Oıy – tereń, jigeri – eren

Jazýshy Keńes Iýsýp týraly áńgime bola qalsa, jurtshylyq eń aldymen onyń aýdarmashylyq ónerin aýyzǵa alady. Kolýmbııa jazýshysy, Nobel syılyǵynyń laýreaty Gabrıel Garsıa Markestiń «Júz jyldyq jalǵyzdyq» romanyn tárjimalaýdaǵy sheberligine, aıtar oıy tereń, astary qalyń, kúrdeli týyndyny qazaq tilinde jatyq sóılete bilgen jazýshynyń jankeshti tirligine súısinedi. Onyń ústine latynamerı­kandyq qalam ıesiniń áý basta ıspan tilinde jaryq kórgen romanynyń orys tilindegi nusqadan aýdarylǵanyn eskersek, avtor oıyn, oqıǵa ıirimderin qazaq oqyrman­darynyń kókeıine jetkizýdiń qanshalyq­ty qıyndaı túsetini ózinen-ózi túsinikti. Zamannyń ózekti máselelerin kórkem týyndyǵa arqaý etken, tili de, tini de aýyr bul týyndy qazaq tilinde jaryq kórmes buryn on mıllıon dana taralymmen álemniń 32 tilinde sóılep úlgergen-di. Dúnıejúzi tarapynan qyzy­ǵýshylyq týǵyzǵan áıgili shyǵarma 1985 jyly ana tilimizde jeti myń danamen jaryq kóre salysymen-aq lezde tarap, ádebıet súıer qaýymǵa qapelimde taptyra qoımaıtyn tapshy kitaptyń birine aınaldy. Romannyń qazaq tilindegi nusqasy­men tanysyp shyqqan zııaly qaýym  K.Iýsýptyń qazaqtyń qara sózin qa­pysyz meńgerip qana qoımaı, álem halqy moıyndaǵan jaýhar týyndyny oqyrmanǵa ana tilinde jetkizýde tili­mizdiń áleýetin meılinshe sarqa paıdalana bilgen kórkem aýdarmanyń sarabdal mamany ekenin sol tusta-aq moıyndaǵan edi. Kórkem aýdarma salasynda buryn-sońdy shyǵarmashylyǵymen kózge túse qoımaǵan jazýshynyń birden álemdik ádebıettiń jalynan ustap, asaýdy jýasytqan ábjil atbegideı minez ta­ny­týy ózgeler úshin kútpegen jaǵdaı-dy. Árıne, bul ózgeler úshin. Al K.Iýsýp úshin bul jyldar boıǵy izdenistiń jemisi bolatyn. Aqyryn júrip, anyq basqan ilkimdi qadamdardyń iz qaldyrǵan belgisi edi. Buǵan jazýshynyń ómirdi kórkem túısine biletin ózine tán qabiletin qosy­ńyz. Sonda onyń óz sózimen aıt­qan­da, «Júz jyldyq jalǵyzdyq» týyndysyn qolyna alǵan­dardyń ishinde samarqaý qalǵan adam bolmaǵan romandy qazaq­tyń tól týyndysy dárejesine jete­ǵabyl dúnıe jasaýynyń syry ashyl­ǵandaı bolady. Bizdiń oıymyzsha, jazýshynyń kór­kem aýdarmadaǵy minsiz sheberligin ań­daý úshin ózimiz áńgimelep otyrǵan «Júz jyldyq jalǵyzdyq» romanynyń qazaq tilindegi nusqasyn ol aýdarylǵan orys tilindegi nusqamen salystyra taldaý shart emes. Ol – synshylardyń mindeti. Al roman­nyń qazaq tilindegi nusqasyna qyzy­ǵýshylyq tanytqan oqyrman ony­men tanysa bastaǵan alǵashqy sátten-aq shu­raıly tilmen baıandalǵan oqıǵanyń sońy­na ere jónelgenin ózi de baıqamaı qalady. Sózimiz dáleldi bolý úshin shaǵyn ǵana mysal keltireıik: «Jyl saıyn naýryz týa, selenniń