О́tken ǵasyrdyń 1975 jyly salynǵan alyp sý qoımasy eki jaqty birdeı sýmen qamtyp otyrǵanmen, munyń qaýipti jaǵy da joq emes. Rasynda da tabıǵattyń tosyn minezi, tylsym qubylysy árbir mezgil saıyn turǵyndardy beıjaı qaldyrmaıtyny anyq. Oǵan qosa atalǵan sý qoımasynan beri qaraı kóp mólsherde sý túsken jaǵdaıda halyqty biraz ábigerge salatyny belgili. Bıyldyń ózinde ǵana sekýndyna 150 tekshe metr sý túsýi saldarynan óńirdegi birqatar ózender men kólder arnasynan tasyp, tótenshe jaǵdaı oryn alǵan bolatyn.
Máselen, kóktem mezgilinde Jýaly aýdanyndaǵy Teris-Ashybulaq jáne Jambyl aýdanyndaǵy Asa ózenderi tasyp, tipti ózen jaǵalaýlaryn shaıyp jiberýmen qatar, Jambyl aýdanynyń Asa jáne Jýaly aýdanynyń Nurlykent aýyldarynyń turǵyndaryna da qaýip tóndirgen edi. Bul oraıda tasqyn sýdyń aldyn alý úshin Talas, Asa ózenderiniń jaǵalaýyn nyǵaıtý boıynsha Elbasy tapsyrmasyna sáıkes, bıyl birqatar jumys júrgizildi.
Jalpy, jyl saıyn Qyrǵyzstannan sý alý – jambyldyqtar úshin úlken másele. Jambyl oblysy negizinen egistik alqaptaryna sýdy kórshi elden alady. Shabyndyqtardan mol tabıǵı shóp alý da sýdyń deńgeıine baılanysty. Sol úshin jyl saıyn oblys ákimi Kárim Kókirekbaev kórshi Qyrǵyz Respýblıkasynyń Talas oblysyna baryp, tıisti basshylarmen sý máselesine baılanysty kelissóz júrgizip qaıtady. Alaıda sýdyń birde kóp, birde az berilýi eldi áýre-sarsańǵa túsirip júrgeni de shyndyq. Jýyrda ǵana kórshiler sekýndyna 120 tekshe metr sý beremiz dep eldi taǵy bir ábigerge salǵan. Dese de munyń ózindik sebebi bar eken.
Qyrǵyz jerinde ornalasqan Kırov sý qoımasynyń konýs japqyshyn jóndeý qajet. Biraq olar qoımanyń konýs japqyshyn qashan jóndeıtini belgisiz. Sol úshin qyrǵyz jaǵy beri qaraı áýelgide sýdy kóp jiberip, keıinnen bıylǵydaı jaǵdaı oryn almas úshin der kezinde toqtatty. Qazaqstan jyl saıyn Kırov sý qoımasynan jalpy 808 mıllıon tekshe metr sý alady. Sý qoımasynan birinshi bolyp Taraz qalasy men Jambyl, Baızaq, odan ári Talas jáne Sarysý aýdandaryna sý keledi. Búginde Qyrǵyz Respýblıkasynyń Talas oblysyndaǵy Kırov sý qoımasynan Jambyl oblysyna tıisti mólshermen sý jiberile bastady.
Sondaı-aq «Qazsýshar» respýblıkalyq memlekettik kásiporny Jambyl oblystyq fılıaly basshysynyń orynbasary Ǵalııa Zárýbaevanyń aıtýynsha, búgingi tańda Kırov sý qoımasynan keler qaýip joq. Sý arnasynan aspaı, kemerinen tógilmeı bir demmen jiberilý ústinde. «Kırov sý qoımasynan Talas sý toraby sekýndyna 264 tekshe metr sýdy qabyldap ala alady. Al qyrǵyz jaǵy ári ketse saǵatyna 100 tekshe metr sý jiberemiz dep otyr», deıdi ol. Sondaı-aq Ǵalııa Ǵabbasqyzynyń aıtýynsha, «Qazsýshar» mekemesi Shý-Talas basseındik ınspeksııasymen birlesip Qyrǵyz Respýblıkasyna sý qoımasynyń konýs japqyshyn qashan jóndeıtinin anyqtaý maqsatynda hat jibergen eken. «Alaıda ótken juma kúni jiberilgen hatqa áli jaýap joq», deıdi ol.
Máselen, qyrǵyz jaǵy 18 qazan kúni sekýndyna 50 tekshe metr sý jibergen bolsa, kelesi kúni sý kólemi 60 tekshe metrge kóbeıgen. Eger olar sekýndyna 100 tekshe metr sý jiberetin bolsa, sý qoımasyndaǵy sýdy bir táýlikte jiberip bitedi eken. Sondaı-aq bıylǵy jyly Kırov sý qoımasynan 660 mıllıon tekshe metr sý alý kelisilipti. Al Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Sý resýrstary komıtetiniń sý resýrstaryn paıdalanýdy retteý jáne qorǵaý jónindegi Shý-Talas basseındik ınspeksııasynyń basshysy Jumabek Muhatovtyń aıtýynsha, qazir Kırov sý qoımasynan bizge sekýndyna 30 tekshe metr sý túsip otyr. «Bul búgingi tańda eki el arasyndaǵy sý máselesine baılanysty turaqtylyqty kórsetedi», deıdi ınspeksııa basshysy.
Sonymen qatar jyl saıyn Qyrǵyzstanmen kelisim keste arqyly jasalady. Kırov sý qoımasyndaǵy sýdyń 12 paıyzyn Qyrǵyzstan jaǵy, al qalǵanyn Qazaqstan paıdalanyp keledi eken. Taǵy bir aıta keterligi, Kırov sý qoımasyn jóndeý úshin Qazaqstan jaǵynan aqsha bólinedi. Biraq sý qoımasynyń konýs japqyshy qashan, qaı ýaqytta jóndeletini tek kórshilerge ǵana aıan.
Máselen, Shý aýdanynda ornalasqan Tasótkel sý qoımasy jyl saıyn 620 mıllıon tekshe metr sý jınaı alady. Al Qordaı aýdanyndaǵy Qaqpatas sý qoımasy 10,5 mıllıon jáne Qaraqońyz sý qoımasy 8,5 mıllıon tekshe metr sý jınaýǵa qaýqarly. Biraq Ǵalııa Zárýbaeva aýdandar men eldi mekenderge qazirgi tańda sý tek suranys arqyly ǵana berilip otyrǵanyn aıtady. Sondyqtan sý qoımasynyń konýs japqyshyn jóndeý úshin ǵana sýdy mólsherinen kóp bosatyp jibermese, ázirge jaǵdaı turaqty.
Hamıt ESAMAN,
«Egemen Qazaqstan»
Jambyl oblysy
