Jahanda básekege qabiletti ekonomıka qurý jolynda ǵylym men ındýstrııanyń birigýine, bir-birin tolyqtyrýǵa zor qyzyǵýshylyq baıqalyp otyr. Osy turǵyda Qazaqstannyń ǵylymı tehnologııasy men ınnovasııasynyń ósimin qamtamasyz etý úshin jobalardy jáne jekemenshikti basqarý, ınfraqurylymdy damytý ispetti ilkimdi máseleler elordada ótken «Ǵylym men bıznestiń ıntegrasııasy tehnologııany kommersııalandyrý quraly retinde» atty halyqaralyq forýmda talqylanǵan bolatyn.
Zań qalaı qabyldandy?
Jalpy, Qazaqstanda naryqtyq qatynastardyń enýimen birge ǵylymnyń óndiristen uzaq jyldar boıy ajyrap qalǵany ras. Bul aınalyp kelgende sharýashylyqtyń turalaýynyń birden-bir sebebi boldy. Qazirgi kezde osy baılanysty jańa turpatta bekitý úshin ǵalymdardyń ǵylymı-zertteý jumystaryndaǵy jobalaryn bıznespen birge júzege asyrýyna umtylysy ulǵaıyp keledi. Osy oraıdaǵy operator rólin «Ǵylym qory» AQ atqaryp otyr. Aıtalyq, eki jyl buryn «Ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjelerin kommersııalandyrý týraly» zań qabyldanǵan bolatyn. «Ǵylym qory» AQ basshysy Ánýarbek Sultanǵazınniń aıtýynsha, bul zań elimizdegi ǵylymdy kommersııalandyrýǵa jańa serpin berdi.
Bıyl Parlament depýtattarynan quralǵan jumys toby óńirlerdi aralap shyqqanda, shalǵaıdaǵy Kýrchatov, Rýdnyı sııaqty shaǵyn qalalarda jumys istep jatqan ǵalymdar men kásipkerler atalǵan zańnyń qabyldanýyna rızashylyqtaryn bildirdi. Dese de, Májilis depýtaty Baqytjan Ábdiraıym osy zańnyń eki jylda aıqyndalǵan kem-ketigi boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý jóninde qazir arnaıy komıssııa jumys júrgizip jatqanyn jetkizdi.
Al Senat depýtaty Baqytjan Jumaǵulov 2009 jyly 4 qyrkúıekte otandyq ǵalymdardyń basyn qosqan alqaly jıynda Elbasy Nursultan Nazarbaev ǵylym men ǵylymı-tehnıkalyq áriptestikti damytýdyń jańa modelin qurýdy usynǵanyn, sodan keıin biraz jyldar boıy kidirip kelgen «Ǵylym týraly» zań kóptegen jańashyldyǵymen 2011 jyly qabyldanǵanyn, sondaı-aq «Ǵylym qory» AQ-tyń derbes qyzmetin jetildirý maqsatynda ony «Parasat» holdınginen shyǵarý úderisi júrgizilgenin áńgimeledi. Osydan keıin ǵylymı jobalardy kommersııalandyrýda seń qozǵalǵandaı boldy. Negizi, ǵylymdy kommersııalandyrýdyń ózegi – bıznestiń qyzyǵýshylyǵyn arttyrýda. Onsyz bári qumǵa sińgen sýdaı, deıdi B.Jumaǵulov.
Jasandy ıntellekt jaýlaıdy
Bilim jáne ǵylym mınıstriniń orynbasary Aslanbek Ámrın bul salada qordalanyp qalǵan birqatar máseleni jetkizdi. Búginde bıotehnologııa, ınternet keńistigi, sıfrlandyrý, jasandy ıntellekt baǵytynda aıtarlyqtaı damý júrip jatqanyn, barlyq salaǵa dendeı engen jasandy ıntellektiniń jaqyn keleshekte qarapaıymnan kúrdeli salaǵa deıin qamtıtynyn aıta kelip, Qazaqstannyń jumyssyzdyq beleń alýy múmkin IV ındýstrııalyq jańǵyrýǵa daıyn bolýy úshin ne isteý kerek degen saýalǵa toqtaldy. Vıse-mınıstrdiń qaýpinshe, tipti ǵylymı qyzmetkerlerdiń eńbegi de eleýsiz qalýy yqtımal.
