Jıyndy Til jáne ádebıet ınstıtýty qazaq fılologııasy kafedrasynyń professory Janar Talaspaeva júrgizip otyrdy. Ol óz sózinde Elbasy maqalasynda usynylǵan biregeı jobalardyń biri qazaq tilin birtindep latyn álipbıine kóshirý bolyp tabylatynyn, bul shara kezeń-kezeń boıynsha dáıektilikpen, júıelilikpen júzege asyrylatynyn eske saldy.
Soltústik Qazaqstan memlekettik muraǵatynyń bas mamany Mereke Baımuqanov «Qazaq tiliniń bolashaǵy – latyn álipbıi» taqyrybynda baıandama jasap, qazaq álipbıiniń tarıhyna sholý jasady. Qazaq tiliniń álipbıin Orhon-Enıseı jazýlary men XIV ǵasyrdaǵy qypshaq tilinde jazylǵan «Kodeks-Kýmanıkýs» sózdikterimen baılanystyra otyryp, «Soltústik Qazaqstan memlekettik muraǵatynda 1929-1940 jyl aralyǵynda qoldanylyp kelgen latyn álipbıinde jazylǵan qujattar kóptep saqtalǵanyn, oqý sonshalyqty qıyndyq týdyrmaıtynyn, óıtkeni «bir árip – bir dybys» nusqasy izimen qurastyrylǵanyn aıtty.
Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy jergilikti fılıalynyń tóraǵasy Saǵyndyq Salmurzın «Dúnıejúzi qazaqtary paıdalanatyn álipbı jáne qazaq tili álipbıiniń bolashaǵy» týraly oı qozǵady. «Túrik aǵaıyndardyń esebine qaraǵanda syrtta júrgen qazaqtardyń sany 7 mıllıonǵa jeteǵabyl kórinedi. Álemniń 42 elinde turyp jatqan olar ortaq álipbıdiń bolýyn qýana quptap otyr. Biz óz tarapymyzdan latyn grafıkasyn qoldanyp, elektrondyq oqýlyq shyǵardyq. Bul qadam Túrkııadaǵy qazaqtarmen qolaıly baılanys ornatýǵa múmkindikter berdi. Endi Qytaıdaǵy aǵaıyndarmen qarym-qatynas jasaý oıymyzda bar», dedi ol. Álipbıdiń ábden saralanǵan, biryńǵaı standarty qajettigin alǵa tartty.
Tilderdi damytý jónindegi basqarmanyń bas mamany Ernııaz Sultanovtyń paıymynsha, búginde latyn álipbıine kóshý esh talas týdyrmaıdy. Tek qandaı álipbı kóńilge qonymdy degen máseleni ábden ekshep alýymyz kerek. Kóptegen elder latyn árpin qoldanady. Qazaqstan da órkenıet kóshinen qalmaý kerek. Bul oraıda túrki halyqtarynyń ozyq tájirıbesine súıengen esh artyqtyq etpeıdi. Menińshe, Ahmet Baıtursynovtyń «bir árip – bir dybys» ustanymyn basshylyqqa alǵan durys. Kórshi baýyrlas elder sııaqty jańa álipbıimizdi birneshe ret reformaǵa ushyratpaý úshin aprobasııadan ótkizip baryp qabyldaǵan jón.
«Qazaq fılologııasy» kafedrasynyń aǵa oqytýshysy, ǵylym magıstri Gúlfaırýz Sınbaevanyń sózi de áserli shyqty. Ol «Latyn grafıkasyna nege kóshemiz?», «Qazaq tilinen, onyń qasıetinen aırylyp qalmaımyz ba?», «42 áripti 26-ǵa deıin qysqartý belgili qıyndyq týdyrmaı ma?» degen dúdámal oı-pikirler el ishinde jıi aıtylatynyna toqtala kelip, túsindirý jumystaryn kúsheıtýge jınalǵandardyń nazaryn aýdardy. Kırıllısaǵa kóshý kezinde eriksiz engizilgen áripter az emes. Olardy qoldanǵanda til zańdylyqtary buzylyp jatady. Eki daýysty dybystyń qatar kelýi qazaq tiliniń erejesine qaıshy dese, M.Jumabaev atyndaǵy gýmanıtarlyq kolledj oqytýshysy Juldyz Qudykenova kirme sózderdiń til tazalyǵyna keri áser etetinin sóz etti.
Konferensııaǵa qatysýshylar ózgelerdiń tájirıbelerin eskere otyryp, jurtshylyq talqysyna usynylǵan nusqalardy áli de jetildire túsý kerek degen qorytyndyǵa keldi.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy
