Qazaqstannyń Úkimet basshysynyń Eýrazııalyq úkimetaralyq keńestiń otyrysynda atap ótkenindeı, bul sharalar tek kontrabandalyq taýarlardan keletin zııannyń kólemin azaıtýǵa baǵyttalyp otyr.
Rasynda da bizdiń el bul tarapta zor zııan shegip keledi. Muny Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń málimetteri de rastaıdy. Mysaly, EAEO elderiniń ımporty 2016 jyly 201,1 mlrd AQSh dollaryn quraǵan. Bul rette ımporttyń basym bóligi QHR-ǵa (22,7%) tıesili. 2017 jyldyń 7 aıynyń qorytyndysy da osy kórsetkishke uqsas. 2014-2016 jyldar boıynsha Qytaı Halyq Respýblıkasynan EAEO elderine taýardy ımporttaý dınamıkasy Qyrǵyzstandy qospaǵanda barlyq elderde tómendegen.
Bul kórsetkish Qazaqstanda eki esege azaıǵan. 2014-2016 jyldar boıynsha kedendik baj salyǵynan túsken túsim dınamıkasy Qyrǵyzstan men Armenııadan basqa Qazaqstanda 18,2%; Reseıde 5,1%; Belarýste 1,4% tómendegenin kórsetken. Sonymen qatar, atalǵan kórsetkish Armenııa boıynsha túsim 2,2 esege, Qyrǵyzstan boıynsha 6,2 esege ósken. Al 2015-2017 jyldar aralyǵynda QHR men Qyrǵyzstan arasyndaǵy ózara saýda-sattyq qarym-qatynasqa qatysty atalǵan málimetterdi salystyrǵanda Qytaı eksporty – Qyrǵyzstan ımporty baǵyty boıynsha osy elderdiń kedendik statıstıka málimetterinde eleýli aıyrmashylyqtyń bary anyqtalǵan.
Tarata aıtar bolsaq, 2016 jylǵy málimetterge qaraǵanda, Qytaıdan Qyrǵyzstanǵa jóneltilgen eksporttyń kólemi 5,6 mlrd dollarǵa teń bolǵan. Al Qyrǵyz Respýblıkasy qytaılyq ımporttyń kólemin 1,5 mlrd dollar dep kórsetken. Iаǵnı, kórsetkishter arasynda 4 mlrd dollardan astam aıyrmashylyq bar. Mundaı aıyrmashylyq 2015 jylǵy, sondaı-aq, bıylǵy sońǵy 8 aıdaǵy kórsetkishterge de tán. Bul óz kezeginde aradaǵy máseleniń týyndaýyna ózindik áserin tıgizýde.
Jalpy, kóleńkeli ımportqa, kontrabandalyq taýarlarǵa qarsy sharalar qoldaný asa mańyzdy. Bul el ekonomıkasyna tikeleı áser etetin jaıttar. Sondyqtan, kórshiles memlekettermen tıisti aqparat almasý jáne de ınfraqurylymdy damytý jumystary ózindik mánge ıe. Osy oraıda elimizde 1 qazannan bastap jańa «ASTANA-1» aqparattyq platformasynyń «Tranzıt» kishi júıesi tájirıbe júzinde paıdalanýǵa qosylǵanyn, bul júıe kedendik deklarasııalardy elektrondy túrde tabys etýge, sondaı-aq tıimdi kedendik baqylaýdy júzege asyrýǵa múmkindik beredi.
Negizinen, Qazaqstan men Qyrǵyzstan shekarasyndaǵy keıbir quqyq buzýshylyqtardy retteý jumystaryna saıası sıpattama berip, bura tartý orynsyz. Mundaı retteý jumystary aınalyp kelgende eki eldiń beıbit qatynasyn qamtamasyz etýge septigin tıgizetin bolady.
