Qazaq ǵylymy men rýhanııatyna eleýli úles qosyp kele jatqan ǵalymdar, akademıkter men ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń basshylary, majar, qyrǵyz, túrik, ázerbaıjan, uıǵyr, tatar ǵalymdarynyń aldynda sóz alǵan Akademııa prezıdenti Darhan Qydyráli sharanyń maqsat-mańyzyna toqtaldy. Ulttyq sana men bolmysty álemdik qundylyqtarmen úılestire otyryp, Qazaqstannyń ıgiligine jaratý jolyndaǵy maqsat-múddeler men batyl sheshimderge qurylǵan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasy jarııalanǵan bıylǵy jyl el tarıhynda erekshe jyl retinde este qalmaq. «Sanany silkindiretin, oıdy otarsyzdandyratyn, jadyny jańǵyrtatyn, tarıhty túletetin baǵdarlama kóptegen aýqymdy bastamalarǵa negiz boldy. Árıne atqarylyp jatqan qyrýar jumystyń ishinde birinshi kezekte qazaq tiliniń latyn álipbıine kóshýin ataǵan bolar edik», dedi D.Qydyráli.
Alqaly jıyndy júrgizgen ǵalymnyń aıtýynsha, kúni búginge deıin ulttyq kodqa baılanysty, tarıh, tanym, til, kitaptardyń tárjima isine baılanysty kóp jumystar atqarylǵan. Kópten josparlanǵan dál osy sharanyń Elbasynyń qazaq tilin latyn álipbıine kóshirý týraly Jarlyqqa qol qoıǵannan keıin ótkizilýiniń de sımvoldyq máni bar. Sebebi Jarlyq shyqqanda birinshi kezekte lıngvısterdiń, túrkolog ǵalymdardyń, zııaly qaýymnyń kózqaras bildirip, qoldaýy zańdylyq. Túrki akademııasynyń bastamasymen ótkizilip otyrǵan jıyn taqyrybynyń «Tulǵalar taǵylymy» dep atalýynyń syry da osynda. Tamyry tereń báıterek syndy, toqsannyń tórine shyqsa da, til úshin tiresken talaı kúresterde taısalmaı qaıratkerlik tanytyp, tolǵaýy tereń qyzyl tildiń taǵdyryn «taǵdyrym» dep tanyǵan úsh abyz akademıktiń – Ábdýálı Qaıdarov, Shora Sarybaev jáne Rábıǵa Syzdyqovanyń alqaly basqosýdyń belortasynan tabylýy jıynnyń basty jańalyǵy boldy.
Til bilimi ǵylymynyń altyn qazyǵy ispetti bolmysy birtutas asyldan somdalyp quıylǵandaı aıtýly ǵalymdardyń sońǵy jyldary jurttyń aldynda sırek tóbe kórsetip júrgeni bolmasa, til taǵdyry taǵy bir tarıhı sheshýshi kezeńge bet burǵanda, aıaýly Akademııalaryna aıańdap kelip, tilektestik tanytqandaryna úlken-kishi túgel tolqydy. Ulaǵatty ustazdar ult máselesine kelgende tartynyp qalmaı, aldyńǵy shepten kórinetinin táýelsizdiktiń sonaý eleń-alań tusynda da kórsetken bolatyn. 1992 jyly Túrkııadaǵy Marmara ýnıversıtetindegi jıynǵa Qazaqstannyń atynan qatysyp qaıtqan Á.Qaıdarovtyń elge kelgen soń «qazaq eli latyn álipbıine kóshýi kerek» degen ózi bas bolyp, jobasyn jasap, Elbasyna hat jazǵanyna da bıyl 25 jyl bolypty. Sol arman-ańsar shyndyqqa aınalyp, latynǵa kóshý jónindegi bastama resmı túrde bıyl jańa betburys kezeńine qadam basyp otyr. О́ıtkeni búkilhalyqtyq talqylaýǵa túsken latyn álipbıi túrkologııa ǵylymynyń ortaq álipbıi ǵana emes, rýhanı jańǵyrýdyń basty negizi ekeni sózsiz.
