Ádette ádebı kitaptar týraly jazylǵan resenzııalardy, oı-pikirlerdi ǵana oqýǵa etimiz úırengen. Esesine jańa oqýlyqtar jaıynda eshkim kóp jaq asha bermeıtindikten bizge ol álem tylsymdaǵy syryn búkken qara orman tárizdi elesteıtin. Obalyna ne kerek, búginde mektep oqýlyqtaryndaǵy túıtkilder az jazylyp jatqan joq. О́z oılaryn ortaǵa salýda ásirese, ata-analar óte belsendilik tanytýda. Al bizdiń bul jerdegi qozǵap otyrǵan áńgimemiz joǵary oqý oryndarynda oqytylatyn oqý quralynyń sapasy hám jańashyldyǵy haqynda bolmaq.
Máselen, atap aıtar bolsaq, qazir baıaǵy keńestik dáýirdegi kóptegen oqý quraldary búgingi kúnniń talabyna jaramsyz bolyp qaldy. Kóbi eskirdi, zaman únine saı emes. Qysqasy, «mıssııasy» aıaqtaldy. Sodan táýelsizdik tańymen rýhtanǵan otandyq ǵalymdardyń tyńnan túren salýlaryna týra keldi. Úsh tilde jaryq kórgen oqý quralyn paraqtap otyrǵan sátte eń áýeli osy sala boıynsha keleshekte bilim alatyn stýdentterdiń, magıstranttardyń, doktoranttardyń ózderiniń týǵan ana tilderinde oqyp bilim alýlaryna barynsha múmkindik týǵyzylǵanyna qýandyq. Túpnusqanyń orys jáne aǵylshyn tilderine aýdarylyp usynylýyna kelsek, muny oqý quralyn tutynýshylardyń tańdaý quqyn elep-eskerýden týǵan sheshim dep topshyladyq. Ekinshiden, «Bul pán Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń «100 naqty qadam» Ult josparynyń 97, 98-qadamdaryndaǵy jergilikti ózin-ózi basqarýǵa arnalǵan tómendegi talaptaryn oryndaıtyn bilimdi ári bilikti mamandardy qazirden bastap ázirleýge baǵyttaldy», deıdi oqý quralynyń avtory.
«Baǵdarlamadaǵy: «97. О́zin-ózi retteý men jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytý arqyly azamattardyń sheshimder qabyldaý úderisine qatysý múmkindigin keńeıtý. Memleketke tán emes qyzmetterdi básekelestik ortaǵa jáne ózin-ózi retteýshi uıymdarǵa berý.
98. Selolyq okrýg, aýyl, selo, kent, aýdandyq mańyzdaǵy qala deńgeıindegi jergilikti ózin-ózi basqarýdyń derbes bıýdjeti engiziletin bolady. Oblys ortalyqtarynda jáne respýblıkalyq mańyzdaǵy qalalarda azamattardyń tıisti bıýdjettik jobalaryn talqylaýǵa qatysýynyń tetikteri jumys isteıdi».
Memleket basshysy bizdiń elimizdiń bolashaqtaǵy damý negizderin qurýdy kózdeıtin ınstıtýttyq reformalardy taıaý arada iske asyrýǵa qatysty «Egemen Qazaqstan» jáne «Kazahstanskaıa pravda» gazetterinde (6 qańtar, 2016 j) jarııalanǵan «Ult jospary – qazaqstandyq armanǵa jeteleıtin jol» maqalasynda bergen usynystary 100 qadamdaǵy mindetterdiń iske asyrylatynyna senimdi bolýǵa negiz bolady.
Maqalanyń «Memleket fýnksııalaryn básekelesti ortaǵa jáne jergilikti ózin-ózi basqarýǵa berý» taraýyndaǵy talaptardyń negizgilerin qarastyrsaq:
«Úsh satyda beriletin jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryna qosymsha ókilettikter berý ortalyq deńgeıdegi reformalardyń zańdy jalǵasy bolýy tıis.
