Qazaq ulany dop tebe almaı júr. Nege?

Umytpasaq, 2002 jyly Eýro­pa fýtbol odaǵy qaýym­dastyǵynyń (ÝEFA) quramyna óttik. Osyǵan qol jetkizgen adam­dardyń tabandylyǵyna tán­timiz. Áıtpese basqa sport túr­leriniń bárinde Azııaǵa qaraı­myz. Jańa ǵasyr basyndaǵy fýtbol fýnksıonerleriniń sol kezdegi nıetteriniń oń bolǵany, ıaǵnı Eýropaǵa ótsek, deńgeıimiz tez ósedi dep oılaǵandary anyq. Álemde №1 sport sana­latyn oıyndy jaq­sy kóretin, onyń erteńine beı­jaı qara­maıtyn jurt­shylyqtyń ba­sym bóliginiń de dál osy­laı oı topshylaǵany kúmánsiz. О́kinishke qa­raı, sol ýaqyttan bergi 15 jyl ishinde keri ketpesek, ilgeriledik dep aı­­týǵa aýyz barmaıdy. Tipti búginde Azııa fýtbol qaýym­das­tyǵy quramynda qala ber­ge­nimizde álem chempıonatyna joldama alý múmkindigimiz ana­ǵurlym arta túsetin edi dep paıym­daıtyndar qatary da az emes. Biraq búgingi deńgeıimizben buǵan Azııanyń ózinen de jýyr mańda qol jetkize qoıarymyz ekitalaı bolar edi. Muny da ishteı moıyndaýǵa májbúrmiz.

Kezinde dopty eline jany ashıtyn, ózim degende ózegin julyp berýge daıyn naǵyz pat­rıottar, ıaǵnı qazaqtar tep­sin dep «Namys» komandasyn qurǵanymyz, onyń aıaǵy nemen tynǵany barshamyzǵa belgili. Bizdińshe, máselege dál bulaı bir­jaqty qaraýǵa bolmaıdy. Dopty ultyna, násiline qara­maı kim sheber sol tebýi tıis. Buǵan mysaldy da tym alystan izdeýdiń qajeti joq. Máselen, sońǵy 20 jyl bederinde álem arenalarynda atoı salyp júr­gen Fransııa quramasyn alaıyq. 1998 jyly álem, 2000 jyly Eýropa chempıony bolǵan Fransııa ulttyq quramasy sapynda taza fransýzdardyń úlesi (qosalqy quramdaǵy oıynshylardy qosa alǵanda) 40 paıyzdan asqan joq. Sol kezde Zıneddın Zıdan men Patrık Vıeıranyń, Iýrı Djorkaeff pen Terı An­rıdiń, Davıd Trezege men Alen Bogosıannyń jasyl alańda jasyndaı jarqyldaǵanyn fýtbol súıer qaýym jaqsy biledi. Fransııanyń onyń aldyndaǵy quramalarynyń sapynda da ózge etnos ókilderi jetkilikti bolsa, qazirgi quramasynyń qatarynda da «fransýz emes» fransýzdar az emes.

Mundaı mysaldy kóldeneń tartqanda 1980-jyldardyń ekin­shi jartysynda jasyl alańnyń «shańyn qaqqan» Gollandııa qura­masynyń sapyndaǵy «qara marjandardy» (Rýýd Gýllıt, Frank Reıkard, t.b.) qalaı umytarsyń. Al bertinde Klerans Zeıdorf, Patrık Klıýıvert, Edgar Davıds syndy qara násildi aıaqdop sheberleri atoı saldy. Jalpy, Eýropanyń ataqty degen kez kelgen quramasynan «qany bólekterdi» qınalmaı-aq taýyp alýǵa bolady.

Qazir Qazaqstan qurama­synyń sapynda qazaqtardyń úle­si basym. Jáne búgingi tań­da quramada oınaýǵa eń laıyq­tylar da solar ekenine shúbá joq. Biraq komanda sapyndaǵy qazaqtardyń oıyny qaryn ash­­tyratynyn ashyq aıtqan jón. Ásirese, elimizdiń namy­syn qor­­ǵap júrgenderine biraz jyl­dyń júzi bolǵan Azat Nur­ǵalıev, Maqsat Baıjanov sekildi «aqsaqaldarymyzdy» almas­tyratyn jóni túzý rezervi­miz­diń joqtyǵy da dabyl qaq­ty­rarlyqtaı-aq jaǵdaı. Búgingi mańdaıaldy, yldıǵa salsa tóske ozǵan myqtylarymyz osylar bolsa, jýyr mańda aıaqdoptan shaýyp báıge almaıtynymyz atar tańdaı aqıqat. Demek, bul joǵary deńgeıde óner kórsete alatyn sheber oıynshylar daıyndamaı kósegemiz kógermeıdi, qandaı da bir kóńil kónshiterlik jetistikterge jete almaımyz degendi bildiredi. Onyń ústine, qurama sapynda oıyn taǵdyryn sheship ketýge qaýqarly shabýylshylar joq jáne bolǵan da emes. Bul Qazaqstan quramasynyń áý bastan sheshimin tappaı kele jatqan bas aýrýy ekeni taǵy talassyz.

