Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qazaq sportyn damytý baǵytynda negizge alǵan syndarly saıasatynyń arqasynda elimiz sheteldik sport arenalarynda keńinen tanyla bastady. Táýelsiz memleket retindegi 26 jyldyq tájirıbede sportta jetken jetistikter az bolǵan joq. Meıli qaı salada bolsyn, básekege qabilettilikti arttyrý úshin, sol sektorǵa Úkimettiń kózi túzý bolyp, barlyq jaǵdaı jasalýy tıis.
Osy jyldyń basynda mınıstrlik basshylyǵymen dene shynyqtyrý jáne sport týraly zańnyń keıbir zańnamalyq aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgen bolatyn. Onyń negizinde sport túrleri saralanatyn bolady. Osylaısha sportty qarjylandyrýdyń tıimdi mehanızmi jasalady. Memlekettik basqarýshy organ, qoǵamdyq birlestikter, onyń ishinde Ulttyq Olımpıada komıteti arasynda fýnksııalar ózara bólinedi. Jergilikti atqarýshy organ sportty damytýmen aınalyssa, ortalyq organ – strategııalyq tapsyrmalardy negizge alyp, bıýdjet qarjysynyń tıimdi jumsalýyn qadaǵalaıdy. Joǵary jetistikter sportyn damytýda Ulttyq Olımpıada komıtetiniń róli nyǵaıady.
Buqaralyq sportty damytý Qazaqstan Respýblıkasynyń dene shynyqtyrý men sportty ilgeriletýdiń 2025 jylǵa deıingi tujyrymdamasynda kórsetilgen salamatty ultty qalyptastyrý úshin strategııalyq mańyzdy bolyp tabylady. Dene shynyqtyrý jáne sport júıesin jetildirý boıynsha qabyldanǵan sharalardyń arqasynda sońǵy jyldary respýblıka halqynyń jalpy sanynan dene shynyqtyrý jáne sportpen shuǵyldanýshylar sanynyń turaqty ósýi baıqalady. Mysaly, 2016 jyldyń qorytyndysy 27,4% -dy shamalady (2012 jyly – 21,6%, 2013 jyly – 23,2%, 2014 jyly – 25,1 jáne 2015 jyly – 26,3%) .
Sondaı-aq sport seksııalarynda dene shynyqtyrýmen turaqty túrde aınalysýǵa mektep oqýshylary kóptep qyzyǵýshylyq tanytýda. 2016 jyldyń qorytyndysy boıynsha dene shynyqtyrý jáne sportpen shuǵyldanatyndar sany 2015 jylmen salystyrǵanda mektepterdegi barlyq oqýshylar sanynan 2,8 mln oqýshydan 2,9%-ǵa nemese 427,3 myńǵa ósti, bul 15,3% (2015 jyly – 15,1%).
О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha elimizde Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasynyń testilerine 4 238 779 adam qatysqan. Prezıdenttik deńgeıdi 93 564, onyń ishinde 21 763 – aýyldyq jerde jáne ulttyq deńgeıdi 185 831 adam, sonyń ishinde 57 876-sy aýyldyq jerlerde eńsergen.
Respýblıkada jyl saıyn birqatar halyqaralyq jáne respýblıkalyq sporttyq is-sharalar men jarystar ótedi, sondaı-aq shetelde uıymdastyrylatyn halyqaralyq jarystarǵa sport túrlerinen ulttyq qurama komandalardyń qatysýy qamtamasyz etiledi. Mysaly, 2016 jyly bilikti jáne joǵary bilikti sportshylardy daıarlaý sapasyn arttyrý úshin sport túrlerinen 451 oqý-jattyǵý jıyny ótti. Sport túrleri boıynsha ulttyq qurama sportshylary ártúrli deńgeıdegi 718 halyqaralyq jarysqa qatysty. Respýblıkada 485 respýblıkalyq jarys jáne 50 halyqaralyq jarys ótti. Atalǵan halyqaralyq jarystardyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstan sportshylary barlyǵy 760 medal jeńip aldy.
Kúni keshe Túrikmenstan astanasy Ashǵabadta jabyq ǵımarattaǵy jáne jaýyngerlik ónerden Azııa oıyndary ótti. Elbasynyń qoldaýyn sezingen sportshylar 96 medal alyp, tórtinshi orynnan kórindi. Azııa qurlyǵyndaǵy 45 memleket pen Okeanııanyń 17 eliniń sportshylary qatysqan jarysta 28 altyn, 28 kúmis, 40 qola medal alý qazaq sporty úshin jaqsy nátıje boldy.