Aıta ketý kerek, Akademııanyń ǵylymı jobalarynyń úlken bir bóligi túrkologııa ǵylymynyń damýyna úles qosyp otyrǵan avtorlardyń eńbegin nasıhattaý jáne jańa eńbekterdiń jaryq kórýine uıytqy bolýymen baılanysty júrgiziledi. Qazaq eliniń týmasy, álemdik dárejedegi túrkolog ǵalym Ámir Nájip óziniń murasyn, qoljazbalaryn, tarıhı salystyrmaly sózdigin, kitaptaryn kózi tirisinde Ábdýálı Týǵanbaıulyna amanattap ketken bolatyn. Bul eńbekter jalpy túrkologııa ǵylymyna qosylǵan úlken olja bolyp sanalady. Á.Qaıdarov bul ǵylymı muralardy Halyqaralyq Túrki akademııasyna tabystaǵan-tyn. Sol amanattap ketken dúnıe bıyl araǵa qyryq jyl ýaqyt salyp «HIV ǵasyr túrki tilderiniń tarıhı-salystyrmaly sózdigi. Qutyptyń Qusraý-Shyryn eńbegi negizinde» atty 4 tomdyǵy «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda «Ǵylym» baspasynan jaryqqa shyǵyp otyr.
Sondaı-aq Á.Qaıdarovtyń «Uıǵyr tili leksıkasynyń damýy» jáne «Qazirgi uıǵyr ádebı tiliniń damýy» atty uıǵyr grammatıkasyna baılanysty eki tom eńbegi de baspadan kópshiliktiń paıdalanýyna jol tartty. Ilgerirekte túrkitaný iliminde ózindik joly bar akademık R.Syzdyqovanyń Qadyrǵalı Jalaırıge tıesili «Jamı at-taýarıh» kitabyn zerdelep, bul shejireniń rýhanı mura jaǵynan da, tildik turǵydan da qazaq halqynyń baıyrǵy dáýirden qalǵan tól murasy ekenin dáleldegen eńbegi de Akademııa qoldaýymen jaqyn arada oqyrmannyń qolyna tıedi.
Buǵan qosa qoldanys aıasy áldeqashan tarylyp ketken shor, qarluq, qarashaı, altaı, gagaýyz, qumyq, Kavkazdaǵy, Aýǵanstandaǵy, Irandaǵy, Qytaıdaǵy, jalpy dúnıe júzindegi joıylý qaýpi tónip turǵan túrki tilderin jınaqtap, «Joıylý qaýpindegi túrki tilderi» atty tórt tomdyq ensıklopedııa shyǵaryldy. Mundaı aýqymdy jumysty atqarýǵa álemniń 300-den asa ǵalymy jumyldyrylǵan. Túptep kelgende, osynyń bári rýhanı jańǵyrý jolynda atqarylǵan jumys, Elbasy bastamasymen qurylǵan Túrki akademııasynyń ıgilikti isi men eńbekteri túrki halyqtarynyń ortaq rýhanı jemisi bolatyny anyq. Basqosý barysynda osy atalǵan tórt birdeı irgeli eńbektiń tusaýy kesilip, keń kólemde jınaqtalǵan mádenı muralar zııaly qaýymǵa tanystyrylyp, tartý etildi.
Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti Murat Jurynov, Túrki keńesi Aqsaqaldar keńesiniń múshesi Ádil Ahmetov, Qyrǵyzstandaǵy Manas qyrǵyz-túrik ýnıversıtetiniń professory Qadyraly Qońqabaev, A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory Erden Qajybek, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, UǴA akademıgi Ýálıhan Qalıjan, akademık О́mirzaq Aıtbaev til keleshegi úshin jasalyp otyrǵan ıgi qadamdy qoldaı otyryp, qazaq tiliniń latyn álipbıine kóshýi ýaqyttyń talaby ekenin, jańa kóshtiń qarqyndy, biraq kezeń-kezeńimen júzege asyrylar baıypty is ekenin atap ótti.