shetine jalańash-jalpy syǵan tobyry kelip shatyryn tigedi de, syrnaılata-kerneılete júrip, Makondo jurtyn oqymystylardyń sońǵy kezde oılap tapqan jańalyq­tarymen tanystyratyn. Syǵandardyń alǵashqyda ákelgeni – magnıt. Eti qaıt­qan salaly saýsaqtary býyn-býyn­darynan qus topshylanyp búgile basta­ǵan, ózin Melkıades dep tanystyr­ǵan qalyń qaýǵa saqaldy, mesqaryn syǵan Makedonııa alhımıkteri ashqan álemniń segizinshi ǵajaıyby osy dep, magnıttiń qasıetterine jınalǵan jurtty tań-tamasha etti. Eki qolyna temirdiń qos kesegin ustaǵan ol lashyq-lashyqtyń arasyn qýalaı ótýi muń eken, záre-quty qashqan jurt shylapshyn, tegen, tisteýik, tabaq bitkenniń jatqan oryndarynan sart-surt kóterilip, tot basqan shege-burandalardyń qaǵylǵan jerlerin qa­qyratyp shyǵardaı qańsyǵan taqtaı­lardy saqyr-suqyr etkizgenin kórip, qaı­ran qaldy. Áldeqashan iz-tozsyz joǵal­dyǵa sanalǵan zattar da budan buryn talaı izdegende taptyrmaǵan tustan shyǵyp, Melkıadestiń sıqyrly temir­le­riniń sońynan ubyryp-shubyryp ere jóneledi. «Zattyń da jany bar», – dep shyryldaq daýyspen syǵan jar salyp júr. – Tek olardy oıata bilý kerek». Kórip otyrǵanymyzdaı, oqıǵany sýretke túsirgendeı dál beınelegen qazaqtyń shuraıly tili aldymyzdan shyqty. Tilge jan bitirgen, ony joǵa­rydaǵydaı qımyl-qozǵalysqa salyp, oqýshyny eliktirip áketken K.Iýsýptyń bul aýdarmasyn ágárákı sheteldik ataýlar bolmasa, qazaqtyń tól týyndysy dep oılap qalýyń ábden múmkin. Aýdarma­shynyń da, túptep kelgende, dittegeni osy bolsa kerek. Ári jazýshy óz maqsa­tyna oıdaǵydaı qol jetkize de bilgen. О́z basym jazýshylardy eki topqa bólip qarastyramyn. Olardyń biri – kóp jazady. Kóp jazsa da dóp jazady. Iаǵnı, kóp jazamyn dep, mán-maǵynadan aırylmaıdy, oqýshysyn joǵaltpaıdy, oqyrman ony taǵy ne jazdy eken dep izdep júredi. Ekinshisi – az jazady, az jazsa da saz jazady. Iаǵnı, bálenbaı jyl buryn jazylǵan shyǵarmasy umy­tyl­maı, oqyrmannyń kókeıinde turady. Keńes aǵamyz ekinshi toptaǵy jazýshy. Onyń jazýshylyǵyn bylaı qoıǵanda, osydan shırek ǵasyr buryn jaryq kórgen «Júz jyldyq jalǵyzdyq» atty aýdarma kitabynyń birneshe ret qaıta basylyp shyqqanyn aıta ketken oryndy. Jaqsy aýdarylǵan kitapqa degen oqyrman yqy­lasyn osydan-aq baıqaı berińiz. K.Iýsýptyń az jazsa da saz jazatyn minezi aýdarmaǵa ǵana emes, jalpy shyǵar­mashylyǵyna tán desem, artyq aıtpaı­myn. Onyń ár jyldary baspasózde jarııalanǵan týyndylaryn eseptemegende, kitap bolyp jaryq kórgen shyǵar­malarynyń sany anaý aıtqandaı kóp emes («Aqıqat sapar», «Qarashadaǵy kóktem», «Ohapka polevyh svetov», «Jelqaıyq»). Alaıda ol shyǵarmalardyń árqaısysy ózderiniń shynaıylyǵymen, kórkemdigi­men