Rıo-de-Janeıroda ótken HHHI jazǵy Olımpııa oıyndary qazaq sportshylarynyń deńgeıi eshkimnen kem túspeıtinin baıqatty, tórtjyldyqtyń dodasyna 41 sport túrinen 207 eldiń 10 myńnan asa sportshysy qatysty. Olımpııa oıyndaryna Qazaqstan quramasynyń sapynda 26 sport túrinen 104 sportshy qatysty. Qorytyndysynda qorjynymyzǵa ártúrli deńgeıdegi 17 medal tústi. Qazaqstan jalpykomandalyq esepte 22-orynǵa turaqtady.
Sondaı-aq Rıo-de-Janeıroda 7-18 qyrkúıek aralyǵynda ótken XV Paralımpıada oıyndarynda sporttyń bes túrinen (júzý, jeńil atletıka, paýerlıftıng, sadaqtan atý jáne dzıýdo) sportshylar elimizdiń namysyn qorǵady.
Qazaqstan táýelsizdiginiń tarıhynda tuńǵysh ret XV Paralımpıada oıyndarynda múmkindigi shekteýli sportshylar bir altyn (Zýlfııa Gabıdýllına, 100 m/ erkin stılde júzý) jáne 1 kúmis medal (Raýshan Qoıshybaeva, paýerlıftıng, 67 kg deıin) jeńip alyp, 162 qatysýshy el arasynan 58-orynǵa turaqtady.
Elimizde múgedekter sportyn damytý úshin de aýqymdy jumystar atqarylyp jatyr.
2003 jyly Qazaqstannyń Ulttyq Paralımpıada komıteti, 1995 jyly Deflımpıks Qazaqstan, «Speshıal Olımpıks» qoǵamdyq birlestigi Qazaqstanda 1990 jyly, sonymen qatar arbadaǵy bı jáne para-dzıýdo federasııasy qurylǵan. Sonymen qatar dene múmkindikteri shekteýli tulǵalarǵa arnalǵan Sporttyq daıarlaý ortalyǵy qyzmet isteıdi.
Búginde elimizde múmkindigi shekteýli jandarǵa arnalǵan 12 sporttyq klýb (Astana jáne Almaty qalasynda, Aqmola, Aqtóbe, Atyraý, Jambyl, Batys Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan, Mańǵystaý, Qostanaı, Soltústik Qazaqstan oblystarynda) jumys isteıdi, onda 5 129 adam sportpen shuǵyldanady, budan basqa múmkindigi shekteýli tulǵalarǵa arnalǵan 2 mamandandyrylǵan sport mektebi (Qaraǵandy jáne Ońtústik Qazaqstan oblysy), 1 oıyn sporty túrleri jáne múgedekter sporty boıynsha balalar-jasóspirimder sport mektebi bar. Mınıstrlik jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip, sporttyq uıymdardyń múmkindigi shekteýli azamattar úshin tegin bolýyn qamtamasyz etti.
Taǵy bir aıta ketetin jaıt, Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń vedomstvolyq baǵynysty mekemelerinde, «Saryarqa» respýblıkalyq velotregi RMKQ-da, Balýan Sholaq atyndaǵy Sport saraıynda, sonymen qatar «Alataý» qysqy sport túrleri boıynsha respýblıkalyq joǵary sport sheberligi mektebinde qarapaıym turǵyndar úshin dene shynyqtyrý jáne sport sabaqtary ótedi.
Bul uıymdarda 1 jáne 2-toptaǵy múgedekterge qyzmetter tegin kórsetilse, al 3-toptaǵy múgedekter 50 % paıyz jeńildikti paıdalana alady.
2014 jylǵy 3 shildede qabyldanǵan «Dene shynyqtyrý jáne sport týraly» zańǵa sáıkes, Paralımpııalyq jáne Sýrdlıpııalyq oıyndardyń chempıondary men júldegerlerine sportshylar men olardyń jattyqtyrýshylaryna (keminde 20 jyl eńbek ótili bolýy tıis) 24 AEK kóleminde aı saıynǵy materıaldyq qamtamasyz etý normalary, sonymen qatar Paralımpııalyq jáne Sýrdlıpııalyq oıyndardyń chempıondary men júldegerlerine turǵyn úı berý normalary kózdelgen.
