Sonymen qatar Úkimet basshysynyń atyna joldaǵan depýtattyq saýaldarynda senatorlar Qytaıdaǵy qandas baýyrlardyń búgingi jaı-kúıine óz alańdaýshylyqtaryn bildirip, sýdan keler qaýip-qater men oǵan degen tapshylyqtyń taýqymetin sóz etti. Al senator Álı Bektaev bolsa memleketimizdiń múmkindigi jete tura áleýmettik sala qyzmetkerleri jalaqysynyń azdyǵyna kóńil aýdarý qajettigin aıtty.
Kún tártibine saı Senat depýtattary aldymen Qazaqstan men Saýd Arabııasy Koroldigi arasyndaǵy ustap berý týraly kelisimdi ratıfıkasııalady.
Bas prokýrordyń orynbasary Andreı Lýkın tanystyrǵan bul Kelisim árbir ýaǵdalasýshy memlekettiń óziniń aýmaǵynda júrgen, ustap berýge ákeletin qylmystar úshin kúdik keltiriletin, aıyptalatyn nemese sottalǵan kez kelgen adamdy qylmystyq jaýapkershilikke tartý nemese sot úkimin oryndaý maqsattarynda ustap berýine baǵyttalǵan. Sol sebepten de Kelisimde adamdy ustap berýdiń jáne odan bas tartýdyń negizderi kózdelgen.
Sonymen qatar jıyn barysynda Qazaqstan men Saýd Arabııasy Koroldigi arasyndaǵy sottalǵan adamdardy berý týraly kelisim ratıfıkasııalandy. Qujat sottalǵan adamdardyń azamattyǵy jaǵynan tıesili qoǵamǵa qaıta aralasýyna járdem kórsetýge, áleýmettik ońaltýǵa, sottalǵan adam azamaty bolyp tabylatyn memlekette jazany óteýdi jalǵastyrý maqsatynda barynsha yntymaqtasýdy júzege asyrýǵa baǵyttalǵan.
Kelisimniń erejelerine sáıkes, taraptardyń árqaısysy ekinshi tarapqa onyń aýmaǵynda ekinshi taraptyń kez kelgen azamatyna qatysty shyǵarylǵan, bas bostandyǵynan aıyrý túrindegi jazany kózdeıtin, sottyń zańdy kúshine engen úkimderi týraly dereý habarlaýǵa mindettenedi.
Senatorlar talqylaǵan úshinshi másele − Ustap berý týraly konvensııany ratıfıkasııalaý. Konvensııaǵa 1933 jylǵy 26 jeltoqsanda Montevıdeo qalasynda (Ýrýgvaı Respýblıkasy) qol qoıylǵan. Konvensııa aıyptalýshylardy nemese sottalǵan adamdardy áleýmettik ońaltýǵa járdemdesý maqsatynda olardy ustap berý salasynda yntymaqtastyq ornatýdy, sondaı-aq sottalǵan adamdar úshin jazasyn óz elinde óteý múmkindigin jasaýdy kózdeıdi.
Zań jobasy jóninde baıandama jasaǵan Bas prokýror orynbasarynyń túsindirýinshe bul Konvensııanyń erejesine sáıkes, oǵan qatysýshy memleketter ózderiniń aýmaǵynda júrgen aıyptalýshylardy nemese sottalǵan adamdardy qylmysy úshin qylmystyq qýdalaýdy jáne sot úkimin oryndaýdy júzege asyrý úshin berýge mindettenedi.
Aıta keteıik, Konvensııany ratıfıkasııalaý kezinde Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 11-babyna sáıkes Konvensııanyń 2-baby boıynsha ózderiniń azamattaryn ustap bermeýi týraly, sondaı-aq 15-baby boıynsha izdestirilip jatqan adamnyń múlikterin tárkileý jáne berý Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasyna sáıkes júzege asyrylatyny jóninde málimdeme jasaý usynylady.
Sondaı-aq Palata Investısııalar jáne damý mınıstrliginiń jaýapty hatshysy Zamır Saǵynovtyń tanystyrýymen «Qazaqstan Respýblıkasy men Azııa Damý Banki arasyndaǵy № 2967-KAZ Qaryz týraly kelisimge (Jaı operasııalar) (OAО́EY 2 Dáliz ınvestısııalyq baǵdarlamasy [Mańǵystaý oblysyndaǵy ýchaskeler] – 2-joba) túzetýlerge qatysty Qazaqstan Respýblıkasy men Azııa Damý Banki arasyndaǵy kelisim-hatty ratıfıkasııalaý týraly» zańdy qabyldady. Qujattyń negizgi maqsaty OAО́EY 2 Dáliz ınvestısııalyq baǵdarlamasynyń 1-qosymshasymen Mańǵystaý oblysyndaǵy uzyndyǵy 73 shaqyrym «Jetibaı-Jańaózen» jolyn rekonstrýksııalaýdy qarjylandyrý bolyp tabylady.
