Eýrazııashyldyq ıdeıasyn saralaǵan eńbek

Jýyrda L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa Ulttyq ýnıversıtetinde «Qazaqstan jáne jańa álemdegi eýrazııashyldyq ıdeıasy» atty halyqaralyq ǵylymı forým ótkeni belgili. Osy forýmda EýrAzEQ-tyń Bas hatshysy, belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri, dıplomat, ǵalym Taıyr Mansurovtyń «Eýrazııashyldyq – Nursultan Nazarbaevtyń iske asqan jobasy» atty kitabynyń tusaýkeser rásimi bolyp ótti. Máskeýdiń «Real-Press» baspasynan shyqqan kitaptyń eýrazııashyldyq ıdeıasyn uǵynǵysy kelgen janǵa bereri mol. Bul eńbekte N.Nazarbaevtyń 1994 jyly M.Lomonosov atyn­da­ǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde ortaǵa salǵan Eýr­a­zııalyq odaq ıdeıasynyń qazirgi tańda qalaı iske asyp kele jat­qandyǵy qujat derekteriniń negizinde jan-jaqty ashyp kórse­til­gen. Kitapta bul ıdeıanyń alǵash­qy týǵan sátinen bastap, evo­lıý­sııalyq jolmen damı otyryp, naqty ómirlik mazmundy tetiktermen qalaı tolyqqany baıan­da­la­dy. Sonyń ishinde, ony iske asyrýdaǵy eń mańyzdy tetik retinde EýrAzEQ, Keden odaǵy jáne qurylýdyń az-aq aldynda turǵan Birtutas ekonomıkalyq keńistik sııaqty ıntegrasııalyq qurylymdar ekeni saıası, ǵylymı saraptyq paıymdarmen kórsetil­gen. Avtor álem tarıhyndaǵy keı­bir uly qaıratkerlerdiń ba­syn­da ýaqyt pen keńistiktegi aǵymdyq is-áreketten, tipti bol­jaldy dúnıelerden múlde bólek, adamnyń kózqaras kókjıegin ke­ńeıtip, áldeqaıda tereń ári bıik dúnıelerdi kóre alǵan qa­sıetteri bolǵanyn aıtady. N.Nazar­baev­tyń sonaý, ortalyqtanýdan qashý ıdeıasy asqaqtap turǵan tarıhı kezeńde zamandastarynyń oıyna kel­megen usynys aıtýy osy baǵammen salystyrylǵan. О́ziniń kózqarasyn dáleldeý úshin avtor Prezıdent N.Nazarbaevtyń qary­my men qasıetin kórsetetin birneshe zamanaýı oıshyldar men saıa­satkerlerdiń ol týraly aıt­qan pikirlerin keltiredi. Sonyń ishinde Sıngapýr reformasynyń atasy Lı Kýan Iýdyń 2003 jyly óz elderindegi «Bıznes taıms» gazetine shyqqan: «Prezıdent Nazarbaev – túrli respýblıkalar bas­shylary arasyndaǵy asa iri tulǵa. Qazaqstannyń kóshbas­shy­sy – shekti ólshemde qatal, naqty iske beıil, jyldam jáne sheshimtal adam, sonymen birge, tar­tym­dy, daryndy jáne tabandy. Ony burynǵy Odaq respýblıkalary­nyń basshylary da túgel moıyn­da­ǵan. Eger respýblıkanyń ba­synda Nazarbaev tura beretin bolsa, Qazaqstannyń tabysqa jetý múmkindikteri óte zor», degen sózi de bar. Sonymen birge, N.Nazar­baev­tyń Eýrazııalyq odaq týraly ıdeıa­sy jalǵyz Qazaqstan emes, barlyq qatysýshy jaqtarǵa eko­nomıkalyq turǵydan tıimdi ekenin aıta kelip, tatý kórshilik pen ózara syılastyqqa onyń jeke basynyń qasıetteri arqasynda da qol jetkizilgenin Reseı Fede­ra­sııasynyń Prezıdenti D.Med­ve­devtiń de joǵary baǵalaǵan sóz­de­ri kitap mazmundylyǵyn art­ty­ra túsken. «Kóbinese onyń saıası erik-jigeri men kóregendiginiń arqasynda bizdiń elderimizdiń halyqtary HH ǵasyrdyń qıyn-qystaý kezeńderinde tatý kór­shi­lik pen senim dástúrlerin saqtap qana qoıǵan joq, ony arttyrýǵa qol jetkizdi», delingen onda. Kitap jeti taraýdan turady. Alǵashqy taraý «Prezıdent N.Na­zarbaev – qazirgi Qazaqstandy qurýshy» dep atalyp, onda Elba­sy­nyń Táýelsiz elimizdiń irge­ta­syn qalaý jolyndaǵy barlyq isterine saraptamalyq sholý ja­salǵan. Taıyr Mansurovtyń ózi de sol kezdegi Joǵarǵy Keńestiń depýtaty bolǵandyqtan, keńestik kózqarastaǵy kópshiliktiń naryq­tyq zańdardyń qabyldanýyna óre túregelip, qarsy bolǵanda­ryn kózimen kórgenin