Birinshi satyda (2016-2017 jyldar):
- aýdan ákiminiń aýdandyq mańyzdaǵy qala, kent, selo jáne selolyq okrýg ákimi laýazymyna usynatyn kandıdatýrasyn odan ári aýdan máslıhatyna jáne saılaý ótkizýge engizý úshin kelisý;
- ákimdi bosatý týraly máselege bastamashy bolý;
- jergilikti qoǵamdastyqty damytý týraly baǵdarlamalyq qujattar jobalaryn qaraý jáne abattandyrý men qoǵamdyq tártiptiń kókeıkesti máselelerin talqylaý;
- eldi mekender sheńberindegi jer telimderiniń maqsatty paıdalanylýyn jáne jeke tulǵalardyń zańsyz ıelenýine jol berilmeýin baqylaý;
- qosymsha eki salyqty – kólik jáne zańdy tulǵalardan jer salyǵyn alý quqyn berý jolymen jergilikti ózin-ózi basqarýdyń salyqtyq áleýetin kúsheıtý.
Ekinshi satyda (2018 jyldan bastap):
- aýdan máslıhaty bekitken jergilikti ózin-ózi basqarý bıýdjetin satylap qalyptastyrý;
- jergilikti qoǵamdastyqtyń kommýnaldyq menshikti basqarýdy engizý;
- bıýdjetti turǵyndary 2 myń adamnan asatyn ákimshilik-aýmaqtyq birlik úshin ǵana engizý jáne ony aýdandyq máslıhattyń bekitýi;
- «Jergilikti ózin-ózi basqarý kommýnaldyq menshigi» ınstıtýtyn engizý.
Úshinshi satyda (2020 jyldan) tómendegiler qarastyrylady:
- jergilikti ózin-ózi basqarýdyń ókildi organyn qurý;
- halqynyń sany 2 myń adamnan kem emes eldi mekenderde jergilikti ózin-ózi basqarýdyń derbes bıýdjetin engizý» delingen.
Osy sharalardy oryndaý memlekettik organdardyń sheshimder qabyldaý úderisiniń móldirligin arttyrady jáne jergilikti ózin-ózi basqarý júıesin damytýǵa jaǵdaı jasaıtyny anyq.
Bul nusqaýlar shyn máninde eresen ózgeristerge, jergilikti ózin-ózi basqarý salasynyń naqty engizilýine bastaıdy.
...Biz Myrzageldi aǵany kópten bilemiz, keńshar dırektorlyǵynan Parlament partasyna deıin kóterilgen belgili ǵalym rýhanı jańǵyrýymyzǵa yqpal eterlik 30 shaqty eńbegi arqyly tanymal desek, avtorlyq pán retinde usynylǵan myna oqýlyǵynan zaman kóshinen qalyspaıtyn jańashyldyǵyn, ǵylymdaǵy jan-jaqtylyǵyn ańǵartyp otyr.
M.Kemeldiń tek sońǵy bes jyl ishinde respýblıkalyq attestasııalyq komıssııa tizbesindegi jýrnaldarǵa jarııalanǵan ǵylymı maqala, konferensııalardaǵy baıandamalar sany – 48, monografııa, oqý quraldary men oqýlyqtary – 14, respýblıkalyq buqaralyq aqparat quraldarynda jaryq kórgen ǵylymı-kópshilik maqalalary – 55, rýhanı adamgershilik máselelerine qatysty respýblıkalyq basylymdarda jaryq kórgen maqalalary 111 eken. Ánsheıinde ekonomıkanyń tili óte aýyr til dep jatamyz. Ony qazaqy uǵymǵa salyp túsindirýdiń ózi ońaı sharýa emes. Mine, sol otandyq ekonomıst-mamandardyń arasynda óz oılaryn qazaq tilinde móldiretip aq qaǵazǵa minsiz túsirip bere alatyn jan neken-saıaq. Osy retten alsaq ta, ǵalymnyń elge sińirip otyrǵan eńbegi ushan-teńiz. Memlekettik basqarý júıesi týraly qolymyzdaǵy oqý quralynyń mańyzdy bolatyn sebebi, Elbasy qoıyp otyrǵan bolashaqqa baǵdarlanǵan baǵyt – jergilikti basqarýdyń jańa satysy, ózin-ózi basqarýdyń teorııalyq negizderi men qalyptasýyn kórsetetin alǵashqy tolymdy eńbek ekendiginde. Prezıdentimiz usynǵan jańa baǵyttardy ilip alyp, ony ǵylymı eńbekke aınaldyrýǵa tıisti Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men Memlekettik basqarý akademııasy bastamashy bolatyn bul jumysty alǵash bolyp ǵylymı aınalymǵa engizgen Myrzageldi Kemelge ómirge beıtarap qaramaıtyn, bolashaqqa baǵdarlanǵan osynaý jańa baǵytqa qol urǵanyna rızalyqtan basqa aıtarymyz joq.
Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
