Tabysy shash-etekten
Jalpy, sarapshylardyń paıym-pikirine súıensek, munaı-gaz óndirisiniń kúni batty deýge áli erterek. «Qalaýyn tapsa...» atalǵan sektordyń áleýeti áli de bolsa jetkilikti. Degenmen, adam densaýlyǵyna da, qorshaǵan ortaǵa da zııan keltirmeıtin qýat kózderi tabylyp jatqan tusta, munaı-hımııa salasyn damytqan jón. Búgingi tańda mamandardyń kópshiliginiń pikiri osy tóńirekte toqaılasady.
– Qazirgi tańda otandyq munaı-gaz óndirisinde «Shell», «Chevron», «Agip» syndy álemge áıgili kompanııalar jumys istep jatqany belgili. Osy kompanııalardyń shıkizat kúıinde óndirip, keıin shetelderde tereń óńdelip, elimizge qaıta kelgen taýarlaryn qoldanbaıtyn qazaq kemde-kem. Bárimiz kóligimizge tejegish maıy, motor maıy sııaqty birneshe mashına maılaryn quıamyz. Onyń syrtynda dári-dármek, túrli tyńaıtqysh, kaýchýk, boıaý deısiz be, ondaǵan taýar túrin de shetelderden aldyramyz. Shyny kerek, biz munaıdyń eń sońǵy qaldyǵynan jasalatyn qoqys salatyn dorba da shyǵarmaımyz. Qysqasy, ózimizdiń shıkizatty qara baqyrǵa ótkizip, áldeneshe ese qymbatqa qaıta satyp alýdy ádetke aınaldyrdyq. Iаǵnı, ımport ónimderi úshin tólengen qyrýar qarajat shetelderdiń ekonomıkasyna jumsalyp jatyr, – deıdi osy salanyń mamany, Munaı-gaz kompanııalary odaǵynyń alqa tóraǵasy Rashıd Jaqsylyqov.
Eger munaı-hımııa salasyn jolǵa qoıa alsaq, osy qyrýar taýardyń bárin ózimizde óndirer edik. Shıkizat ózimizden shyqsa, ony ózimiz tereńdetip óńdesek, ózimiz tutynyp qana qoımaı eksportty jolǵa qoısaq, murtymyzdy balta shappaıtyny túsinikti. Importtan únemdeletin qarjy, eksporttan túsetin tabysyńyz taǵy bar. Jumys oryndary kóbeıetinin de eskerý kerek. Oǵan qosa munaı-hımııa salasy ǵylym salasymen qatar damıtynyn da umytpaǵan jón.
Búginde álem jurtshylyǵy aǵash qoldanýdan da qalyp barady, onyń ornyn túrli plastıkter almastyra bastady. Munaıdyń qaldyǵynan jasalatyn basqa qurylys materıaldary da tolyp jatyr. Plastık qubyrlar, jylý bergish materıaldar, esik-terezeniń bólshekteri deısiz be, barlyǵyna kómirsýtegi shıkizatyn paıdalanýǵa bolady. Iаǵnı, munaı-hımııa keshenin damytý densaýlyq saqtaý, qurylys jáne basqa da salalarǵa oń yqpalyn tıgizedi degen sóz.
Másele mamanǵa tireledi
Jalpy, Qazaqstannyń munaı-gaz sektoryndaǵy eń damyǵan degen eki baǵyt – shıkizat óndirý jáne osy sektorǵa qyzmet kórsetý salalary. Toqsanynshy jyldary turalap qalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq salany aıaǵynan nyq turǵyzyp, eldiń eńsesin tikteýde, ásirese óndiristiń úlesi erekshe boldy. Atalǵan saladan kútken úmitimiz aqtaldy desek asylyq aıtpaımyz. Endi búgingi ýaqyt talabyn eskere otyryp júzege asyratyn asqaraly mindet munaı-hımııa salasyn damytý bolmaq.
Mamannyń sózine qaraǵanda, Qazaqstanda munaı-hımııa keshenin damytýǵa qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵan ınvestorlar bar. Oǵan qosa otandyq kásipkerlerdiń deńgeıi de sońǵy jyldary birshama ósip, sheteldik áriptesterimen boı teńestirýge jaqyndap qaldy.
Taǵy bir aıta keterligi, munaıdy tereńdetip óńdeıtin kásiporyndardy salýǵa qajetti qarajat ta ózimizden tabylady. Jeńil ónerkásip ónimderin shyǵaratyn shaǵyn kásiporyndar salý úshin eń arzan jobalar 15 mıllıon dollardan bastalsa, eń qymbat degeni 700-800 mıllıon dollarǵa jetedi. Mundaı jobalardy qarjylandyrýǵa qazir múmkindik bar.
Demek, shıkizat bar, qarajat bar. Soǵan qaramastan, munaı-hımııa kesheniniń mandymaı turýy qalaı? Onyń basty sebebi bilikti mamandardyń tapshylyǵyna kelip tireledi.
– Kásipker qanshalyqty tájirıbeli, isker bolǵanymen, kez kelgen kúrdeli jobany iske asyratyn – maman. Al Qazaqstanda myqty hımıkter tapshy. Bizde jasalǵan ónimder halyqaralyq standarttarǵa saı bolýy úshin standarttaý men sertıfıkattaýdy jetik meńgergen mamandar kerek, olar da bizdiń elimizde joqtyń qasy. Qazir hımııa ónerkásibindegi standarttaý túgili, qarapaıym qurylys salasynda da eskirgen standarttar paıdalanylýda. Tehnologııa qaryshtap damyp jatqan ýaqytta biz áli kúnge deıin sekseninshi jyldardaǵy qurylys materıaldaryn qoldanyp júrgenimiz ótirik emes. Buǵan deıin ekonomıster men zańgerler kóptep daıyndalyp, hımık, munaıshy, tehnık mamandar ázirleýge keıingi jyldary ǵana kóńil bóline bastady. Bul saladaǵy birinshi problema – maman tapshylyǵy. Taıaý bolashaqta mundaı bilikti mamandardyń aıaq-qoly jerge tımeıtin bolady, – deıdi Rashıd Jaqsylyqov.
Ekinshiden, shıkizattyń qorshaǵan ortaǵa áserin zertteýmen, ónimniń sapasyn arttyrý jáne bastapqy baǵasyn túsirýmen shuǵyldanatyn zerthanalar da elimizde jetkiliksiz.
Úshinshiden, salynǵan zaýyttardy iske qosatyn ınjenerler joq. Munaı-hımııa zaýyttarynyń jumysyn kózimen kórip, óz qolymen júrgizgen ınjenerler óte az. Otandyq tehnıka qaýipsizdigi ınjenerleriniń deńgeıi de sheteldik áriptesterinen tómen deýge bolady. Jasyratyny joq, jaı ǵana dánekerlerleýshi mamandardyń biliktilik dárejesi transulttyq kompanııalardyń talabyna saı kelmeıtin jaǵdaılar jıi kezdesedi. Sol sebepti zaýyt salý úshin shet memleketterden biliktiligi joǵary maman ákelýge májbúr bolamyz.
Jalpy, munaı-hımııa salasyn damytýda qolbaılaý bolatyn negizgi problemalar dep osyny aıtýǵa bolady. Qazirgi tańda tapshy mamandyq ıelerin ázirleýge memleket tarapynan kóńil bólinip jatyr. Nazarbaev ýnıversıteti, Atyraý munaı jáne gaz ınstıtýty, S.Torǵaıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıteti sııaqty oqý oryndarynda osy salaǵa qajetti mamandardy ázirleý jolǵa qoıylǵany oǵan dálel. Hımııa ónerkásibine bet burǵan kásiporyndar memleket daıyndap beretin mamandardy kútip qol qýsyryp otyrmaı, tıisti shákirtaqy taǵaıyndap, ózderine qajetti mamandardy daıyndaýǵa, olardy sheteldik kompanııalarda tájirıbeden ótkizýge atsalysýy tıis.
El ekonomıkasynyń endigi tiregi
Jalpy, munaı-gaz sektoryn ártaraptandyrýdy tabysty júrgizip jatqan elder týraly aıtqanda mysaldy alystan izdeýdiń qajeti joq. Kórshiles О́zbekstanda ótken jyly Ortalyq Azııadaǵy eń iri gaz-hımııa kesheni iske qosyldy. Iran sońǵy 15 jyl ishinde munaı-hımııa óndirisiniń qýatyn 8 esege deıin arttyrypty. Shıkizatty tereńdetip óńdeýge bel sheship kirisken Ázerbaıjannyń memlekettik munaı kompanııasy «SOKAR»-dyń birqatar ónimderi Túrkııaǵa eksportalady eken. Shıkizatqa meldektegen Qatar munaı ónimderiniń kólemin shırek ǵasyrda 5 esege deıin ulǵaıtqan. Kómirsýtegin shetelden alatyn Azııa-Tynyq muhıty memleketteriniń ózi osy saladaǵy qýatyn 3 esege arttyrǵan. Qazaqstan bul salada maqtana alatyn deńgeıde emes. Qazbalaı bersek, kerisinshe munaı-hımııa ónerkásibiniń úlesi tómendep bara jatqanyna kóz jetkizýge bolady.
Elbasynyń osydan birneshe jyl buryn «Munaı óndirýshi el bolǵandyqtan, biz munaı ónimderiniń barlyq túrin ózimiz shyǵarýǵa tıispiz», degeni esimizde. Kúni keshe Investısııalar jáne damý mınıstrin qabyldaǵan N.Nazarbaev ekonomıkany ártaraptandyrý máselesin kezekti márte aıtty. Búgingi tańda Úkimet tarapynan munaı-hımııa salasyn damytýǵa nazar aýdaryla bastady. Aldaǵy ýaqytta kásipkerler de dástúrli kásip túrimen ǵana shektelip qalmaı, osy salaǵa moıyn bursa quba-qup.
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»
