Tom qalalyq muraǵatynan tabylǵan «Izmenenıe kýmysa prı sterılızasıı ı sostav sterılızovannogo kýmysa» atty ǵylymı eńbek 1896 jyly jaryq kórgen eken. Ǵylymı eńbektiń avtory «stýdent A.Aıtbakın» dep kórsetilgen. Búgingi ǵylymı-tehnologııalyq múmkindikterimiz ǵaryshtap damyǵan zamanda ulttyq qundylyǵymyz – qymyzdyń paıdaly qasıetterin áli de tolyq zerttep, el ıgiligi úshin ıgere almaı otyrǵanda, budan bir ǵasyrdan astam ýaqyt buryn qazaqtyń qasıetti qymyzyn jan-jaqty zerttegen ǵylymı eńbek bizdi erekshe qyzyqtyrdy. Onyń avtory «stýdent A.Aıtbakın» degen kim?
Bul suraqtardyń jaýabyn da Tom muraǵatynyń ýaqyt salmaǵymen sarǵaıǵan qujattarynan taptyq. Onda «Ámire Atbaqın Tom ımperator ýnıversıtetiniń túlegi, tuńǵysh dıplomdy qazaq dárigeri» dep jazylypty. Stýdent Aıtbaqın 1892-1893 jyldar aralyǵynda professor A. Sýdakovtyń jetekshiligimen «Izmenenıe kýmysa prı sterılızasıı ı sostav sterılızovannogo kýmysa» atty ǵylymı-zertteý jumysyn júrgizdi» (Tom, qor-296901) degen derek keltiripti.
Stýdent Á.Aıtbaqın óziniń ǵylymı eńbeginiń kirispesinde qymyzdyń Orta Azııada erte zamannan keń taraǵanyn aıta kelip, tarıhqa júginedi. Venesııalyq Marko Polonyń HIII ǵasyrda tatar elinde bolyp, jylqy sútinen daıyndalǵan «Kemaz» atty sýsyn ishkenin, ony «aq sharapqa» teńegenin jazǵan. Al orys tilinde «Kýmys» dep jazylǵanymen, óz elinde bul sýsyndy «Qymyz» dep ataıtynyn basa aıtqan jáne sabanyń, kúbiniń, pispektiń qalaı jasalatynyna, ol ydystardyń ystalýyna, qymyzdyń sapyrylýy ereksheligine toqtalyp, is barysyn tolyq sýrettep kórsetken jáne mal jaıylymynyń da sút (saýmal, qymyz) sapasyna áserin ǵylymı turǵydan tereń zerttep, naqty tájirıbelik derektermen dáleldengen.
Aıtbaqın ǵylymı eńbeginde erekshe jaıǵa toqtalyp: «Kýmys v kachestve lechebnogo sredstva, obratıl na sebıa vnımanıe prejde vsego kak sredstvo protıv chahotkı. Obsherasprastranennoe mnenıe, chto kırgızy vovse ne stradaıýt chahotkoı neverno, deıstvıtelno ona sredı nıh vstrechaetsıa redko – eto fakt. Na eto vlııaet klımat stepı ı ýpotreblenıe kýmysa, kotoryı ızdavna kırgızy schıtaıýt selebnym sredstvom protıv vsevozmojnyh bolezneı», dep qymyzdyń adam boıyndaǵy qandaı dertterge daýa bolatyndyǵyn jan-jaqty ǵylymı tujyrymdarmen dáıektepti.
Jas ǵalym qymyz quramyn anyqtaýda belgili hımık ǵalymdardyń naqty tájirıbelerine, apparattaryna, formýlalaryna súıenip, qymyz quramynyń naqty hımııalyq kestesin jasaıdy. Mysaly, qymyz quramyndaǵy belok mólsherin anyqtaý úshin «Konig,a» atty tájirıbeni qoldanǵan eken. Atap aıtqanda, 10,0 gr qymyzdy kolbaǵa quıyp, oǵan 100,0 gr dıstıldengen sý quıǵan, alynǵan qospaǵa 4-5 tamshy sirke qyshqylyn qosqan. Alynǵan suıyq 40 gradýsqa deıin qyzdyrylyp, kazeın men maı tunbasy alynǵan. Keıin joǵaryda aıtylǵan tájirıbeler men apparattardy qoldanyp, fıltrleý arqyly kazeın quramyn anyqtaǵan. Jalpy, ǵylymı jumys barysynda qymyz quramynda maı, qant, spırt, kómir qyshqyly, kazeın, albýmın, gemıalbýmoz, pepton ataýly elementterdiń bar ekenin anyqtap, 4 baǵannan turatyn keste jasaǵan jáne balalar aýrýhanasynda tájirıbe ótkizgen.
