Aqtóbede «Munaı men gazdyń kóleńkeli aınalymynyń problemalary» forýmy ótti

Elimiz ekonomıkasynyń damýynda munaı men gaz sektorynyń alatyn orny aıryqsha. Osynaý strategııalyq shıkizat kózderinen túsken tabys halyqtyń ıgiligine jumsalýǵa tıis ekendigi de dáleldeýdi qajet etpeıdi. Alaıda sońǵy ýaqytta respýblıka aýmaǵyndaǵy shıkizat óndirýshi kompanııalar da munaı men gazdyń kóleńkeli aınalymy oryn alyp júrgeni eshkimge de qupııa emes. Bul máselelerdi qalaı retteýge bolady? Teris qubylystyń aldyn alý joldary qandaı bolmaq? О́tken juma kúni Aqtóbede ótkizilgen «Munaı men gazdyń kóleńkeli aınalymynyń problemalary» óńiraralyq forýmynda osy saýaldarǵa jan-jaqty ári naqty jaýaptar qaıtaryldy.  

Elimizdiń Bas prokýratýrasy men Aqtóbe oblystyq ákimdigi bastamashy bolǵan basqosýdyń ózge emes, naqty osy aımaqta ótkizilýiniń de máni bar ekeni anyq. О́ıtkeni forým taqyrybyna arqaý bolǵan problemalar Aqtóbe aımaǵyna da tán. Oblys kómirsýtegi shıkizatyn óndirýde elimizde jetekshi oryndardyń birine ıe. Mundaǵy jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń jumys yrǵaǵy eshqashan buzylyp nemese jańylysyp kórgen emes. Ári aımaqta munaı men gaz óndirý kólemi jyl saıyn ósip keledi. Sonymen qatar munda salany jetildirý men jańǵyrtý joldary da qatar júrgizilýde. Taıaý jyldar ishinde bul úshin 60 mıllıard teńge mólsherinde qarajat salynbaq. Qazirdiń ózinde bastalyp ketken geologııalyq barlaý jumystary óńirdegi munaı-gaz salasynyń keleshegi kemel ekenin kórsetedi. 

Mine, osyndaı úlken salalyq óndiris jáne úlken ólshemder men úlken mólsherler bar jerde ókinishke qaraı, munaı men gazdyń kóleńkeli aınalymy da kezdespeı turmaıdy. Búgingi tańda munyń ózi tek Aqtóbe oblysy úshin ǵana emes, sonymen birge búkil elimiz úshin de ózekti problema bolyp otyrǵany aıan. Árıne, onyń birneshe saldary bar. Birinshiden, mundaı jaǵdaıda ulttyq qaýipsizdik pen turaqtylyq máselesine syzat túsýi múmkin. Ekinshiden, munaı men gazdyń kóleńkeli aınalymy bıýdjettiń kiris bóligin eleýli túrde joǵal­tý degen sóz. Bul jaǵ­­daı óz keze­gin­de halyqtyń ál-aýqaty men ın­ves­tı­sııalyq ahýal­dyń tómen­deýine sal­qynyn tı­gizbeı qoı­maıdy. Ári mem­le­kettik baǵdar­lama­lar­dyń ory­n­dalýyna da jym­qyrý derek­teri keri áserin tıgizedi. Sondaı-aq saladaǵy kóleń­keli kórinis jekelegen uıym­dasqan qylmystyq toptar men ra­dı­kaldyq dinı aǵym­dardy qarjy­lan­­dyrýdyń basty bir kózi desek, shyn­dyqtan qashyq kete qoımaspyz. 

Osy oraıda Aqtóbe oblysy­nyń ákimi Berdibek Saparbaev bul máselelerdi retteýdiń birqatar ońtaıly joldaryn usyndy. Bul oraıda ol salanyń strategııalyq sıpatyn odan ári tereńdetý qajettigin túıindep berdi. Ári munaı-gaz sektoryndaǵy ónim óndirý isine ınnovasııa jetistikterin túbegeıli ornyqtyrý kerektigine toqtaldy. Sonymen birge ol qazaqstandyq mamandardy oqytý jáne jergilikti qurylymdardy ustaý men paıdalaný deńgeıin kóterý isinde de qordalanyp qalǵan problemalar az emes ekenin jetkizdi. 