Telqoja Januzaqov, Asqar Jubanov, Nurgeldi Ýálı, Baıynqol Qalıev, Álimhan Júnisbekov syndy kásibı til mamandarynyń qatysýymen ótken jıynnyń salmaǵy da, mańyzy da joǵary boldy. Dóńgelek ústeldiń ózi «Tulǵalar taǵylymy» dep atalǵandyqtan túrkologııa ǵylymy salasynda úlken eńbek sińirip, ómirden erterek ótken majar ǵalymy Ishtvan Qońyr Mandokıdiń shańyraǵynda tútinin tútetip otyrǵan jary Ońaısha Mandokı Qońyr marqumnyń armandarynyń birtindep oryndalyp kele jatqany túrkitaný ǵylymynyń da qarqyndy damýynyń kórinisi ekenin jáne onyń esimin ulyqtap, murasyn túgendep júrgeni úshin Túrki akademııasyna rahmet aıtyp, atqaryp jatqan jumysyna oń baǵa berdi.
Jıyn sońynda sharaǵa qatysqan zııalylar latyn álipbıine baılanysty shyqqan Elbasy Jarlyǵyn qoldaıtynyn jáne ulttyq múddege baǵyttalǵan tarıhı sheshimdi oryndaýǵa atsalysatyndaryn aıtyp, arnaıy úndeý qabyldady.
Ábdýálı QAIDAROV, akademık:
− Otan soǵysynda bes jyl áskerı mindetim men azamattyq boryshymdy ótep qaıtqannan keıin ınstıtýtqa túsip, odan aspırantýrany bitirgen soń bar sanaly ómirim Qanysh Sátbaev negizin qalaǵan osy Ulttyq ǵylym akademııasynda ótti. Men sonaý táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Túrkııa Syrtqy ister mınıstrliginiń uıymdastyrýymen ótken Túrkııa, О́zbekstan, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Ázerbaıjan jáne Túrikmenstan ǵalymdarynyń Ankaradaǵy konferensııasyna Qazaqstannyń delegasııasyn bastap barǵan edim. Sonda barsha túrik halyqtaryna ortaq 34 áripten turatyn latyn álipbıiniń jobasyna Qazaqstan tarapynan qol qoıyp, qazaqtyń «á» degen árpin engizdim. Konferensııadan kelgennen keıin kóp uzamaı «túrki elderi latyn álipbıin qabyldaıtyn bolypty» degen habar aldyq. Osy hatty alǵannan keıin Prezıdentke ashyq hat jazyp, túrkitildes elder ǵalymdarynyń uıǵarymyn jetkizgen edim. Mine, sol ýaqyttaǵy arman-tilegimiz búgin oryndalyp otyr.
Shora SARYBAEV, akademık:
− 1937 jyly alǵash men mektep tabaldyryǵyn attaǵan kezderi orys mektepteriniń kóbeıip, qazaq mektepteriniń birtindep jabylyp jatqan kezi edi. Sodan beri biz kóp nárseni joǵaltyp aldyq. Biraz nárseden qur qaldyq. Qundylyqtarymyz qurban boldy. Tilimizdi tunshyqtyryp, tynysyn taryltqan ımperııalyq saıasattyń ústemdigine ishteı qapalandyq. Biraq «eshten kesh jaqsy». Ahmet Baıtursynovtyń «Til ólse, halyqtyń ózi de óledi» deıtin sózi bar. Eń aldymen ana tilimizdiń qadir-qasıetin kótereıik. Bar mindetim jastardy patrıotızmge tárbıeleý, qazaqı minezge baýlý, qazaqty saqtaýǵa baǵyttaldy. Sondyqtan keıingi urpaǵym tilin, jerin, otanyn qadirlese eken deımin.
