ShQO prokýrory: Qylmystyq isti qaraýda ozyq elder tájirıbesi qoldanylady

– Qusaıyn Abzalbekuly, qyl­­mys­tyq prosesti modernızasııalaý máse­lesin óńirdegi jurt­shylyq qalaı qa­byl­dap jatyr? Áńgimemizdiń álqıs­sasyn osydan bastasaq.

– Bul bastama qazir jan-jaq­ty tal­qylanyp, halyqqa túsin­dirý jumystary júıeli túr­de júrgizilýde. Bastamanyń jańa­lyǵy nede? Eń aldymen azamattar quqyǵynyń qorǵalý deńgeıin art­tyrý úshin qamaý sharalary qol­danylmaıtyn negizderdiń ti­zi­min, ásirese kásipkerlik qyz­met salasyndaǵy qylmystar bo­ıyn­­sha keńeıtý usynylatyn bolady. Budan bylaı kúdiktilerdi ońdy-soldy qamaı berý tyıylyp, bultartpaý shara­la­rynyń sany qysqarady. Bul nege alyp ke­ledi?

Birinshiden, túrmedegi adamdar­dyń sany azaıady. Azaısa, memleketke artylatyn salmaq je­ńil­­deıdi. Máselen, túrmede otyr­ǵan bir adamǵa jylyna 800 myń teńgedeı memleket qarjysy jum­salady eken.

Ekinshiden, qylmysqa qatysy bar dep ustalǵan azamatty sotqa jetkizý merzimi 72-den 48 saǵatqa qysqartady. Bul – ustaýdy kúsh-qysym kórsetý arqyly dá­leldemeler jınaqtaý quraly re­tinde qoldaný qaýpin azaıtý úshin kerek. Ozyq elder tájirıbesi osyn­daı. Keıbir memleketterde tipti 24 saǵat. Biraq bizdiń ustaý men olardyń ustaýynyń tártibi bólek. Bizde Qylmystyq prosestik kodeks bo­ıynsha adamdardy qylmys jasaý barysynda nemese jasyrynýǵa áreket etkende ustaıdy. Taǵy bir túri bar. Isti tergep júrip, bir shaqyrady, eki shaqyrady, odan soń bettestirý júr­gizedi. Tipti qajet bolsa ózderi us­tap, oqshaýlaý ornyna qamap tastaıdy. Bizde tergeýshilerdiń osyndaı da quqyǵy bar.

Al Batys elderinde qalaı? Olar eki-aq jaǵdaıda; qylmys jasap jat­qan jerde, ne bultartpaý sharasyn buzǵan kezde ǵana ustaı alady. Bizde endi ustaý úshin áýeli ter­geýshi prokýrorǵa, prokýror sotqa aıtyp, túsindirýi kerek. Ustaýdyń ózine de tek sot qana ruqsat beredi. «Us­tań­dar nemese ustaýǵa negiz joq»,  deıdi. Bul – azamattardyń quqyǵyn qor­ǵaýdyń shynaıy úlgisi. Bizge degen senim joǵary bolýy qajet. Máselen, polısııa qyzmetkerleri kóshede bireýdi ustap jatsa, muny kórgen qarapaıym adam: «Bul – durys. Polısııa biledi. Oǵan senemiz», deýi kerek. Munyń bári osy deń­geıge jetý jolynda jasalyp jat­qan qadamdar dep bilgenimiz lázim.

Úshinshiden, quqyq qorǵaý organ­da­ry­nyń naqty tergelip jatqan is sheń­­berinde kúdikti tulǵanyń basqa qyl­­­mystarǵa qa­tystylyǵy týraly dálel­demelerdi jı­­­naq­taý tárizdi teris tájirıbesi jo­ıylmaq. Máselen, bir adamnyń isi tergelip jatyr deıik. Biraq is dáleldenbeı jatyr. Kúdiktini qamap qoıǵan. Sol kezde «Úıi­ne baryp tintý jasaıyq. Bir nárse tabamyz»,  deıdi. Sodan keıin  «Úıinen oq­ tabyldy» dep muny dáleldemelerge tir­keıdi. En­di olaı bolmaıdy. Sen bir is júr­­gizip jatyrsyń ba, tek sol ispen ǵana shu­ǵyl­danasyń. Basqa qylmys izdegiń kelse, ony jeke is retinde tir­keıtin bolasyń. Bul – óte úlken jáne oryndy qoıylyp otyrǵan másele.

Tórtinshiden, advokattardyń tergeý barysyndaǵy dáleldeme­lerdi jınaqtaý quqyqtaryn keńeı­tý jáne qajetti tergeý áreketterin júr­gizý týraly sotqa tikeleı ta­lap-tilekpen júginý usynylady. Iаǵnı qylmystyq sot óndirisi barynsha ońaı­latylady. Sonymen qatar jasyryn árekettermen qosa, quqyqty shek­teý sıpatyndaǵy prosessýaldyq áre­ketterdiń bárin sanksııalaý túrinde sot­tyq baqylaý salasyn ári qaraı keńeıtý usynylady. Bárin qosa alǵanda bul quqyq qorǵaý qurylymyndaǵy úlken jańa­lyq, jaqsy nyshan deý­ge bolady.

– Elimiz boıynsha «Qylmys­tyq pro­ses­ti ońtaılandyrý» at­ty qanat­qaq­ty joba iske qo­­syl­ǵany belgili. Atal­ǵan joba­nyń oblysta júzege asy­­ry­lýy qa­laı?