«Joba Qazaqstan men Azııa Damý Banki arasyndaǵy Qaryz týraly kelisim aıasynda «Shetpe-Aqtaý» jobasy boıynsha únemdelgen qarajat esebinen júzege asyrylady. Sonymen qatar, Kelisim-hatty ratıfıkasııalaý Qazaqstan avtomobıl joldaryn damytý jáne rekonstrýksııalaý boıynsha shyǵyndardy tıimdi basqarýǵa baǵyttalǵan. Osy jobanyń iske asýy Qazaqstanda kólik dálizderin damytýǵa negizdelgen jáne kólikke járdemdesý salasyndaǵy sharalardy jaqsartýǵa baǵdarlanǵan kólik saıasatyn qalyptastyrýǵa yqpal etetin bolady», dedi Z.Saǵynov.
Qandastar kúıine alańbyz
Kún tártibindegi máseleler qaralyp bolǵan soń, Senat depýtattary ádettegideı óz quzyretteri sheńberinde Úkimet basshysynyń atyna saýaldaryn joldady. Senator Nurlan Qylyshbaev Qytaıdaǵy qandas baýyrlardyń búgingi jaı-kúıine alańdaýshylyǵyn bildirdi.
«Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Shyńjan-Uıǵyr avtonomdy aımaǵynda turatyn qazaq ulty ókilderiniń zańdy quqyqtary qysym kórip jatqany týraly shilde aıyndaǵy Dúnıejúzi qazaqtarynyń quryltaıynda kóterilgen bolatyn. Sodan beri aqparattyq keńistik pen áleýmettik jelilerde Shyńjanda qonys tepken bir jarym mıllıonnan astam qandastarymyzdyń zańdy quqyqtarynyń shektelýi jónindegi áńgime keńinen taralyp keledi. Bul aqparat qanshalyqty shyndyqqa janasady jáne Syrtqy ister mınıstrligi máseleni zerdelep saraptaý úshin qandaı jumystar atqardy, dıplomatııalyq joldar arqyly Qytaı tarapymen kelissózder ne bolmasa konsýltasııalar júrgizildi me?», dedi N.Qylyshbaev.
Al óz kezeginde sóz alǵan depýtat Erik Sultanov Soltústik Qazaqstan jáne Qostanaı oblystarynda toptyq sý qubyrlaryn qaıta qurý úshin qarajat bólý qajettiligin kóterdi.
«О́tken ǵasyrdyń 60-80-jyldarynda salynǵan sý tartqyshtardyń jalpy uzyndyǵy 2 920 shaqyrymdy quraıdy, búgingi kúni olardyń 965 shaqyrymynyń paıdalaný normatıvtik merzimi bar, qalǵan 67%-y nemese 1955 shaqyrymy óziniń normatıvtik merzimin 2 ese ótkergen jáne tolyǵymen tozǵan. 2012 jyldan bastap 4 toptyq qubyrlar boıynsha 8 022 apat oryn alǵan. Magıstraldy qubyrlardyń qatty tozýyna baılanysty tasymaldaý kezinde sýdy joǵaltýdyń jalpy kólemi 65%-dy quraıdy. Bul jaǵdaı sýdy óndirýshiler men tutynýshylar shyǵyndarynyń ulǵaıýyna ákelip soǵýda jáne bizdiń memleketimizdiń tushy sý syndy qundy jáne jańartylmaıtyn tabıǵı resýrsyn saqtaý strategııasyna qaıshy keledi. Atalǵan máseleniń áleýmettik-ekonomıkalyq mańyzdylyǵyn eskerip, Soltústik Qazaqstan men Qostanaı oblystarynyń toptyq sý qubyrlaryn rekonstrýksııalaý úshin Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń «Qazsýshar» ShJQ RMK-na qarjy bólý máselesiniń oń sheshilýine yqpal etýińizdi suraımyz», dedi E.Sultanov Premer-Mınıstr B.Saǵyntaevtyń atyna joldaǵan saýalynda.
Jańa mamandyq jarǵa jyqpaıdy
Áriptesiniń bul oıyn quptaı túsken senator Darhan Káletaev bolsa, gıdrotehnıkalyq qadaǵalaýǵa qatysty jáne zilzaladan qaýipsizdikti qamtamasyz etý salasyndaǵy problemalardy shuǵyl sheshýmen qatar, elimizdegi joǵary oqý oryndarynda jańa mamandyq ıelerin daıarlaý qajettigin alǵa tartty.
«Búginde elimizde sý gıdrotehnıkalyq qurylystaryna (GTQ) baqylaý jumystaryn eshkim júrgizbeıtini anyqtaldy. Qazaqstanda qolda bar 1 665 gıdrotehnıkalyq qurylystyń 392-i shuǵyl jóndeýdi qajet etedi. Osy kúni shaǵyn GTQ-lar úlken problemaǵa aınalyp otyr. О́ıtkeni, olardyń jartysy qaraýsyz qalǵan, ıeleri joq nemese paıdalaný qyzmeti kórsetilmeıdi. Sol sııaqty Qazaqstanda jer silkinisine tózimdi qurylys salasynda QazQSǴZI jáne Seısmologııa ınstıtýty sııaqty qurylymdar jumys isteıdi. Bul ınstıtýttar óz qyzmetin jekelenip jáne qaldyq qaǵıdaty boıynsha tolyq emes kólemde qarjylandyryp júzege asyrady. Qazirgi ýaqytta, «QazQSǴZI» AQ-tyń ınjenerlik-seısmometrııalyq qyzmetiniń 12 stansasynyń 8 analogty aspaptary eskirgen. Jalpy, seısmologııalyq baqylaýlar salasynda 63 seısmıkalyq stansalardan 57-si jumys isteıdi. Osyndaı sebepterden jer silkinisi týraly derekter ýaqtyly óńdelmeı jáne ol týraly tótenshe jaǵdaılardy basqarý organdaryna shuǵyl aqparattar keshiktirilip jetkiziledi.
Máselen, jer silkinisi kezinde tótenshe jaǵdaılar organdary sheteldik derek kózderdiń málimetterin paıdalanady. О́ıtkeni olar 7 mınýt ishinde jedel jáne shynaıy aqparatty beredi, al bizdiń stansalar bul aqparatty 15 mınýttan keıin alady. Osyǵan baılanysty, mundaı ınstıtýttardy jańǵyrtý úshin olardy qazirgi zamanǵy apparatýramen baǵdarlamalyq qamtamasyz etý jáne baılanys quraldarymen tolyq qaıta jabdyqtaý týraly sheshim qabyldaý kerek. Sonymen qatar seısmıkalyq qaýipsizdik jáne geologııalyq salany bilikti kadrlarmen qamtamasyz etý maqsatynda Q.Sátbaev atyndaǵy QazUTZÝ-de «Seısmologııa» mamandyǵy boıynsha magıstratýra men doktorantýra jáne «Geofızıkalyq izdeý ádisteri jáne paıdaly qazbalar ken oryndaryn barlaý» salasy boıynsha maman daıarlaý isine kómek kórsetý qajet», dedi D.Káletaev óz saýalynda.
Áleýmettik qorǵaý, densaýlyq saqtaý, bilim berý salalaryndaǵy medısınalyq, arnaıy áleýmettik mekemelerde qyzmet jasaıtyn orta jáne kishi býyn mamandardyń jalaqylarynyń tómendigin sóz etken senator Álı Bektaev olardyń arasynda kadr turaqtamaıtyndyǵyn alǵa tartty. Sonymen qatar istep jatqan orta jáne kishi býyn mamandarynyń kópshiliginde bilimi orta, kategorııasy joq, eńbek ótili az ekendigi de aıtyldy.
«Biz áleýmettik qorǵaý, bilim berý, densaýlyq saqtaý mekemelerindegi orta jáne kishi býyn mamandar men qyzmetshilerdiń eńbekaqysyn keminde 2 esege kóterý qajet dep esepteımiz. Osy salalarda eńbek etip, bar taýqymetti kóterip júrgen 200 myńnan astam orta jáne kishi býyn qyzmetshilerdiń jalaqysyna taǵy da 50 myń teńgeden qosylǵanda shamamen 10 mlrd teńgeniń kóleminde qarajat qajet. Mundaı sheshimge bizdiń memleketimizdiń saıasaty da týra keledi, múmkindigi de jetedi. Oǵan qosa bul saladaǵy qyzmetkerlerdiń basym kópshiligi qyz-kelinshekter men analar», dedi Á.Bektaev.
Onyń aıtýynsha, búgingi tańda halyqty áleýmettik qorǵaý salasyna qarasty áleýmettik-medısınalyq mekemelerde
8 434, bilim berý salasyndaǵy arnaıy ınternattarda 6 050, densaýlyq saqtaý mekemelerinde 194 089 orta jáne kishi satydaǵy qyzmetshiler jumys isteıdi eken.
Nurlybek DOSYBAI,
«Egemen Qazaqstan»