Taǵy bir aıta ketetin jaıt, sońǵy kezderi sheteldik tasymaldaýshylardyń el aýmaǵynda kólik zańnamasyn buzý faktileri kóbeıip ketken. Sol sebepten elimiz osy salada baqylaýdy kúsheıtip otyr. Bul shara otandyq tasymaldaýshylardyń múddesin qorǵaý úshin qolǵa alynýda. Buǵan biz túsinistikpen qaraýymyz kerek. О́ıtkeni tekserý barysy kórsetip bergendeı, Qazaqstan-Qyrǵyzstan shekarasyn basyp ótetin árbir 6-7-shi avtokólik quralynyń júrgizýshileri elimizdiń kólik zańnamasyn eskermeıtindigi dáleldengen. Máselen, zań buzýshylardyń kópshiliginde tasymaldanatyn taýarlar qujattarynyń joqtyǵy (sertıfıkat, deklarasııa jáne t.b.) anyqtalǵan.
Investısııalar jáne damý mınıstrliginiń derekterine qaraǵanda, Qazaqstan Respýblıkasynyń avtomobıl joldary boıynsha traktor (tıagach) men jartylaı tirkeme (polý-prısep) quramyndaǵy avtopoıyzdyń ruqsat etilgen massasy 40 tonnadan aspaýy tıis. Al shyn mánisinde, Qyrǵyz Respýblıkasynyń kólik tasymaldaýshylary shamadan tys júktemege oryn berip, joldarymyzǵa úlken zalal keltirip, olardyń ótkizý qabiletin azaıtady. Mysaly, bıylǵy jyldyń 13 qazanynda qyrǵyzstandyq tasymaldaýshyǵa tıesili kólik quralyn tekserý kezinde, júktiń ruqsat etilgen normadan 5 tonnaǵa artyq bolǵany anyqtalǵan. Esepti kezeńde tek qana shamadan tys júkteme úshin jınalǵan aıyppul kóleminiń ózi shamamen 5 mıllıon teńgeni quraǵan.
Sál shegine sóılesek, buǵan deıin elordada Qazaqstan men Qyrǵyzstan premer-mınıstrleri eki el arasyndaǵy saýda-sattyqqa qatysty suraqtardy talqylaǵan-dy. Nátıjesinde, Qazaqstan men Qyrǵyzstan premer-mınıstrleriniń birinshi orynbasarlarynyń basshylyǵymen jumys toby qurylyp, olarǵa jol kartasyn ázirleý tapsyrmasy júktelgen edi. Bul qujat tehnıkalyq, veterınarlyq, fıtosanıtarlyq, kóliktik baqylaý, kedendik jáne salyqtyq ákimshilikti baqylaý boıynsha máselelerdi qamtıdy.
Osy kezdesýden keıin B.Saǵyntaev arnaıy málimdeme jasaǵan-dy. Ol sol kezde ekijaqty ekonomıkalyq qatynastardyń ózekti máseleleri talqylanǵanyn, bul eki eldiń shekara, kólik, fıtosanıtarlyq jáne veterınarlyq baqylaý salalaryna qatysty ekenin aıta kelip, EAEO men DSU erejeleri men normalaryna sáıkes, keden jáne salyq ákimshiliktendirýine qatysty problemalyq jaǵdaıattar qarastyrylǵanyn atap kórsetken. Úkimet basshysy sol jolǵy málimdemesinde de qyrǵyz ımporttaýshylarynyń Qytaıdan Qazaqstan aýmaǵy arqyly tranzıtpen ótkizetin taýarlarynyń kólemin jalǵan málimdeıtini anyqtalyp jatqanyn atap ótken bolatyn.
Sondyqtan, týyndap otyrǵan túıtkildi máselelerdiń ońtaıly sheshilýine qatysty Qazaqstan tarapynyń qabyldaǵan sharalary birinshi kezekte elimizdiń jáne EAEO memleketteriniń múddesin qorǵaýǵa baǵyttalǵandyqtan óz deńgeıinde júzege asyrylýy tıis dep oılaımyz.
Joldybaı BAZAR,
«Egemen Qazaqstan»