Rábıǵa SYZDYQOVA, akademık:
– Qazaqtyń tuńǵysh tól álipbıi Ahmet Baıtursynov jasaǵan álipbı bolatyn. Men 1-synyptan 9-synypqa deıin latyn qarpimen oqý oqydym. 1945 jyly joǵary oqý ornyna túskende, ustazymyz oqyǵan dáristi latynsha jazatyn edik. О́ıtkeni qolymyz úırenip ketkendikten be, álde rasymen jazýǵa ońaı boldy ma, latynmen jazýǵa beıim boldyq.
1956 jyly kórshi Qytaı elindegi Shyńjańdaǵy uıǵyrlar men qazaqtar latyn álipbıine kóshý máselesin kóterip, úlken halyqaralyq konferensııa uıymdastyrdy. Soǵan barǵan 5-6 ǵalymnyń biri men bolatynmyn. Latynǵa kóshý máselesimen sol kezde birinshi ret betpe-bet kelgenmin. Al búgin óz elimizde osy bas-
tama kóterilip, jylǵa jýyq ýaqyt boıy «latynǵa kóshemiz be, kóshpeımiz be?» dep talqyladyq, aıtarym, endi qaraılaýdyń qajeti joq. Durystyǵy áldeqashan dáleldengen. 32 dybysty tańdap alý qıynǵa soqpas, eń qıyny osy áripterdiń emlesi men erejesin durys túzip shyǵý. Keshe kırıllısaǵa kóshken kezde ǵalymdar úshin eń qıyny ne bolyp edi? «Japyraq», «topyraq» degen sózderdiń arasyna «y» árpin jazamyz ba, álde «japraq», «topraq» dep jazamyz ba?» dep on jyl boıy aıtysqanbyz. Aıtyssań, aıtys qyza beredi. Sondyqtan áýeli latyn tiline kóship alyp, «qalaı jyldam, ońaı ári qıyndyqsyz jazýǵa bolady?» dep ǵylymı izdenisin jalǵastyra berýimiz kerek. Eger meniń janymda aıtqanymdy jazyp otyratyn, keńesip otyratyn kómekshim bolsa, latyn álipbıine kóshýge baılanysty aýqymdy mindetti birge atqarysyp, osy ereje-emlelerdi jazýǵa kómekteser edim.
Murat Jurynov,
Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti, akademık
– Qazaq qoǵamy álipbı máselesin 1994 jyldan beri talqylap keledi, ábden pisirdik dep oılaımyn. Hımııa salasynyń mamany bolsam da, tap osy máselege baılanysty baspasóz betinde meniń de birneshe maqalam shyqty. Ol kezde qazaq-túrik ýnıversıtetinde jumys isteımin. Túrkııadan, basqa da shet memleketterden kelgen mamandar kóp boldy. Olar «biz kırıllısany bilmeımiz, sondyqtan bizge latyn álipbıin jasap berseńizder, biz tezirek qazaq tilin meńgerer edik» degen ótinishin aıtty. Sóıtip ýnıversıtettiń ishinde ǵana qoldanylatyn latyn álipbıin jasadyq. Mamandarmen birlesip, qazaq-túrik sózdigin jaryqqa shyǵardyq. Iаǵnı latyn álipbıimen men sol kezden bastap shuǵyldanyp kelemin. Endigi áńgime mynada: Prezıdent Jarlyǵy shyqty, endi tek qana oryndaý kerek.
Menińshe, bizdiń nusqa túrki elderi álipbıi ishindegi eń jaqsy álipbı. Tildiń basty zańdylyǵy saqtalǵan, kompıýter qabyldaıdy, jeńil. Sondyqtan osy Jarlyqty bárimiz qoldaımyz.
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