– Ishki ister departamentimen birles­ken joba oblysymyzda 11 maýsymnan bas­tap qolǵa alyndy. Bul joba bizde ǵana emes, respýblıka boıynsha júzege asy­rylýda. Onyń negizgi mindeti – qyl­­mystyq prosesti modernızasııalaý sheń­berinde isterdiń qaralý merzimderin qys­qartý. Qu­qyq qorǵaý qurylymdary qyzmet­kerleriniń jumysyn barynsha túsinikti, ashyq etý. Jobanyń tıim­diligi  –  qazir belgili sanat­taǵy ister jedel qara­lady. Eger is boıynsha naqty kúdikti bar bol­sa, ol óz kinásin daýlamasa,­ já­bir­le­nýshige keltirilgen zııandy tolyq óteý­ge daıyn bolsa, joba aıasyna osyndaı ortasha jáne aýyrlyǵy onsha emes qylmystar kiredi. Buryn osy ister eki aı­ǵa deıin qaralsa, qazirgi kezde on kún  ishinde aıaqtalady.  Bul úshin zańdarǵa qandaı da bir ózge­risterdi engizýdiń qa­je­ti joq. Pro­kýratýra men IID óz ju­mys­taryn ońtaılandyryp, syndarly menedjment qurýda. Polısııanyń árbir bóliminde joba sheńberinde osyndaı isterdi tergeýmen aınalysatyn arnaıy top­tar bar.

– Saladaǵy taǵy bir ja­ǵym­dy ja­ńa­lyq, polısııa bólim­derinde jaýap alýǵa  ar­nalǵan ashyq kabınetter jumys istep ja­tyr eken...

– Quqyq qorǵaý organdarynyń qaty­sýymen olardyń azamattarǵa azaptaýdy qoldanatyny týraly shaǵymdardyń túsetini belgili. Osyndaı derekterge jol bermeý jáne jaýap alý prosesin barynsha ashyq etý úshin qala, aýdan polısııa bólimderindegi 60 kabınet aıqyn etip (áınekten) jasalyp, ishine beınebaqylaý kameralary ornatyldy. Osyndaı kabınetter polısııanyń barlyq bólimderinde jumys isteıtin bolady. Sonymen qatar sybaılastyqqa jáne dálel­demelerdi burmalaýǵa jol bermeý úshin polısııa qyzmetker­leri ar­naıy beınetirkeýishtermen qam­tamasyz etilýde. Dálirek aıtqanda, aıǵaqtardy alý prosesi endi beıne­jazbaǵa jazylatyn bolady. 

Modernızasııa sheńberindegi eń bas­ty jańalyq – elektrondy qylmystyq ister. «E-qylmystyq is» jobasy Pre­­zıdenttiń Joldaýy sheńberinde eli­mizdegi sıfrlaý tehnologııasyn damy­tý boıynsha júzege asyrylady. Osy maq­satta Bas prokýratýra bıýdjetten qosymsha shyǵyndarsyz-aq osy baǵ­darlamany ázirledi. Jobanyń negizi maqsaty – elektrondy túrde pro­ses­sýaldyq qujattardy qurastyrý jáne naqty dáleldeme­lerdi jınaqtaý. Atal­ǵan jańalyq qylmystyq istiń barlyq kezeńin, ıaǵnı qylmysty tir­keý­den bas­tap, ony tergeý  barysy men  úkim­niń oryndalýyna deıin  qamtıdy dep kútilýde. 

– Atalǵan joba bizdiń oblys­ta­ qa­nat­qaqty joba retinde 10­ qyrkúıek­ten bas­tap iske qo­syl­ǵan eken. Bul jobanyń artyq­shylyqtary qandaı?

– Eń aldymen qaǵazbas­tylyqtan quty­la­myz. Ekinshiden, isterdi bur­malaýǵa, ózgertýge jol berilmeı­di. Úshin­shiden, aryz tússe, prokýro­rlar­ isti suratpaı-aq ózderi qa­raıdy. Tór­tinshiden, isti eshkim ja­sy­ra almaıdy. Jábirlenýshi, aı­yptalýshy, sondaı-aq advokat kez kelgen ýaqytta onlaın-rejimde istiń qalaı tergelip jatqanyn qaraı alady. Elektrondy nysanǵa aýysqan soń ister jedel tergeledi. Tal­daý kúsheıtiledi. Baǵdarlamada pro­ses­sýaldyq qujat­tardyń 100 jańa úl­gisi engizildi. Búginde 9 qyl­mystyq is elektrondy túrde tergelýde, onyń 3-i sotqa joldandy. Osy ister boıynsha sottyń sanksııasyn da elektrondy túrde alamyz. О́te jedel jáne tıimdi. Qylmystyq isterdiń elektrondy túrde júrgizilýi árbir istiń muqııat qaralyp, res­pýblıka boıynsha biryńǵaı tájirıbeni qalyptastyrýǵa múmkindik týǵy­zady. Qazirden bastap, elektrondy aryzdardyń modýli qyzmet ete bas­tady. Mysaly, eger taraptar tergeýshiniń áreketterine sha­ǵymdansa, prokýror onyń áre­ketterin dereý onlaın-rejimde teksere alady.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»

 О́SKEMEN