rabochaıa degen sekildi ýaqyty ótken kóshe ataýlary az emes. Keıbirin aıtýǵa tiliń de kelmeıdi. Qaladaǵy osyndaı mánsiz-maǵynasyz kóshelerge Kúltegin, Bilge Qaǵan, Tonykók, Qozy Kórpesh-Baıan sulý nemese kezinde bizdiń óńirde qyzmet atqarǵan Júsipbek Aımaýytov, Sultanmahmut Toraıǵyrov, Mirjaqyp Dýlatov sekildi tulǵalardyń esimderi berilse ǵıbratty is bolar edi.
– Bir suhbatyńyzda respýblıkalyq topografııalyq kartalarda óreskel qatelikter jiberilgenin aıtypsyz.
– Qazaqstan kartasyn qazaqsha sóıletemiz dep júrgen azamattar tildi jetik bilmegendikten jáne tilshi-mamandarmen aqyldaspaǵandyqtan, kóptegen óreskel qatelikter jibergen. Máselen, bir ǵana Shyǵys Qazaqstan oblysynyń topokartasynda Úrjar – Uryjar, О́rel – О́rgiel, Berel – Bergiel, Shanaǵaty – Shanaqatty bolyp zańsyz ózgeriske ushyraǵan. Al Lıstvıaga taý jotasyn Qorjyntaý, Tarbaǵataı silemin Taýtekeli dep ózgertý – aımaqty jaqsy bilmeýden týǵan qatelikter. Orys saıahatshylary Lıstvıaga túrinde kartaǵa túsirmes buryn jáne qazir de ol taý jotasy Qońyrjon dep atalady. Taýtekeli bolsa, Tarbaǵataı taý sileminiń bir ǵana salasy ekeni jergilikti turǵyndardyń bárine aıan. Toponımıka birneshe ǵylym salasymen toǵysatyndyqtan, geograftarǵa da mamandyqtyń talabyna baılanysty toponımdermen aınalysýǵa týra keledi.
Alaıda ataýlar arasynda belgili bir dıalektiden, kóne, kirme tilderden jasalǵandary kezdesip qalsa, ony durys transkrıpsııalaý, maǵynasyn túsiný geograf-mamandardyń qolynan kele qoımaýy múmkin. Qazaqstan kartalarynda qaptap júrgen qatelikter dál osydan, ıaǵnı tilshilermen, tarıhshylarmen birlesip jumys istemeýden týyndap otyr. Respýblıkamyzdyń barlyq aımaqtaryndaǵy toponımder birshama tolyq zerttelip, qanshama ǵylymı eńbekter jazylyp jatsa da, kartograf-mamandar kóz qyryn da salmaıtyny belgili boldy. Memlekettik karta – álemge usynatyn ulttyq mańyzy bar qujat. Ony jasaýdy birer ǵana adamǵa senip tapsyrýǵa bolmaıdy. Onomastıkalyq jumystardy úılestirý, ony únemi qadaǵalap otyrý Qazaqstan sııaqty damýshy elderge ǵana emes, álemdegi órkenıetti elderdiń barlyǵyna tán bolyp keldi. Máselen, AQSh-ta Geografııalyq ataýlar bıýrosy, Kanadada Geografııalyq ataýlardyń turaqty komıteti, Germanııada Geografııalyq ataýlardyń ulttyq komıteti, Anglııada Brııatanııa geografııa qoǵamynyń geografııalyq ataýlardyń turaqty komıssııasy, Reseıde Geodezııa, Aerofototúsirý, kartografııa bas basqarmalary jumys isteıdi.
Olardyń barlyǵyna da geografııalyq ataýlardy durys paıdalanýdy baqylap, túzetip, júıelep otyrýǵa baǵyttalǵan túrli quqyqtar berilgen. Sonymen qatar ár memlekettiń kartografııalyq júıesin BUU, Búkilálemdik poshta odaǵy, Halqyaralyq gıdrografııalyq bıýro, Halyqaralyq azamattyq avıasııa uıymy, Halyqaralyq kartografııalyq birlestik, Halyqaralyq standarttaý uıymy t.b. iri qaýymdastyqtar baqylap otyrady. Sondyqtan respýblıkamyzdyń topokeńistigin tártipke keltirý memleketshilik qana emes, halyqaralyq mańyzy bar is bolyp tabylady.
Zaısan kóliniń tarıhı ataýy – Beıneteńiz
– О́rel, Berel dep qaldyńyz, osy ataýlar qaıdan shyqqan?
– О́rel degen mońǵoldyń úril degen sózinen shyqqan. Eshkim ony О́rel dep aıtpaıdy. Bala kezden Úril dep aıtyp óstik. Úril degen mońǵolsha «eki erin» degen maǵynany bildiredi. Qazaqsha úrleý degen sózben tórkindes. Baıqasańyz, Katonqaraǵaıdaǵy bul aýyl shatqalda, ıaǵnı jyryqta jatyr. Buryn qazaqtar Jyryq dep ataǵan. Muztaýdan bastalatyn Berel degen ózen bar. Qazaqtar Aqbulqaq deıdi. Aıran sekildi áppaq bolyp aǵady. Aǵyp keledi de Buqtyrmaǵa quıady, ıaǵnı bulǵaıdy. Sodan Aqbulǵaq/Aqbulqaq atalǵan. Sony orystar kartaǵa Belaıa Berel dep túsirgen. Berel degen sózdiń maǵynasy borel degen kóne túrki sózinen shyǵady. Bor/boz degenińiz aq, el/il sý degen maǵynany bildiredi. Iаǵnı Aqsý.
