Bizdiń aýdandyq gazettiń de óz tarıhynda latynsha shyqqanyn, búginde bul basylymnyń mýzeıimizde saqtaýly turǵanyn aıtýymyzǵa ábden bolady. Teledıdarǵa qulaq túrseńiz, merzimdik baspasózge nazar salsańyz latynǵa kóshýdiń dálelsiz qajettigi týraly oıǵa kóbirek berilesiz. Endi osy máseleniń naqty baıybyna esh daý-shýsyz, barynsha ádildik turǵysynda úńilip kóreıikshi. Jańa áripke aýysýdyń qandaı argýmentteri bar?
Birinshisi – ózge elderdiń basym bóligi dál osy jazbany qoldanyp júrgen álemdik qoǵamdastyqqa Qazaqstan da jaqyndasady. Rasynda da eger karta men statıstıkalyq derekterge úńilseńiz – Qytaı men Úndistannan, arab álemi men Ońtústik – Shyǵys Azııa elderinen ózge elderdiń basym kópshiligi latyn álipbıin paıdalanyp júr. Eger aǵylshyn tiliniń halyqaralyq qatynas tili ekenin eskersek, onda jer betindegi halyqtyń basym bóliginiń latyn árpin túsinetinin, oqı alatynyn aıtýymyzǵa bolady. Biz úshin onyń máni nede? Aǵylshyn, ıspan, fransýz, nemis jáne kóptegen ózge tilderde sóıleıtin sheteldikterdiń basym bóligine qazaq tilin túsinýge, oqýǵa jeńil tıedi. О́z kezeginde qazaqstandyqtarǵa da keleshekte aǵylshyn tilin úırený, osy tilde jazý, oqý, sóıleý ońaıǵa túsedi. Ǵylym men tehnologııa, mádenıet jáne ózge salanyń negizgi qujattarynyń bári, erejeler, nusqaýlyqtar, toptamalar áýelgi kezekte aǵylshyn tilinde jazylǵan, tek keıin ǵana ózge tilderge aýdarylǵan. Mysaly, júzdegen myń dáriniń halyqaralyq ataýynyń jazýy latynsha beriledi. Latynsha oqyp-jazatyndarǵa ony túpnusqa álipbıinde oqý ońaıǵa túsedi.
Taǵy bir aıtatyn jaıt, latynǵa kóshýge qarsylar keleshekte eldiń qazaq tildi jáne orys tildi topqa jiktelip ketýinen qaýiptenedi. Degenmen bul argýment emes, óıtkeni orys tilinde oqyp jazatyndar úshin eshteńe ózgermeıdi. Qazaq tildi azamattarǵa kelsek, búkil taýqymet ózderine túsetin bolsa da, olardyń basym bóligi latynǵa kóshýdi yqylaspen quptady. Sóz joq, jańalyq engiziliminiń memlekettik bıýdjetten qarjy shyǵynyn talap etetini anyq. Áıtse de latyn árpi birtindep engiziletin bolady. Bul qujattar, kórneki jazý, mór jáne basqalary kırıllısamen jazylýy sebebinen óz kúshin joǵaltpaıdy degen sóz. Iаǵnı óziniń tabıǵı tozyǵy jetkenshe álde ádettegi tártippen aýystyrý qajettigine deıin qyzmetin jalǵastyra beredi.
Qazaqstanǵa qosa álem ekono-mıkasyndaǵy daǵdarysty jaǵdaıǵa baılanysty beımezgil qadamǵa baratynymyzdy aıtýshylar da tabylady. Degenmen Ázerbaıjan, О́zbekstan zamannyń budan qıyn ýaǵynda bul iske batyl qadam jasady. Igi bastama olardyń ekonomıkalyq jaǵdaıyna eshqandaı áser etken joq. Ýaqyt aǵymymen jańa kitap-jýrnaldyń bári birtindep latynǵa kóshiriletini túsinikti. Menińshe, qazaq ádebıetiniń búkil baı qazynasy birneshe jyldyń ishinde óz jazýyn ózgerte beredi. Mysaly, Abaıdy kırıllısamen oqýǵa nıetti qazaq jeti-segiz jyldyń ishinde, ázirshe aınalymnan múlde joıylǵansha, áli-aq kırıllısamen jazylǵan birsypyra kitapty taýysyp úlgere alady. Budan bólek, meniń óz baıqaýym boıynsha, qazaqsha sóıleıtin azamattar qazaq mátinin kırıllısadan latynsha oqýǵa jyldam beıimdeletin bolady. Mektepte aǵylshyn tilin oqyp júrgen jastarǵa kelsek, olar jaıynda alańdaýǵa esh negiz joq.
Jaqtastar men qarsylastardyń osy máselege qatysty daý-damaıyn túıindeı kele, saıası baǵytta da, tájirıbelik negizde de latynnyń artyqshylyǵyn kóbirek sezinemin.
Lázzat TÚGELBAEVA,
Bógenbaı batyr atyndaǵy tarıhı-ólketaný mýzeıiniń dırektory
Aqmola oblysy,
Ereımentaý aýdany
