Atap aıtqanda aımaq kómirsýtegi shıkizatyn óndirýde elimizde jetekshi oryndardyń birine ıe. Mundaǵy jer qoınaýyn paıdalanýylardyń jumys yrǵaǵy eshqashan buzylyp, nemese jańylysyp kórgen emes. Ári aımaqta munaı men gaz óndirý kólemi jyl saıyn ósip keledi. Sonymen qatar bir mezgilde salany jetildirý men jańǵyrtý joldary da qatar júrgizilýde. Taıaý jyldary bul úshin 60 mıllıard tenge kóleminde qarajat salynbaq. Qazirgi kúnniń ózinde bastalyp ketken geologııalyq barlaý jumystary óńirdegi munaı-gaz salasynyń keleshegi kemel ekenin kórsetedi.
Mine, osyndaı úlken salalyq óndiris jáne úlken ólshemder men úlken mólsherler bar jerde ókinishke oraı munaı men gazdyń kóleńkeli aınalymy da kezdespeı turmaıdy. Búgingi tańda munyń ózi tek Aqtóbe oblysy úshin ǵana emes, búkil elemiz úshin de ózekti problema bolyp otyrǵany aıan. Birinshiden mundaı jaǵdaıda ultttyq qaýipsizdik pen turaqtylyq máselesine syzat túsýi múmkin. Ekinshiden munaı men gazdyń kóleńkeli aınalymy bıýdjettiń kiris bóligin eleýli túrde joǵaltý degen sóz. Bul jaǵdaı óz kezeginde halyqtyń ál-aýqaty men ınvestısııalyq ahýaldyń tómendeýine salqynyn tıgizbeı qoımaıdy. Ári memlekettik baǵdarlamalardyń oryndalýyna da jymqyrý derekteri keri áserin tıgizedi. Sondaı-aq saladaǵy kóleńkeli kórinis jekelegen uıymdasqan qylmystyq toptar men radıkaldyq dinı aǵymdardy qarjylandyrýdyń basty bir kózi desek – shyndyqtan qashyq kete qoımaspyz. Osy oraıda Aqtóbe oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaev bul máselelerdi retteýdiń birqatar ońtaıly joldaryn usyndy. Bul rette ol salanyń stretegııalyq sıpatyn odan ári tereńdetý qajettigin túıindep berdi. Ári munaı gaz sektoryndaǵy ónim óndirý isine ınnovasııa jetistikerin túbegeıli ornyqtyrý kerektigine toqtaldy. Sonymen birge ol qazaqstandyq mamandardy oqytý jáne jergilkti qurylymdardy ustaý men paıdalaný deńgeıin kóterý isinde de qordalanyp qalǵan problemalar az emes ekenin jetkizdi.
Budan keıin sóz alǵan QR Bas prokýrorynyń orynbasary Andreı Lýkın óńir basshysynyń utymdy usynystary men oı-pikirleri nazarǵa alynatynyn aıta kelip, kóleńkeli aınalymnan salany saýyqtyrýdyń sheshimderi men tásilderi jóninde baıandap berdi. Onyń paıymdaýynsha taıaý arada júıeli ári keshendi is-sharalar shoǵyry belgilenip, júzege asyrylmasa, munaı men gaz salasyndaǵy kóleńkeli aınylym kórinisteri tyıylmaıdy. Bireýi quryqtalǵanymen, ekinshisi bas kóterip shyǵa keledi. Osy oraıda bas prokýrordyń orynbasary keshenmen kúresýdiń birneshe joldaryn usyndy. Sonyń eń bastylaryna toqtala ketsek, búgingi kúni óndirilgen shıkizat ónimderiniń naqty esebi júrgizilmeı keledi. Sonyń saldarynan sońǵy eki jylda óndirilgen ónimmen eksporttalǵan munaıdyń arasynda ájeptáýir aıyrmashylyq bar. Sonda artyq ónim qaıdan shyqqan? Bul árıne birinshiden kóleńkeli aınalymnyń tıgizgen áseri.
Elimizdegi jer qoınaýyn paıdalanatyn kásiporyndardaǵy qyzmet júıesi tolyqtaı avtomattandyrylmaǵan. Uńǵymalardy qadaǵalaý men kúzetý júıesiniń deńgeıi tómen. Tipti múldem qorǵalýdan tys qalǵan nysandar da bar. Sondaı-aq uńǵymalardy konservasııaǵa qoıýdyń tıisti tártipteri men normalary saqtala bermeıdi. Munaı men gazdy tasymaldaıtyn qurylymdardy baqylaý isinde de bylyqtar men shylyqtar az emes. Eń bastysy esepke alýdyń aqparattyq júıesi men bazasy jetildirýdi talap etedi. Tutastaı júıeni jańǵyrtý jumystary da óz kezegin kútip tur. Áıtpese jymqyrý kórinisteri joıylmaı, odan ári jalǵasa bermek. Osy oraıda Andreı Ivanovıch «altyn kórse perishte joldan taıady» degen halyqtyq naqyldy da oramdy túrde qoldanǵanyn aıta ketken jón.
Forým qyzmeti kezinde turǵyndardyń turmystyq kóńil-kúıine birden, tez áser etetin áleýmettik gazdyń búgingi jaı-kúıi jóninde de qundy oı-túıinder jasaldy. Elimizde bul shıkizattyń tapshylyǵy da, baǵasynyń negizsiz ósý kórinisteri de oryn alyp otyrǵanyna qaramastan – onyń esebine ashyqtyq pen jarııalylyq sıpat berilmeı kele jatqany oılandyrmaı qoımaıdy. Áleýmettik gazdy kóterme saýda jasaýshylar men janar-maı quıý stansalary qojaıyndary arasynda bólýdiń naqty tetikteri jasalmaǵan. Al munyń ózi joǵaryda aıtylǵandaı shıkizattyń jetispeýi men baǵanyń orynsyz ósýine áser etpeı qoımaıdy. Ony sheshýdiń basty bir joly – ákimdikterge suıytylǵan gazdy ishki naryqty bólý boıysha tıisti ókilettilikter bólý bolyp tabylady degen oı-pikirler men usynystar aıtyldy.
Budan soń Ulttyq Qaýipsizdik Komıteti men Ishki Ister Mınıstrliginiń qurylymdyq jetekshileri jáne salalyq mınıstrlikter men shıkizatty óndirýshi óńirler ókilderi joǵaryda atalǵan problemalardy sheshý men retteý jónindegi óz oılaryn ortaǵa saldy. Olar kómirsýteginiń zańsyz aınalymyn týdyratyn saldarmen kúresý qajettiligine nazar aýdardy. Forýmda munaı men gazdyń zańsyz aınalymyna qarsy kúres pen is-qımyl da júrip jatqany aıtylyp ótti. Osyndaı keń aýqymdy talqylaýlardyń qorytyndysy men forýmǵa qatysýshylardyń usynystary negizinde keshendi túrde atqarylatyn adamdardyń basyn biriktirgen qabyrǵaly qujat qabyldandy.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan»
AQTО́BE