Budan keıin sóz alǵan Bas pro­kýrordyń orynbasary Andreı Lýkın óńir basshysynyń utymdy usynystary men oı-pikirleri nazarǵa alynatynyn aıta kelip, kóleńkeli aınalymnan salany saýyqtyrýdyń sheshimderi men tásilderi jóninde baıandap berdi. Onyń paıymdaýynsha, taıaý arada júıeli ári keshendi is-sha­ralar belgilenip, júzege asyryl­masa, munaı men gaz sala­syn­daǵy kóleńkeli aınalym kórinisteri tyıylmaıdy. Bireýi quryqtalǵanymen, ekinshisi bas kóterip shyǵa keledi. Osy oraıda, Bas prokýrordyń orynbasary onymen kúresýdiń birneshe joldaryn usyndy.

Sonyń eń bastylaryna toqtala ketsek, búgingi kúni óndirilgen shıkizat ónimderiniń naqty esebi júrgizilmeıdi. Sonyń saldarynan sońǵy eki jylda óndirilgen ónim men eksporttalǵan munaıdyń arasynda ájeptáýir aıyrmashylyq bar. Sonda artyq ónim qaıdan shyqqan? Bul, árıne, birinshi kezekte kóleńkeli aınalymnyń tıgizer áseri. 

Elimizdegi jer qoınaýyn paıdalanatyn kásiporyndardaǵy qyzmet júıesi tolyqtaı avtomat­tan­dyrylmaǵan. Uńǵymalardy qadaǵalaý men kúzetý júıesiniń deńgeıi tómen. Múldem qorǵal­maıtyn nysandar da bar. Sondaı-aq uńǵymalardy konservasııaǵa qoıýdyń tıisti tártipteri men nor­malary saqtala bermeıdi. Mu­naı men gaz tasymaldaı­tyn qurylymdardy baqylaý isinde de by­lyqtar az emes. Eń bastysy, esep­ke alýdyń aqparattyq júıesi men bazasy jetildirýdi talap etedi. Tutastaı júıeni jańǵyrtý ju­mys­tary da óz kezegin kútip tur. Áıtpese urlyq odan ári jalǵasa bermek.
Forým kezinde turǵyndardyń turmystyq kóńil-kúıine birden áser etetin áleýmettik gazdyń bú­gin­gi jaı-kúıi jóninde de oı-tú­ıinder jasaldy.

Elimizde bul shıki­zattyń tapshylyǵy da, baǵa­sy­nyń negizsiz ósý kórinisteri de jıi kez­­desedi. Ashyqtyq pen jarııa­ly­­lyq­tyń azdyǵy da oılandyr­maı qoımaıdy. Áleýmettik gazdy kóter­me saýda jasaýshylar men janarmaı stansalary qojaıyn­dary arasynda bólýdiń naqty tetik­­­teri jasalmaǵan. Al munyń ózi joǵa­ry­da aıtylǵandaı shıkizat­tyń jetis­peýi men baǵanyń orynsyz ósýine áser etpeı qoımaıdy. Ony sheshýdiń basty bir joly – ákim­dikterge suıytylǵan gazdy ishki naryqta bólý boıynsha tıisti óki­lettilikter bólý bolyp tabylady degen usynystar aıtyldy. 

Budan soń Ulttyq qaýipsizdik komıteti men Ishki ister mınıstr­liginiń qurylymdyq jetek­shileri jáne salalyq mınıstr­likter men shıkizat óndirýshi óńirler ókil­deri joǵaryda atalǵan proble­malardy sheshý men retteý jónin­degi óz oılaryn ortaǵa saldy. Olar kómirsýteginiń zańsyz aı­na­ly­mynyń saldarymen kúresý qajettigine nazar aýdardy. Fo­rýmda munaı men gazdyń zańsyz aı­na­lymyna qarsy kúres pen is-qımyl júrip jatqany da aıtylyp ótti. Osyndaı keń aýqymdy talqylaýlardyń qorytyndy­sy men usynystar negizinde ke­she­ndi túrde atqarylatyn sharalar toptastyrylǵan qujat qabyldandy. 

 Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan»

 AQTО́BE