«Keleshekte buryn zerthanashy aınalysqan aqparatty nemese málimetter bazasyn jınaýdy neırojeliler men robottar ózdiginen úırenip, jedel ári shyǵynsyz atqaratyn bolady», dedi ol. Iаǵnı, ǵylymdaǵy aqparattardy saralaý men ǵylymı zertteýdi jappaı robottandyrý kútip tur. Bul árıne, jumys oryndarynyń joǵalýyna, tómengi tehnologııalyq óndiristerdiń qysqarýyna alyp kelmek. Mine, osyndaı álemdik úderisterge qaramastan Qazaqstan ǵylymı serpilisti umytyp ketken sııaqty. О́ıtkeni elimizde ınnovasııa kórsetkishi tómen, jalǵan ǵylymı basylymdarǵa maqala shyǵarý beleń alyp tur. Máselen, 2016 jyly halyqaralyq qaýymdastyqta 1797 ǵylymı patent satylsa, Qazaqstannyń úlesi bar bolǵany 1 mln dollardy quraıdy. Al ǵylymy alǵa ozǵan elderdiń bul saladaǵy tabysy orasan. Elimizde ǵylym qoǵam úshin jabyq salaǵa aınaldy. Osynyń barlyǵy jalpy qarjylandyrýdyń tómendeýine, halyq pen memlekettiń senimin joǵaltýǵa alyp kelýi múmkin.
Ǵalymdarǵa qyzmet kórsetý ortalyǵy ashylady
A.Ámrın osy olqylyqty joıý úshin mınıstrlik tarapynan atqarylǵan jumystarǵa toqtaldy. Ol qysqa merzimde Qazaqstannyń Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń salalyq komıtetine enip, otandyq ǵalymdardyń bıologııalyq jáne ıadrolyq qaýipsizdik salasyndaǵy granttarǵa ıe bola bastaǵanyn, ǵylymdy damytý boıynsha barlyq úderister avtomattandyrylyp, esep berýdegi qujat aınalymy 65 paıyzǵa deıin qysqarǵanyn aıtty. Iаǵnı, ashyq bolý ǵana ǵylymdy kóleńkeden shyǵarady. Ǵylymdy kommersııalaýda Qazaqstannyń áleýeti joǵary. Aıtalyq, jeke bıznes qazaqstandyq ǵylymǵa jańa jobalardy júzege asyrý úshin sońǵy 2 jylda 4 mlrd teńgeden astam qarjy quıǵan. Bul bıznestiń ǵylym aldyndaǵy jaýapkershiligin kúsheıte túsedi. Máselen, qazir Úlbi metallýrgııa zaýyty men D.Serikbaev atyndaǵy ShQMTÝ arasyndaǵy jobanyń qarjysy ózin-ózi aqtap, jartysyna jýyǵy jabyldy.
Sonymen birge A.Ámrın mınıstrliktiń birtindep qoldanbaly ǵylymı zertteýlerdi aǵylshyn tiline aýystyrýdy, ǵylymdy sıfrlandyrýdy, halyqaralyq GERN, NSF, NASA, ESF sııaqty irgeli ǵylymı jobalarǵa qatysýdy, bilim berý men densaýlyq saqtaý salasynda, sıfrly qyzmet kórsetýde 3 D prıntıngte sıfrly tehnologııaǵa basymdyq berýdi josparlap otyrǵanyn jetkizdi. Iаǵnı, ǵalymdardyń ótinimdi onlaın júıe arqyly tapsyryp, nátıjesin de onlaın alýy arqyly ekijaqty baılanys ta ońaıǵa túsedi, ashyqtyq ta ornaıdy. Aıtýynsha, 2018 jyly Ulttyq saraptaý ortalyǵy bazasynda ǵylymǵa qyzmet kórsetý ortalyǵy ashylmaq.