daralanady. Áńgimeler, hıkaıattar bolyp keletin bul dúnıelerdi taldap, tarazylaýdy maqsat tutpaımyz. Aıtpaǵymyz – olarmen tanysqannan keıin jazýshynyń «Júz jyldyq jalǵyz­dyq» tárizdi klassıkalyq týyndyny qazaq tilinde sóıletýge úlken daıyndyqpen kelgenin ańǵaramyz. Keńes aǵamyzdyń sońǵy jyldary qolǵa alǵan jáne bir ıgilikti sharasy –ádebıet súıer qaýymnyń, jalpy qazaq oqyrmanynyń óz qazanynda ǵana qaına­ýymen shektelmeı, san alýan halyqtar ádebıetinen habardar bolyp otyrýyn kózdep, jýrnal shyǵara bastaýy. Sol arqyly aǵamyz týǵan halqynyń táýelsiz elge tán bıik óreden kórinýine azdy-kópti úles qosýdy maqsat tutqandaı. Osy baǵyttaǵy jumysty ol sońǵy 5-6 jyl­dyń kóleminde myqtap qolǵa alyp, búgingi kúni turaqty oqyrmandaryn tapqan, qalyńdyǵy bir eli, mazmuny súbeli «Álem ádebıeti» jýrnalynyń eki aıda bir ret jaryq kórýine qol jetkizdi. Kórnekti tárjimeshiniń kórkem aýdar­manyń azapty jumysymen aınaly­syp qana qoımaı, qazaq oqyrmanyn álem ádebıetimen birjola qaýyshtyrý nıetiniń sátimen júzege asqanyna biz de qýa­nyshtymyz, árıne. «Bizdiń negizgi maqsatymyz – álemniń klassıkalyq ádebıetin qazaq tilinde sóıletý, – dep oı bólisedi K. Iýsýp myrza. – Bul rette ózimizdi úlken jańalyq ashtyq dep eseptemeımiz. Kórkem aýdarma óneri salasynda elimizde belgili bir qalyp­tasqan tájirıbe burynnan bar. Kezinde álemdik klassıkanyń nebir shoqtyqty dúnıeleri qazaq tilinde jaryq kórgen. Halqymyzdyń betke ustar talaı zııaly­lary bul ıgilikti iske úlesterin qosqan. О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi-sekseninshi jyldary Qazaqstan baspalary «Dostyq kitaphanasy» serııasymen burynǵy Keńes Odaǵynyń, sondaı-aq alys sheteldiń kóptegen aıtýly qalamgerleriniń shyǵar­ma­laryn basyp shyǵarǵan. Toqsanynshy jyldary toqyrap qalǵan osy isti qaıta jandandyrýdy qolǵa alyp otyrmyz. Zertteýlerge zer salsaq, qazirgi ýaqyt­ta órkenıetti elderdiń 40 paıyzǵa jýyǵy aýdarmany aqparat alýdyń negizgi kózi sanaıdy eken. Ásirese, derbes damý jolyna bertinde túsken elderdiń oǵan degen yqylasy zor deýge bolady. Bylaısha aıtqanda, aýdarma óneri memleketterdiń bir-birimen saıası, mádenı jáne ekonomı­kalyq baılanystar ornatýyna dáneker bolýmen qatar, olardyń álemdik rýhanı keńistikke kirigýine, órkenıet qundylyq­taryn ıgerýge, ózderiniń tól ádebıeti men mádenıetin, ónerin órkendetýge septigin tıgizetini sózsiz. Bul oraıda Qazaqstan­nyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń bastamasymen qury­lyp, jemisti jumys istep kele jatqan «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń aıasyn­da biraz ıgi sharalardyń iske asqanyn atap kórsetken jón. Árıne, qazaq