О́zenniń túsine baılanysty aıtylǵan. Keıingi yqpalmen jińishkerip Bórel/Berel bop ketken. Qazaqtar jer-sý ataýlaryn tekke qoımaǵan. Bir ereksheligine qaraı qoıǵan. О́kinishke qaraı, kóptegen jer-sý ataýlary umytylyp, qaltaly azamattar ákesiniń nemese atasynyń atyn qoıyp jatqan jaǵdaılar kóbeıip barady. Talaıymen kúrestik te. Máselen, Aıagóz aýdanyndaǵy Tańsyq degen aýyldy bireýler atasynyń atyna ózgertemiz dep biz qarsy shyǵyp, ázer degende qaldyrǵanbyz. Al Beıneteńizińiz – Zaısan kóli. Zaısan degen jońǵar ataýy, bul sóz qoldanysymyzǵa keıinnen engen. Orystar kartaǵa túsirip jibergen. Qazaqtar Beıneteńiz degen. Iаǵnı teńiz sııaqty, teńizge uqsaıdy degen maǵynada.
– О́skemenniń Keńgir tura degen tarıhı ataýy bolǵan deıdi. Bul jóninde ne aıtasyz?
– Ony estimedim. Tarıhshy Qurbanǵalı Halıd «Taýarıh hamsa» atty eńbeginde О́skemenniń ataýy Dom dep jazady. Dom orystardyń «úı» degen sózi ǵoı. Biraq bul sóz orystiki bolmaýy da múmkin. Parsynyń da dom/dam degen sózi bar. Tuzaq degen maǵyna beredi. Ertis pen Úlbi qosylatyn jer tabıǵı tuzaq bolǵan. Ańdy qýyp ákelip osy jerde ustaǵan. Eki jaǵy ózen. Ań qaıda barady? Qurbanǵalı Halıd sony meńzep otyr ma dep oılaımyn. Bul – bir. Ekinshi, jazýshy Keńes Iýsýpovty ákesi arbamen aralatqanda «bul jer Tasquıǵan» dep aıtqan eken. Quıǵan degen eki ózenniń qıylysy. Osynyń bárin oılana kele men Tasqorǵan degen nusqa usynǵam. Tas degenińiz tas, qorǵan degenińiz qala degen maǵynada. Taldyqorǵan degen sekildi. Osy nusqany usynǵanmyn, biraq О́skemen ataýyna qulaq úırenip ketti ǵoı. Túbi osy ataý qalatyn shyǵar.
– Sizdiń áriptesińiz Aıgúl Álimhan halqymyzdyń kásibi men sharýashylyǵyn beıneleıtin Arǵymaq, Taısoıǵan, Qulynketken, Sandyqtas, Keregetas, Aıranbulaq, Maıkómgen, Qaımaqshaty sekildi ataýlardyń búginde múlde qoıylmaı, barynyń ózi umytylyp bara jatqanyn jazady.
– Katonqaraǵaılyq Mamyrhan Serikbaı degen aqyn kezinde «halyq jaýy» atanyp, Kolymaǵa aıdalǵan. Sol kisiniń 24 aýyz óleńi bar. Ol jyrlarda Balapansaz, Balapanshilik, Oıshilik, Tasúıez, Qaıyńdyúıez, Samaljota, Saıatal sııaqty toponımder moldap kezdesedi. Bıesyımas degen jaılaý bar eken. Jylqy kóbeıgende syımaı ketedi eken. Qulynembes degen jer bolypty. Jaılaýlardyń birinde. Shóbi sondaı shúıgin bolǵandyqtan, toıǵan qulyn enesin embeı qoıady eken. Búginde osynyń bári umytylyp barady. Qazirgi urpaq asa qundy arhıtoponımderdi kez kelgen basqa ataýmen jónsiz aýystyrýǵa kiristi. Máselen, Katonqaraǵaı aýdanyndaǵy Park oıkonımi Ura degen tarıhı ataýy bola tura Aqmaral dep atala bastady. Berezovka oıkonımin Oshaǵandy degen tarıhı ataýyn eskermeı, Qaıyńdy dep atady. Al Ura, Oshaǵandy ataýlary sol jerdiń erekshe belgilerin aıqyndap beretin edi. Ura – taý arasyndaǵy shuńqyr jerge berilgen toponım bolsa, Oshaǵandy – «malǵa jaısyz, oshaǵany kóp» degen eskertý berip turatyn ataý.
Bylaısha qaraǵanda, qaıyń men oshaǵannyń túbi bir fıtonım ǵoı, aıyrmashylyǵy shamaly deýge bolady. Alaıda kóshpeli mal sharýashylyǵymen aınalysqan qazaq ol jer úshin mańyzdy belgi oshaǵan dep tapqan. Eki ataý da onomastıkalyq konseptilerge baı. Osy baǵytta kete beretin bolsaq, jer bederin bildirýge qabiletsiz myńdaǵan ataýlar qoldanysqa enip ketýi múmkin.
– Mazmundy áńgimeńizge alǵys bildiremiz.
Áńgimelesken
Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»
О́SKEMEN