Munda barsha servıs shoǵyrlanyp, sheteldik granttarǵa ótinim berý, ǵylymı maqalalardy jazý men jarııalaý, jobany kommersııalandyrýǵa marketıngtik qoldaý kórsetý, tereń saraptama júrgizý, ǵylymı aqparattarǵa qanyǵý, IT jobalar men jańa qyzmet túrlerin tanystyrý júrgiziledi. Ortalyq qvzmetine arnalǵan portal men call ortalyq jumys isteıtin bolady. Sondaı-aq ǵylymı keńesterdiń jıyny arnaıy jaraqtandyrylǵan kabınetter men zaldarda ótkiziledi. Bul ǵylymdaǵy «barmaq basty, kóz qystyǵa» jol bermeýge múmkindik jasamaq. Mınıstrdiń orynbasary aıtqan taǵy bir másele, otandyq ǵalymdardyń aǵylshyn tilin bilmeýi de olardyń halyqaralyq granttardy ıelenýine kedergi keltirip otyr. Máselen, Germanııa bizdiń jobalardy qoldaýǵa daıyn. Biraq bizdiń til bilmeýimiz bul isti kesheýildetip otyr. Sondyqtan ǵalymdarymyz zaman údesine qaraı ózgerýi tıis, dedi ol.
Júzden astam joba maquldandy
Al «Ǵylym qory» AQ jetekshisi Ánýarbek Sultanǵazınniń aıtýynsha, jobalardy kommersııalandyrýdy saraptaýdy táýelsiz sarapshylar tehnologııalyq jáne ekonomıkalyq baǵytta júrgizedi. Máselen, tehnologııalyq saraptaý barysynda jobanyń ózektiligi, ǵylymı-tehnıkalyq áleýeti, kommersııalandyrýǵa daıyndyǵy, tehnıkalyq jáne óndiristik táýekeliniń baǵalanýy eskeriledi. Al ekonomıkalyq saralaýda marketıngtik zertteý, ekonomıkalyq kórsetkish, júzege asyrýdyń qarjylyq jospary men teń qarjylandyrýdyń bolýy saralanady. Granttyń eń joǵary somasy úsh jylǵa deıingi ýaqytpen 300 mln teńgege deıin berilse, bıyl Ulttyq ǵylymı keńes jalpy somasy 16,6 mlrd teńgeni quraıtyn 78 jobany maquldaǵan. Munyń ishinde bıznestiń bólgen qarjysy 2 mlrd teńgeni, ıaǵnı 12 paıyzdy quraıdy. Sońǵy eki jylda barlyǵy 109 joba maquldaýdan ótken eken. Onyń alǵashqy bóligi negizinen taǵam ónimderi óndirisine baǵyttalsa, odan keıingi orynda qaldyqtardy jınaý, óńdeý jáne joıý tur. Al keıin bul tizim metallýrgııalyq ónerkásip, elektr qural-jabdyqtary, dári-dármek óndirisimen jalǵasqan. Bıylǵy baıqaýda tabıǵı resýrstardy ońtaıly paıdalanýǵa arnalǵan jobalar úzdik shyqty.
О́ndiris ózegine aınalǵan ónimder
Osy oraıda forým aıasynda uıymdastyrylǵan kórmede grantqa ıe bolǵan jobalarmen tanysqan edik. Máselen, Qaraǵandy qalasynda ornalasqan «Fıtohımııa» halyqaralyq ǵylymı-óndiristik holdıngi fıtopreparattar men fıtoshaılar jasaýmen shuǵyldanady. Bul kásiporyn «Ǵylym qory» AQ-pen 2 jyldan beri ımmýndy júıeni kúsheıtetin zattar men preparattardyń jańa túrlerin shyǵarý boıynsha jumys istep kele jatyr. Qazirgi kezde holdıng «Arglabın» preparatynyń tájirıbelik úlgilerin alyp, emhanaǵa deıingi zertteý jumystaryn júrgizýde. Keler jyly emhanalyq zertteýden ótkeni týraly tirkeý kýáligin alǵan soń atalǵan dárilik preparat serııaly túrde óndirile bastaıdy.