oqyrmanyn álemdik ádebıetpen tól tilinde qaýyshtyratyn jýrnal shyǵarý ońaıǵa túsken joq. Shyntýaıtyna kelgende bul ýaqytty, qarjyny, kúsh-jigerdi talap etetin úlken jumys. Sonyń bárin jalǵyz ózim eń­serdim dep keýde soqqanym asylyq emes pe? Túrli uıymdastyrý sharalary tu­synda kómek qolyn sozǵandar boldy. Sóz retine qaraı, solardyń arasynan «Folıant» baspasynyń dırektory, óner jana­shyry Nurlan Isabekovtiń eńbegi erekshe ekenin aıtýǵa tıispin. Toqeteri, osynyń bári keler urpaqtyń qamy ǵoı. Muratymyz – álemdik ádebıet arqyly ana tilinen zamanǵa laıyq sýsyndaǵan jas býyndy tárbıeleýge óz úlesimizdi qosý». Aǵamyz osylaı dep tolǵanady. Jáne onyń týǵan tiline baılanysty tolǵa­nysy bir bul ǵana emes ekenin de bilemiz. Qaıda qyzmet atqarmasyn, nendeı jumys istemesin Kenekeńniń qoǵam­daǵy negizgi sharýasynan, shyǵar­mashyly­ǵynan bó­lek qaýzaıtyny – til máselesi. Qyzmet demekshi, K.Iýsýp óziniń shyǵar­ma­shylyq jolyn jýrnalıstıkadan bas­tady. Shyǵys Qa­zaqstan oblystyq «Kommýnızm týy» (qazirgi «Dıdar») gazetinde ádebı qyzmetker, bólim meń­gerýshisi, «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetinde ádebı qyz­metker, bólim meńgerýshisi, jaýapty hatshy, «Qazaqstan kommýnısi» (qa­zirgi «Aqıqat») jýrnalynda bólim meńgerýshisi, «Juldyz» jýrna­lynda bólim meńgerýshisi bolyp jumys istedi. Memlekettik basqarý organda­rynda jaýapty qyzmetter atqardy, Qa­zaqstan kompartııasy Ortalyq ko­mı­tetiniń nusqaýshysy, Prezıdent Ákim­shiliginde sektor meńgerýshisi boldy. Mine, osyndaı san salaly, qyrýar sharýalar atqara júrip, Kenekeń qazaq tiline qatysty ózekti máselelerdi nazardan tys qaldyrǵan emes. Ásirese, elimiz egemen el atanǵan 90-shy jyl­dardan bergi kezeńde memlekettik til­diń, ıaǵnı qazaq tiliniń respýblıka ómirinen laıyqty oryn alýy jolynda hal-qaderinshe eńbek etip keledi. Sózimiz jalań bolmaý úshin faktilerge júgi­neıik. Mysaly, K.Iýsýptyń termınologııa, qazaq tilinde is júrgizý másele­lerine arnalyp jazylǵan «Qu­jat tili» atty kitaby 2001 jyly Pavlodar oblystyq «Altyn til» baǵdar­lama­synyń aıasynda jaryq kórip, ile-shala «Jalyn» baspasy uıymdastyrǵan jabyq báıgeniń ekinshi júldesin aldy. Sondaı-aq «Qazaqstan» jáne «Atamu­ra» baspalarynan «Anyqtama sózdigi», «Eki tilde is júrgizý» sózdigi kitaptary shyqty. Munyń syrtynda «Egemen Qazaqstan» gazetine «Sóz aldyndaǵy jaýapkershilik», «Tolǵaýy toqsan qyzyl til» degen taqyryppen toptama materıaldar jarııalady. Atalǵan eńbekterinde avtor til taqyryby aýqymynyń keńdigin, sonyń ishinde eń kókeıkestisi memlekettik mártebesi bar tildi el ómiriniń túp- qazyǵy – qujattardyń tili deńgeıine kóterý máselesi ekenin aıta