Qazaqstannyń premer-lıgasynda óner kórsetetin fýtbolshylar jalaqysynyń asa jo­ǵary ekendigi týraly da jıi aıtylady. Jalaqylary oıyndaryna sáıkes bolýy tıis deıdi. Aqshany kúrep tapqan soń sheberlik shyńdaý, ósý jaǵyna qaraı umtylmaıdy deıtinder de joq emes. Bul sózderdiń de jany bar. О́ıtkeni alys shet­el túgili irgemizde turǵan Re­seı chempıonatynda oınaıtyn birde-bir qazaqstandyq joq desek, qatelespeıtinimiz anyq. Álemdik reıtıngte áljýazdar qataryndaǵy Reseıde oınaýǵa ja­ra­maǵan fýtbolshynyń deń­­geıi qanshalyqty ekenin osy­dan-aq baǵamdaı berińiz. Ese­­sine Qazaqstanǵa kelip dop teýip júrgen ortańqol shetel­dikter jetip artylady. О́ıtkeni Qazaqstan chempıonatynda oı­naıtyndarǵa fýtboly biz­ben deńgeıles, tipti sál-pál jo­ǵary elder chempıonattaryna qa­raǵanda, jalaqy aıtarlyqtaı kóp tólenedi.

Jalpy, fýtbol ekonomıkasy myqty elderde jaqsy damyǵan degen tujyrymmen de kelise berýge bolmaıdy. Ońtústik Ame­rıka qurlyǵynyń kedeı, eńse­sin endi ǵana kótere bastaǵan elderinde fýtbol deńgeıi asa joǵary ekenine eshkim daý aıta almas. Tipti Qazaqstan Afrıka fýtbolyna da básekeles emes. Ońtústik Amerıkany aıtpaǵanda, Afrıkanyń kóptegen ókili Eý­ropanyń «men» degen ataqty komandalarynda tamasha oınap júr. Al Qazaqstandy damý kór­­setkishi jaǵynan atalǵan qur­lyq­taǵy kez kelgen elden jo­ǵary qoısaq jarasar. Budan fýtboldyń damýy eldiń ekono­mıkalyq kórsetkishterine asa táýeldi emes dep oı túıýge ábden bolatyndaı.

Sondaı-aq fýtbol óneriniń qanshalyqty órken jaıǵany memlekettiń úlken-kishiligi men halqynyń sanyna da tike­leı baılanysty emes der edik. Buǵan da kóldeneń tartar dá­lel, dáıekterimiz barshylyq. Máse­len, qazirgi tańda Qazaqstan qura­masy halqynyń sany bar-joǵy 300 myńnyń ar jaq-ber jaǵyndaǵy shaǵyn ǵana Islandııa quramasymen teketirese almaıtyny haq. Halqy 600 myńnyń tóńiregindegi Cher­nogorııadan álem chem­pıo­natynyń jaqynda aıaqtalǵan irikteý týr­nırinde óz ala­ńymyzda da, syrt alańda da ońbaı utyl­dyq. Slove­nııa men Alba­nııa­­nyń, Bosnııa já­ne Ger­se­go­vı­na men Kıprdiń de bizdi qarsylas dep tanymaıtyny­na bás tige alamyz.

Keıbireýler ko­man­dalyq oıyndarda bapker basty ról atqarady. Qazaqstan quramasyna syrttan myqty maman shaqyrý kerek dep jatady. Jón-aq deıik. Biraq bapker sı­qyr emes qoı, durystap dop tebe almaı­tyn adamdardan she­berler jasap, komandany myqty etip shyǵaratyn. Demek, bapkerge deńgeıi joǵary komandada ǵana ózin jaqsy jaǵynan kórsetýge múmkindik bar degen sóz. Mysaly, ataqty jattyqtyrýshylar Aleks Fergıýssondy nemese Joze Moýrınıýny Qazaqstanǵa sha­qy­ryp ákelip, barymyz osy, osy oıynshylardan myqty qura­ma komanda jasaqtańyz dese qoldarynan keler me edi? Árıne, joq. Álbette jaqsy maman qurama deńgeıin shamaly kóterer. Biraq túpkilikti jaq­sarta almaıtyny aıdaı anyq.

Qazaqstan búginde álemdik reıtıngte ózine laıyqty ornyn enshilep otyr. ÝEFA 2018 jylǵy álem chempıonatynyń irik­teý týrnıriniń qorytyndysy boıynsha ulttyq quramalardyń reıtıngin túzip, olarǵa 2020 jyly bolatyn Eýropa chem­pıona­tyna qatysýǵa qosymsha múmkindik beretin Ult lıgasy degen turaqty jańa bir týr­nırdiń tusaýyn kesti. Onda ulttyq quramalar reıtıngtegi oryndaryna sáıkes tórt top­qa bólingen. Qazaqstanǵa kút­ken­degideı Farer araldary, Lıýksembýrg, Moldova, Lıh­tenshteın, Malta, Andorra, San-Marıno, Gıbraltar sııaqty el­der­diń quramalarymen birge sońǵy toptan oryn tıgen. Ázir­she elimiz quramasy úshin laıyq­ty oryn osy. Durystap dop teýip úırengenimizshe osylaısha kóshtiń sońynda qala bermekpiz.

Samat MUSA,
«Egemen Qazaqstan»