Aqyldy bolsa alǵanyń...

Professor Lorenstiń osy sózi ba­la­lyq shaqtyń bir túkpirinde qalǵan oqıǵany eske túsirgeni. Shal­ǵaıdaǵy bizdiń aýylda baıaǵyda elýdiń de esiginen syǵalaı almaı, bir kisi kenetten dúnıeden ozdy. Aýyldyń áıel­deriniń bári aqyldy ǵoı, kúıeýin o dúnıege kezeksiz attandyrǵan áıeli Kúlıpanyń ózi degen sheshim shy­ǵardy. Bul sózdiń maǵynasyn bizdiń bala mıymyz tikeleı qabyldap, nege ol kúıeýin óltiredi dep surap qoı­maımyn ǵoı. 

– Eger kúıeýińniń júregi dim­kás bolsa, asqazany aýyrsa, onyń densaýlyǵyn kútýdiń ornyna kún­de maıy shylqyǵan, qýyrǵan tamaq berip, mıyn qosa jeı berse, ólme­gende qaıtedi, – dep apam qysqa qaıy­ra saldy. 

Sol kezde e-e-e, adamdy óstip te ólti­­rýge bolady eken-aý dep oıladyq pa, oı­lamadyq pa, kim bilsin. Alaıda, myna uzaq ta qysqa ómirdiń uly pálsafasy báribir áıelderdiń aqyl-sabyrynyń aınalasynda shyrkóbelek aınalyp turary sózsiz. 

Tipti ata-tektiń asyldanýy, qan­nyń tazarýy da áıeldiń shyqqan túbine táýel­di ekenin kim joqqa shyǵarsyn?! «Jigittiń jaqsy bol­maǵy – naǵashydan» ekenin bizdiń dala ıns­tıtýty álmısaqtan bilgen. Alaıda otbasylyq máselelerdi, adam­nyń genin jatpaı-turmaı zertteıtin ǵalymdar da adamǵa aqyl-parasat ana­synan beriletindigin dáleldep baǵýda. Endi bir oqymystylar qyz ıntellektini ákesinen, ul anasynan alatynyn óz ádisterimen dáıektepti. 

Degenmen túbi ázil bolsa da, my­na bir mysal oıǵa oralady. Erte­de arabtyń Jahyz degen túri usqyn­syzdaý ǵalymy: «Aqymaq bolsa da sulý áıel tapsam boldy. Balalarym maǵan uqsaǵan aqyldy bolady. Al sulýlyq pen kórikti analarynan alady», dep úılense bári de kerisinshe bolypty. Balalary ózine uqsap keskinsiz, analaryna tartyp kileń aqymaqtar dúnıege kelgen kórinedi. 

Biraq bastapqyda, tipti basyna tımeı desek te bolady, áıelge qaraǵanda suńǵylalyǵy azdaý bolyp keletin azamattar alatyn jarynyń aqyldy ekenin qaıdan aıyrady. Aldyńnan shyqqan arýdyń eshqaısysynyń mańdaıynda mynaý aqyldy, mynaý aqymaq degen móri joq. Mine­zi minsiz jardy qalaı tappaqsyz. Bolashaqtaǵy jartysyn elestetken erlerdiń tizilgen talaptarynyń tó­rinde birinshi kezekte kórki kósh bas­taıtyny aıdan anyq.

Áıeldiń aqyly aspandy tóńkeredi. Aılasy bolmaǵandy boldyra alady. Esti áıel kúıeýiniń esiktegi basyn tórge súıreıtinin jyrlaı berip neǵylamyz. Ol eriniń jetpeı jatqan jerine jamaý bolyp, kem-ketiginiń ornyn toltyryp, ushpaqqa súıreıdi. 

Osyndaıda Almas Almatovtyń úsh júzge málim bolǵan Jıenbaı jyraý Dúzbenbetuly(1864-1929) jaıly jazbasy eske túsedi. Ol da bul áńgimeni ustazy Masharap Álıevten estigen eken. 
Qystyń aıy. Arqadan Buharaǵa mal aıdaǵan baılar kerýen salyp saltanatyn joǵaltpaǵan zaman. Syr­­darııanyń muzynan ótip, jataq, eginshi eldiń ústimen ótetin súrleý jolmen Qyzyldyń qumyna kelip iligedi. Qyzyl qumdy qystaǵan el tó­beniń shýaq betinen jerkepe qazyp, astyǵyn uraǵa saqtap ótken-ketken saýdagerlermen dán, talqanyn almastyryp, kerek-jaraǵyn túgendep otyratyn kez.

Baǵanaǵy baı, myrzalar aldyn ala habar salmaı Jıenbaı jyraýdyń úıine kelip túsedi. Oılary «Osy Jıenbaıǵa aılap jyrlatyp, úıir-úıir jylqy, qora-qora mal aıdatyp jiberemiz. Sol syıy­myzdyń bir kádesin kóreıik» dep synaqqa ala keledi. Jıenbaı mal jınamaǵan kisi.