kelip, tilimizde aınalysqa enýge ábden laıyqty, biraq túrli sebeptermen kúndelikti tirshiligimizge kirige almaı júrgen sózder tóńireginde aıshyqty oılaryn ortaǵa salady. Jáne óz pikirin «Qazaq tiliniń túsindirme sózdiginde» keltirilgen mysal­darmen ádipteı otyryp dáleldeıdi. Osy arada jazýshynyń oryndy ýájderine qaramastan, qazaq tiliniń qorynda ejelden bar kóptegen sózder­diń aınalysqa túspeı, qoldanysqa enbeı júrýiniń sebebin ózimizden izdegenimiz jón degimiz keledi. Ártúrli syltaý aıtamyz. Dálel keltirip tursa da moıyndamaımyz. Sebebi – bireý. Tilimiz júzdegen jyldar boıy otbasy, oshaq qasy kúı keshti. Júzdegen, tipti myńdaǵan sózder aınalystan shyǵyp qaldy. Onyń ústine keńse tilin jasap otyrǵandar kúni búginge deıin orys tildi mamandar. Is qaǵazdary qazaq tilinde júrgizilip jatyr degendi dáleldeý úshin qaǵaz hattalyp, tigýli tursa bolǵany. Al Kenekeń sóz júzinde emes, qujat júzinde, kitap júzinde dáleldep otyrǵan sózder egemendik tusynda aınalysqa enbegende qaı kezde enedi. Aıta bersek, kórnekti aýdarmashy, talǵampaz jazýshy, tanymal jýrnalıst, belgili til janashyry, Qazaq­stannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, san qyrly talant ıesi, bilimdar azamat Keńes Silámhanuly Iýsýp týraly áńgime áste túgesilmek emes. Ásirese, onyń kúnde­likti tirshiliktegi aqjar­qyn, syrshyl minezi jurtshylyqty ózine tartyp, onymen kezdese qalǵan adam amandyq-saýlyqtan keıin Kene­keńniń ádemi ázil-qaljyńdary men áńgimelerin qımaı, uzaq aınal­soqtap qalatyny bar. Jazý­shy óz shyǵar­malarynda keıipkerlerin qandaı adal, qaıyrymdy beınede kórsetýge um­tylsa, ómirde ózi de dál sondaı aına­lasyndaǵylarǵa qaıyrym­dy, sergek jan. Kezdeskende kúlimsireı qaraǵan júzinen jan áleminiń kirshiksizdigi anyq baıqalyp turatyn aǵamyzǵa arnaǵan bir óleńinde dosy ári jerlesi, belgili aqyn, marqum Toqtarbek Qyzyqbaev bylaı degen eken: ...Nár bergen, shýaq bergen, shabyt bergen, Darynyń qadamyńmen ádiptelgen. О́nerdiń qudireti ǵoı ekeýmizdi, Jetelep Almatyǵa alyp kelgen.   Sol shyǵar kógergeni kósegemniń, Bıiktep kóz aldymda óse berdiń. Alataý búgin saǵan taǵzym etip, Gúlderi ıiledi kóshelerdiń.   Kóńiliń ánge qushtar, janyń jyrǵa, Bar qansha lapyldaǵan jalyn munda?! Kórmediń tirshilikte usaqtalyp, Adamdyq dańǵylynan tabyldyń da.   Baıqalar arman asqaq, úmit dara, Syılysyń alysqa da, jýyqqa da. Sabyrly minezińnen aýytqymaı, Turǵanyń qandaı jaqsy kúlip qana... Bala kezden birge ósken syralǵy, úzeńgiles dostyń júrek túkpirinen shyq­qan jyr joldary Kenekeńniń búgingi kelbetin dál sıpattaýymen qundy. Orynbek JOLDYBAI, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty.