Tarıhı kesene – taǵylym mekeni

Germanııanyń ońtústik-shyǵy­syndaǵy Bavarııa óńirindegi Bamberg qalasynan kelgen Larısa Klıhta halyq­aralyq kórmeden keıin Ońtústikke at basyn burǵandardyń biri. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan aman qalǵan, IýNESKO-nyń Búkilálemdik mura tizi­mine engen Bamberg qalasynyń tur­ǵyny Shymkentke qaraı shyqpas buryn saparyn josparlap ta alypty. Qonaqty qarsy alyp kúni boıy qasynda júrgenderdiń aıtýynsha, Larısa hanym kelisimen Domalaq ana kesenesine aparýdy ótingen. Soǵan qaraǵanda, qansha degenmen áıel zaty emes pe, qazaq elindegi aty ańyzǵa aınalǵan analar týraly derektermen syrttaı tanys bolǵan. 

Árıne elimizdiń soltústik tusynan oblys ortalyǵyna kirgenderdiń nazary birden Báıdibek bı eskertkishine túseri anyq. Ońtústikke kelgen barlyq qonaq Shymkent qala­synyń soltústik bóligindegi eń bıik núktesine ornatylǵan monýmenttiń, tóstaban men irgetastyń bıiktigin qosa eseptegende 23 metr bolatyn Báıdibek bı eskertkishine barmaı qaıtpaıdy. Mine, sol eskertkishke baryp, tarıhyna qanyqqan germanııalyq qonaq batyr babamyzdyń kesenesin de kórgisi keletinin jetkizipti. 

Iá, búginde alystan at arytyp miná­jat etip arnaıy kelýshilerge de, qazaq eliniń tarı­hyn shynaıy turǵyda tanyp-bilgisi kele­tinderge de jaǵdaı jasalǵan Doma­laq ana ke­senesi – sáýletti eskert­kishterdiń biregeıi.

Qarataýdyń kúngeı betinde, Bala­bógen ózeniniń ańǵarynda ornalas­qan kesene qazaq halqynyń abyz analarynyń biri, halyq arasynda Domalaq ana atanǵan Nurılá Álı Slan­qyzynyń zıratynyń basyna tur­ǵyzylǵan. Domalaq ana óziniń aqyl­­­­dylyǵymen el ishiniń birliginiń uıyt­­qysy bola bilgen. Tarıhı jazbalar­da Nurılá ananyń adamgershiligi, ádep­til­i­­gi, parasattylyǵy men shyn­shyl­dy­ǵy jáne analyq qasıetiniń arqasynda «Domalaq ana» atalýy jaıly derekter kóp. Domalaq ana Jetisý, Áýlıeata, Shym­­­kent, Tashkentti meken etken barlyq halyq­­­tyń anasy sanalady. Onyń balasy Ja­ryq­shaq Tashkent ámiriniń kómekshisi, keıin Jetisý aımaǵynyń bıleýshisi bolǵan. Esenbuǵa hannyń bas ýáziri qyzmetin at­qar­ǵan. О́miriniń sońǵy kezeńin Qara­taýda ót­kizgen aıaýly ana namaz ýaqytynda qaıtys bolady. 1456 jyly Domalaq ananyń nemeresi Dýlat Buharadan Abdýlla Sheri esimdi sheberdi aldyrtyp, ana basyna tórt qanatty kúmbezdelgen kesene tur­ǵy­zady. Ananyń kesenesi birneshe ret bu­zylyp qaıta óńdelgen. Sońǵy óńdeý­ler jóninde aıtar bolsaq, 1957 jyly qaı­ta jańartylǵanymen, kesene kóp saqtal­maǵan. Al 1996 jyly Mań­ǵystaýdan ar­­na­ıy ákelingen aq tas­pen jańadan óril­­gen.

Jerden 12 metr bıiktikte segiz j­a­py­­­­raq­ty etip órilip, negizgi bóligine kúm­­bez or­natylǵan. 1999 jyly 5 maýsym­da Báıdi­bek baba jáne Domalaq ana kese­ne­­leri men Bes ana ǵımaratynyń ashylý sal­t­a­naty ótti. Aınalasyn kórkeıtý-kógal­­­dan­dy­rý jumystary 2000 jyly aıaq­­tal­­ǵan. Res­mı derekterde kese­neniń qury­­ly­syn júr­gizýshi jáne jobasyn jasaý­shy sáý­let­shi – Saıyn Nazarbekov ekeni aı­tyl­ǵan. Ǵımaratta túrli kóne qol­jazba­lar saq­­talǵan. Degenmen Eltaı qajy Myr­zaı­­uly 2011 jyly shyqqan «Urpaq boı­tu­mary» kitabynda Astanadan kelgen laýa­­zym­d­y azamattyń keseneniń múshkil halin kórip, renish bildirgenin jazypty. Sóı­tip astanalyq qonaq qasynda bolǵan jergilikti azamatqa keseneni jańǵyrtý kerektigi jóninde tilek-usynysyn aıtqan. Mine sodan keıin Túlkibas aýdanynyń «Qurmetti azamaty», Aýǵan soǵysynyń ardageri Orynbasar Leshtaev Domalaq ana kese­nesin jańǵyrtý jumystaryn uıym­­dastyrady. Kópshiliktiń qoldaýy­men keseneniń ishi-syrty qaıta árlenip, bezen­dirilgen kúmbezi jyltyr metalmen qap­ta­lady. Shymkent – Báıdi­bek jolynyń boıyn­daǵy kesenege bury­lysta «Domalaq ana Nurıla kese­nesi» degen jazýy bar qaq­pa ornatylady. Onyń eki jaǵy arnaıy jasal­ǵan eskız boıynsha kirpishtermen órilgen. 

Osyndaı ıgi jumystardan soń úlken asqa jınalǵan qaýym alys­tan minájat etýge kelgen adamdarǵa jaqsy qonaqúı salý qajettigi jóninde másele kóteripti. Demeýshilerdiń ıgi isti qoldaýshylardyń kómegimen keseneniń aldyna ásem qonaqúı men ashana, taza aýada demalatyn oryndar men turmystyq ǵımarattar salyndy. Kesene aınalasyna túrli aǵash­tar otyrǵyzylyp, jurt súısine­tindeı saıaly orynǵa aınaldy. Qury­lys jumys­taryn júrgizgen Qýa­nysh Asanovtyń basqarýyn­daǵy «Konstrýktor-80» JShS kesenege qa­­tysty barlyq erekshelikterdi, talaptardy saqtaı otyryp, zamanaý­ı mate­rıaldardy paıdalanypty. Kesenege baratyn joldar da jóndelip, aınalasy kógaldandyrylǵan. Búginde mun­daı ıgi ister, ıaǵnı Báıdibek baba men qa­sıetti analarymyzdyń beıit­teri men kúmbezderin jáne onyń aınalasyn jań­ǵyrtý, qonaqúı salý jumystary da júr­gizilýde. Báıdibek baba kesenesi mańynda saly­nyp jatqan qonaqúı qury­lysy da aıaq­talýǵa jaqyn. Al Domalaq ana kese­nesi janynan salynǵan jańa qonaqúı kesheni ashylǵan.

Ǵalymjan ELShIBAI,
«Egemen Qazaqstan»