Stýdent-ǵalym óz ǵylymı jumysyn bylaı tujyrymdaǵan: «Schıtaıý prı etom neobhodımym prıbavıt, chto te predvarıtelnye opyty dva opyta, – kotorye ıa lıchno proızvel nad pıtanıem kýmysom v detskoı klınıke professora Bartenova pokazalı, chto sterılızovannyı kýmys bolnymı-hronıkamı detmı, stradavshımı hronıcheskım rasstroıstvom jelýdochno-kıshechnogo apparata, perenosılsıa sovershenno ýdovletvorıtelno. K sojalenııý etı opyty, za nedostatkom sterılızovannogo kýmysa, ne moglı byt proızvedeny v bolee shırokom masshtabe...».
Osy tarıhı qujattardan Á.Aıtbaqınniń ǵylymı eńbek jazýǵa kirispes buryn tarıhty, ǵylym salalaryn meılinshe zerdelegenine jáne óz ultynyń qymyz daıyndaýdaǵy ereksheligin ǵylymı negizde barynsha tereń bilgendigine tánti boldyq. Tom professorlarynyń bergen joǵary baǵasyna qarap Ámire Aıtbaqınniń «jyly jerde» ǵylymı eńbek jazyp otyra berýine de múmkindikter bolǵanyn ańǵaramyz. Biraq ol ýnıversıtetti bitirgennen keıin týǵan ólkesi Qarqaralyǵa dáriger bolý úshin attanady. Onyń basty sebebi, joǵary bilimdi dáriger Ámire Aıtbaqın óz halqyna etene jaqyn júrip, ony túrli naýqastardan emdeýdi maqsat etken bolýy kerek.
Bul oıdyń durystyǵyna Ámire Aıtbaqınniń ómirine qatysty muraǵat derekterimen tanysqan saıyn kózimiz anyq jetti. At jalyn tartyp mingen shaqtan bastap Ámire Dúrmenuly el ishinde ártúrli laýazymdy qyzmetter atqaryp, týǵan halqynyń bodandyqtaǵy tirshilik-turmysymen etene tanysady. Ásirese, qyrdaǵy qazaqtardyń densaýlyq jaǵdaıy, jas balalardyń kóptep shetineýi jas Ámireniń janyna erekshe batady. Sóıtip júrip ol týǵan halqynyń densaýlyq jaǵdaıyna kómek kórsetý maqsatynda qaıtken kúnde dárigerlik mamandyqty ıgerýge bel baılaıdy.
Jas Ámire dárigerlik mamandyqty ıgergenshe, Ombydaǵy áskerı gımnazııanyń muǵalimi, keıin gýbernııa hatshysy, Dala general-gýbernatory kanselerııasynyń qyrǵyz (qazaq) tiliniń tilmashy, Aqmola ýeziniń «tártipsizdik pen qııanatshyldyqty tekserý úshin» belgilengen tergeý komıssııasynyń tilmashy, 1884 jyly Semeı oblystyq basqarma janynda tilmash, Qarqaraly ýezi bastyǵynyń kómekshisi, aǵa kómekshisi, 1887 jyly Semeı oblysy áskerı gýbernatorynyń erekshe tapsyrmalar jónindegi kishi sheneýnigi qyzmetterin atqarypty jáne kolledj hatshysy, laýazymdy keńesshi dárejesine ıe bolypty. Al otyzǵa qaraǵan shaǵynda memlekettik qyzmetti tastap, dárigerlik mamandyqty ıgerýge bet buryp, stýdent atanady.
Tom ýnıversıtetinde Á.Aıtbaqın jaıly jazylǵan ǵumyrnamalyq eńbekte «Prodoljaıa slýjbý, on ımel polnoe pravo rasschıtyvat na postepennoe ýlýchshenıe svoego polojenııa ı horoshego materıalnogo obespechenııa v nedalekom býdýshem. Odnako, nýjdy svoıh edınoplemennıkov ı jelaıa prınestı ım sýshestvennýıý polzý, on reshılsıa ostavıt gosýdarstvennýıý slýjbý, ı ız chınovnıka, zanımavshego odno ız vıdnyh mest v oblastnoı admınıstrasıı, prevrashaetsıa v skromnogo stýdenta. Tot fakt, chto molodoı ınorodes promenıal admınıstratıvnýıý karerý na skromnýıý dolıý stýdenta – trýjennıka, nelzıa, razýmeetsıa, obıasnıt nıchem ınym, kak proıavlenıem blagorodnogo chývstva lıýbvı ı predannostı k svoemý rodnomý gnezdý, samopojertvovanıem dlıa blaga rodnogo naroda», dep kórsetilgen. Shyndyǵynda, keleshekte ózin kútip turǵan qyzmettik (sheneýniktik), shendik ósýmen qatar, materıaldyq jaǵdaıynyń jaqsarýynan bas tartyp, dárigerlikti ıgerýge umtylǵan tulǵanyń qadamyn budan ózgeshe baǵalaýǵa negiz joq – ony, óz ultyna degen shynaıy súıispenshiligi, shaǵyn stıpendııaǵa qaraǵan stýdenttik partaǵa jetelep ákeldi (stıpendııany Pavlodar ýezdik basqarmasy tólep otyrǵan). Ol ýnıversıtetke 1889 jyly túsip 1894 jyly úzdik bitirgen.
Orda buzar jastaǵy Ámire joǵary kýrsqa kóshken soń ǵylymı jumyspen aınalysýǵa den qoıady. Ol týraly «Joǵary kýrstarda Á.Aıtbaqın ǵylymı-zertteý jumystarymen aınalysa bastady. О́zine tanys ulttyq sýsyn qymyzdyń emdik qasıetterine qyzyǵýshylyq tanytqan ol professor A.I.Sýdakov meńgerýshilik etken gıgıenalyq zerthanaǵa keldi», dep jazylǵan.
Ýnıversıtette ǵylymı dıssertasııa qorǵap, «lekar» mamandyǵymen támamdaǵan 35 jastaǵy Ámire Aıtbaqınniń Qarqaraly ýezine dáriger bolyp taǵaıyndalýyn Semeı oblysynyń áskerı gýbernatory A.F. Karpov 1894 jyldyń 28 jeltoqsanyndaǵy buıryǵynda bylaısha baıandaǵan: «Dopýskaetsıa k ıspravlenııý doljnostı Karkaralınskogo ýezdnogo vracha otstavnoı tıtýlıarnyı sovetnık, okonchıvshıı kýrs Tomskogo ýnıversıteta so zvanıem lekarıa, Amre Aıtbakın» (Tıtýlıarnyı sovetnık – IX synypty, armııa shtabs-kapıtany nemese áskerı flot leıtenantyna teńestiriletin Reseı patshalyǵynyń rangilik (Tabelı o rangah) azamattyq sheni.)
Budan keıingi jyldarda Ámire Aıtbaqın Qarqaraly ýezinde dáriger bolyp birneshe jyl jemisti eńbek etken kórinedi. Bul týraly Qarqaraly qalasynyń muraǵatynda saqtalǵan «Kırgızskaıa stepnaıa gazeta» atty basylymda bir qysqa maqala jarııalanypty. Osy muraǵatta Ámire Aıtbaqınniń tóńkeris jyldaryndaǵy saıasatker retindegi qyzmetin kórsetken qysqasha ómirbaıandyq qujat saqtalypty. Ámire Aıtbaqın týraly jazylǵan osy ǵumyrderekte «Sondaı-aq ol Ýst-Kamenogorsk (О́skemen) ýezdik jer basqarmasy tóraǵasy bolyp saılandy.., Á.Aıtbaqın qoǵam qaıratkeri retinde de belgili boldy. Ol óziniń maqalalary men zametkalaryn Sh.Qudaıberdıev jáne A.Baıtursynovpen qatar «Dala ýálaıatynyń gazetinde» jarııalady (1888-1892j.j.), ol qazaqtar arasynda qoǵamdyq pikirlerdiń taralýyna yqpal etip, ózin «Alash» partııasynyń kórnekti qaıratkeri retinde kórsetti», dep qysqa ǵana jazylypty. Ámire Aıtbaqın 1919 jyly О́skemen qalasynda qaıtys bolǵan.
Mine, Tom qalasynyń muraǵatynda saqtalǵan «Izmenenıe kýmysa prı sterılızasıı ı sostav sterılızovannogo kýmysa» atty ǵylymı eńbek haqynda ázirge anyqtalǵany osy boldy. Qazaqtan shyqqan tuńǵysh maman dárigerlerdiń biri, ulttyq qundylyǵymyz – qymyzdyń adam densaýlyǵyna paıdaly emdik qasıetterin ǵylymı turǵydan dáleldegen ǵalym, «Alash» qozǵalysynyń qaıratkeri Ámire Aıtbaqınniń eren eńbegi men ǵıbratty ǵumyry týraly zerdeli zertteýler aldaǵy ýaqyttyń enshisinde.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»
Manarbek KÁRIM,
Qarqaraly aýdany memlekettik arhıviniń basshysy