Stýdenttik sport ta bizdiń nazardan tys qalyp jatqan joq. Stýdenttik sportty damytý maqsatynda Bilim jáne ǵylym mınıstrligimen birlesip, elimizdiń JOO men kolledjderinde sport klýbtarynyń jelisin damytý boıynsha jumystar júrgizilýde. Stýdenttik lıgalar jarystaryn ótkizý boıynsha «Suńqar» dene shynyqtyrý-sporttyq birlestiginiń qyzmetin jandandyrý boıynsha sharalar qabyldanýda.
2016 jyldyń qorytyndysyna qarasaq, elimizdegi 125 JOO-nyń 113-de sport klýbtary jumys isteıdi, onda sportpen stýdentterdiń jalpy sanynan 186 myń stýdent nemese 39% stýdent shuǵyldanady (2015 jyly – 49%). Stýdentter arasynda dene shynyqtyrý men sportty tanymal etý jastardy saýyqtyrý jáne olardyń arasynda salamatty ómir saltyn nasıhattaý úshin mańyzdy bolyp tabylady. Osy oraıda Almaty qalasyndaǵy HHVIII qysqy Ýnıversıadadaǵy bizdiń sportshylarymyzdyń tabystaryn atap ótý qajet. Oǵan 25 memleketten 2 myńnan astam sportshy men delegasııa qatysty.
Dúbirli dodada ulttyq qurama jalpykomandalyq esepte Reseıden keıin 2-orynǵa turaqtady. Bizdiń sportyshylar úshin osy Ýnıversıada 2017 jylǵy Japonııadaǵy 8-shi qysqy Azııa oıyndary men 2018 jyly Ońtústik Koreıada ótetin Olımpııa oıyndaryna daıyndalýdyń mańyzdy kezeńderiniń biri boldy.
Elimizde ótken EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi aıasynda mınıstrlik aýqymdy sporttyq sharalardy ótkizýge muryndyq bolǵanyn aıta ketý kerek. Ásirese ulttyq sport erekshe ulyqtaldy. Jamby atýdan, aýdaryspaqtan halyqaralyq týrnır, kókpardan, toǵyzqumalaqtan álem chempıonaty, qazaq kúresinen «Álem barysy» uıymdastyrylyp, ulttyq ónerdiń janashyrlaryn bir serpiltip tastady. Ár aptanyń demalys kúnderi oblystardyń mádenı kúnderi aıasynda ulttyq sport túrlerinen kórsetilimder ótip turdy. Osyndaı sharalar arqyly mınıstrliktiń ulttyq sportqa degen janashyrlyǵyn baıqaýǵa bolady. Onyń dáleli – Ulttyq jáne at sporty túrleri ortalyǵynyń ashylýy. Ondaǵy basty maqsat – ulttyq sport túrlerin halyq arasynda nasıhattaý jáne damytý.
Qazaq sportynyń damýy búgingi jetken jetistiktermen toqtap qalmaq emes. Endigi maqsat – XXIII qysqy Olımpııa oıyndary. Koreıanyń Phıonchan qalasynda ótetin Olımpııa oıyndaryna 80-nen astam elden 5000-ǵa jýyq sportshy qatysady dep kútilýde. Sporttyń 15 túrinen medaldiń 102 jıyntyǵy sarapqa salynady. Qazaqstan delegasııasy Olımpıadada 9 sport túri boıynsha synǵa túsedi. Bıatlon, mánerlep syrǵanaý, taý-shańǵy sporty, short-trek, konkı tebý sporty, shana sporty, shańǵy jarysy, tuǵyrdan shańǵymen sekirý, frıstaıl boıynsha sportshylar Olımpıadaǵa joldama alý jarystaryna qatysyp jatyr. Sochıde jaqsy óner kórsettik, dese de, bizdiń áleýetimiz odan da myqty. Sportshylarymyz Koreıada ótetin aq Olımpıadada el úmitin aqtaıdy dep senemin.
Elimiz sońǵy on jylda álemniń jetekshi sport derjavalarynyń otyzdyǵyna engenin atap ótkim keledi. Endigi maqsat – 2030 jyly jıyrmalyqqa jáne 2050 jyly ondyqqa ený.
Sáken MUSAIBEKOV,
Mádenıet jáne sport vıse-mınıstri