– Elimizde qorshaǵan ortanyń jaǵdaıy nashar bolǵandyqtan adamdardyń ımmýndyq júıesi tómen, jıi aýyrady. Sondyqtan adamdardyń ımmýnıtetin kóterýge arnalǵan preparat shyǵardyq. Bul endemıkalyq ósimdikter qataryndaǵy tyqyr jýsannan alynatyn ekologııalyq taza ónim. Arqa jerinde ǵana ósetin ósimdikti biz 1,5 myń gektar jerge egip otyrmyz. Sonyń nátıjesinde ımmýntúrlendirýshi tabıǵı qosyndy alynady. Bul kásiporyn sonymen birge tabıǵı ósimdikter negizinde fıtoshaıdyń 18 túrin tirkeýden ótkizse, onyń biri aǵzadaǵy holesterın quramyn tómendetýge, biri parazıtterge qarsy, taǵy biri sportshylar úshin bulshyq etti shynyqtyrýǵa kómektesedi jáne júrek, asqazan sııaqty kóptegen aýrýlarǵa qarsy ishýge bolady, – deıdi holdıng ókili.
Al ınnovasııalyq tehnologııalar boıynsha túıe men bıe sútiniń untaǵynan laktoferın óndirisin uıymdastyrý jobasynyń jetekshisi Ásııa Serikbaevanyń aıtýynsha, Úkimettiń Dúnıejúzilik damý bankiniń qarjysy arqyly otandyq ǵylymı jobalardy qarjylandyrýy men yntalandyrýy aıtarlyqtaı jaqsaryp keledi.
– Bizdiń jobanyń maqsaty – túıe men bıe sútiniń quramyndaǵy emdik qasıeti bar aqýyz – laktoferındi bólip alyp farmasevtıka men balalar taǵamynda qoldaný. Bul elimizde damymaǵan, onyń ústine ana sútine uqsas balalar taǵamy joq. Atalǵan aqýyzdyń mıkrobqa jáne ýly zatqa, isik aýrýyna qarsy qoldanýǵa bolatyn qasıetterin sheteldik ǵalymdar zerttedi. Biz de túıe sútiniń quramyn 25 jyl boıy zerttep kelemiz. Búginde túıe túligi kóptep ósirile bastady, onyń súti dástúrli shubat óndirisine qoldanylady. Al shetelde azyn-aýlaq bas maly bolsa da, onyń ónimin saýdalaý turaqty jolǵa qoıylǵan. Shubat tez buzylyp ketetindikten oǵan jaramaıdy. Túıe men bıe súti quramyndaǵy aqýyz sıyr sútine qaraǵanda 10 ese kóp. Sondyqtan shıkizat bazamyz jetkilikti, – deıdi ol.
Qazir osy aqýyzdy alý joldaryn zerthanalyq tájirıbe júzinde zertteý maqsatynda qural-jabdyqtar satyp alýǵa ótinim berilgen eken. Bul jobanyń óndiristik orny Jambyl oblysynyń Baýyrjan Momyshuly aýylynda ornalaspaq. Osy aýyldaǵy bos turǵan ǵımaratty úsh jylǵa jalǵa alyp, ony talapqa saı jóndeý júrgizýdi josparlap otyr. Bıyl alǵashqy jyl jumys istep jatqan jobanyń uıymdastyrýshylary eki jyldan keıin ónimdi naryqqa shyǵarmaq. Oǵan álemde suranys úlken. Jalpy, túıe sútiniń 10 paıyzy ǵana untaqqa aınalsa, osy untaqta laktoferın mólsheri 0,3 paıyzdy quraıdy. Iаǵnı, 1 tonna sútten 100 gramm ǵana laktoferın alýǵa bolady. Biraq óte belsendi zat bolǵandyqtan dári-dármek óndirisinde onyń úlesi óte úlken kórinedi.
Mine, kórmedegi osy ispetti kóptegen paıdaly jobalardy kóre kelip, otandyq ǵylymdy kommersııalandyrýǵa jasalǵan qadamnyń oń ekenine kóz jetkize túsýge bolady.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»