Qolyndaǵysyn halyqqa bólip berip otyratyn «kedeı jomart» jan eken. Qonaqtar sálem bere jerkepege kirip keledi. Jyraý úıinde eken. Qonaq­tardyń sálemin alyp bolǵasyn esik jaqta bosaǵaǵa qarasa, áıeli kózge kórinbeıdi. Ol zamanda qonaq jaı­ǵasqan soń áıel tapsyrma kútip otyrýy shart edi…

Jyraý amandyq-saýlyq sura­syp biraz otyryp qalady. Áıeli qonaqqa beretin eshteńeniń retin tap­paı shyǵyp ketedi. Myrzalar óz iste­rinen ózderi uıalyp otyrsa, bi­reýi «Jıe­kemniń úıinen qara sý ish­kenimiz, qymyz ishkenmen bir­deı emes pe? Aýyz tıińder», dep ydys­pen muzdaı sýdy jaǵa­la­tady. «Joqtyq jomart erdiń qolyn baılaıdy», dep jyraý da saby­ryn saryq­paı otyra beredi. Qonaq­tar­dyń ishindegi úlkeni:

– Jıeke, búgin Shybyntaı Ál­debaı­dyń aýylyna erýmiz. О́zińizdi kórip, sálem bereıik dep inilerińiz at basyn buryp edik. Bizben birge bolyńyz, – dep ótinish aıtady. «Joq­qa júırik jet­peıdi» soǵan kelisip, qonaqtar syrt­qa betteıdi. Esikten shyǵyp qonaqtardyń aldy turyp qalypty. Qarasa, eki taıqazan et kún shýaq bette burqyldap qaınap jatyr eken. Janynda jaraqty jigit­ter. Qonaqtar ań-tań… Sol kezde Jıenbaı jyraý:

– Al, jigitter, qazan qaınap qalyp­ty. Sybaǵalaryńdy jep keter­sizder, – dep qonaqtaryn qaıta ishke kirgizedi. «Jyraýdyń kıesin sol kezde kórdik. Tórde otyrǵan Jıenbaı basqadan bir bas bıik otyrdy. Sózi de, ózi de jol­ǵa túsip jóneldi», dep otyrady eken kózi kórgender. Qonaqtar etti jep otyryp bir-birine:

– Bul kisi syrtqa shyqqan joq. Ishke eshkim kirgen joq. Sonda myna jylqyny kim soıdy? – dep surap otyrady…

Jıenbaı jyraýdyń báıbishesi Balshash anamyz Jetirý Kereıt Dańmu­ryn aqynnyń apasy eken. Qonaqtardyń synap kelgenin bilip, «Qonaqasy bere almaı uıattan úsh júzge málim Jıenbaı ólgenshe, astyn­daǵy aty ólsin», dep er-toqymyn aýdaryp tastap, jigitterge soı­dyryp qazanǵa salyp jibergen eken. Asyl ana elge syn, erge min bolar tusta azamatynyń aryn solaı qorǵap qalady…

Bul jaǵdaı qonaqtarǵa da málim bolady. Birin-biri kinálap:

– Jıenbaıdyń jalǵyz atyn jep, jaıaý qaldyrdy, – degen atqa qa­larmyz dep jyraýdyń soǵymy men minerlik, kó­sherlik kólikterin tolyq qamtamasyz etip attanypty. 

Dala danyshpandyǵy degen osy bolar. Tarıhta nebir aqyldy ana­lary­myz ótkenin myńdaǵan mysaldarmen dáıektep, ári qaza berseń ańyz-áfsanalardan tizbektep, túbine qaraı tereńdeseń ertegilerden de taba berermiz. 

Alysqa barmaı-aq osy zamannyń da mysalyn aıtaıyqshy. Birde elge tanymal, ortasyna abyroıly erli-zaıyptylarmen Máskeýge ári-beri poıyzben uzaq saparǵa attandyq. Jolaı talaı áńgime de boldy. Jańaǵy bizdi bastap bara jatqan kisiniń áıeli esti adam edi. Poıyzda ketip bara jatyr, telefonmen kelinimen sybyrlasyp, syrlasyp otyrǵanyn qulaq kereń bolmaǵan soń estıdi. «О́kpelep qalǵanyńdy bildirme. Qatty renjiseń de tamaǵyn istep qoı. Daladan tamaq izdep júrmesin. Qonaqqa jalǵyz jiberme, qasynan qalma! Túnde basqa bólmege baryp jatyp alýshy bolma.

Erli-zaıyptylardyń arasy óstip sýyıdy» degen maǵynada aqyl aıtyp otyr eken. Kelini ekeýi talqylap otyrǵany – óz uly. Bul otbasyna kıkiljiń kirgizbeımiz degen kelin men eneniń emes, eki ananyń mámilesi bolatyn. Osy bir qulaqqa amalsyz engen eki aýyz aqyl shańyraǵyn shaıqaltpaımyn degen adamnyń búkil ómirine tatıtyn edi. Máskeýge baryp-qaıtqansha sol apamyzdyń keli­nine aıtyp otyrǵan keńesteri qulaǵymda jańǵyrdy da turdy. 

Aıtpaǵymyz da osy, ómirdiń jal­qy shyndyǵy – dana áıelge jo­lyqqan adamdardyń ǵumyry ári uzaq ári baıandy. 

Talaı teperishti kóre kele, mań­daıymyzǵa tıe kele, áıeldiń de, erdiń de aqyldysyn júzindegi meıiriminen tabasyz-aý. Aqyl degen udaıy qam­qorlyqtan kórinedi. Aqyl  eń qıyn sátterdegi sabyrdan tanylady. Aqyl joqshylyqta bardan joqty qurastyrta alady. Aqyl  shydamdylyqta bet perdesin sypyrady. Aqyl renishte keshirimshildik bolyp aldyńnan birinshi aq jalaýyn ustap shyǵady. 

Aqyldy áıeldiń alǵashqy esimi  meıirim men ıman bolar...

Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan»
ALMATY