aıtady. Sol kezderde Prezıdent óziniń us­tanymyn dáıekti túrde dálel­dep, saǵattar boıy Joǵarǵy Ke­ńes­te ýaqytyn ótkizýge májbúr bolatyn, deıdi avtor. Ol kezdegi Joǵarǵy Keńestiń ókilettigi de qoldanystaǵy Konstıtýsııa boı­ynsha Prezıdentten kem bolmaı­tyn. Sondyqtan eski ádetpen ja­ńanyń bárin jaradaı kórgen­der­diń daýysy naryqtyq reformaǵa qarsy qatty shyǵyp turdy. Tek 1995 jylǵy 30 tamyzda búkil­ha­lyqtyq referendým arqyly qa­byldanǵan Konstıtýsııadan keıin ǵana Prezıdenttiń quqyqtyq óki­let­tigi artyp, onyń erkin áreket etýge qoly jetti. «Osy oqıǵa, asyra aıtqandyq emes, táýelsiz Qa­zaqstandy saıası turǵyda reformalaý úderisine múmkindik bergen negizgi kezeń boldy», deıdi avtor. Qazaqstan tarıhyna baı­la­nys­ty qyzyqty derekter de eń­bekte kóp. Máselen, avtor qazaq jerin aralaǵan polıak saıa­hat­shysy A.Iаnýshkevıch óziniń qazaq dalasyn saıahattaǵanyn jazǵan «Kúndelikter men hattar» eńbe­gin­de 1846 jyly-aq Aqmolany qazaq jeriniń astanasy bolýǵa laıyq ekenin aıtyp ketipti. Kitaptyń ekinshi taraýy eýr­a­zııashyldar atanǵan oıshyl­dar­dyń eńbekterine, olardyń fılo­so­fııasyn qarastyrýǵa arnalǵan. Qurlyqtaǵy halyqtardyń ósip-jetilýi men qalyptasýyn orys tarıhynyń ǵana emes, barsha eý­razııalyq órkenıettiń sheń­be­rin­de qarastyryp, baǵamdary men paıymdary «eýrazııashyl aǵym» dep atalǵandar qatarynda P.Sa­vıs­kıı, G.Florenskıı, N.Trýbeskoı, G.Vernadskıı, S.Solovev, L.Gýmılevtar bolǵan. Olar Eýrazııa tarıhynyń qalyptasýyna da­lanyń qanshalyqty oń áser etkenine aıryqsha nazar aýdarǵan. Amal ne, uıymdasqan qoz­ǵa­lys retinde eýrazııashyldyq ıdeıa­sy HH ǵasyrdyń 30-jyldary­nyń ortasynan bastap joıyldy. Biraq ol 90-jyldardyń ortasy­nan qyzyl ımperııanyń joıylý­men birge qaıtadan jańǵyrdy jáne onyń basynda Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev turdy. Bul jáıt kitap avtorynyń oryn­dy maqtanyshyn týdyrady. «Nur­sultan Nazarbaevtyń aıryqsha eńbegi sol, ol eýrazııashyldyq teo­rııasyn saıası naqtylyqpen kúsheıtti, sóıtip, eýrazııashyl­dyq tujyrymyn ómirsheń ári tıimdi jaǵdaıǵa jetkizdi», deıdi ol. Osy taraýda N.Nazarbaevtyń atal­ǵan baǵyttaǵy aıryqsha eńbegine qazirgi orys oıshyldarynyń biri, fılosof A.Dýgınniń, M.Lomonosov atyndaǵy MMÝ rektory V.Sadovnıchııdiń, belgili saıasatker E.Prımakovtyń jáne t.b. bergen baǵalary keltirilgen. «Nursultan Nazarbaev – osy zamanǵy eýrazııashyldyq ıdeıasy­nyń avtory. Memleketterdiń Eý­ra­zııalyq odaǵynyń qurý joba­sy» atty kelesi taraýda avtor Qa­zaqstan Prezıdentiniń eýrazııa­shyl­dyq ıdeıasyn teorııalyq jáne praktıkalyq turǵydan baı­yt­qanyna keńinen toqtalady. Osy isterdiń ómirdegi alǵy­shart­tary men sol kezderdegi qym-qıǵash oqıǵalardyń sebepteri men saldary onyń tereńdeı tú­sýi­ne aıtarlyqtaı áser etkenin túrli dáıektermen negizdep beredi. Sonymen birge, avtor Prezıdent N.Nazarbaevtyń álemdik máni bar basqa da bastama­lary­nyń mańyzyna ózindik baǵasyn beredi. Osy qatarda Ortalyq Azııany ıadrolyq qarýdan azat aımaq dep jarııalaý týraly bas­ta­masy bar. Al EQYU-daǵy qa­zaq­standyq tóraǵalyq pen onyń 11 jyl boıy ótpegen Sammıtiniń Astanada ótkizilýiniń tarıhı mańyzyna avtor tipti joǵary baǵa beredi. «Osynaý ońaı emes jumystyń jemisi otyrys qory­tyn­dysynan kórindi: «qaýipsiz­dik» degen termınniń óziniń maz­muny artyp, jańa qaýip-qaterler men zamanaýı táýekelderdi eń­serý joldary kelisildi, Uıym­nyń óz ishindegi senimsizdik ala­ńy­nyń sheńberi taryldy. Osy jerde EQYU-ǵa múshe memleketter basshylaryn saıası shamshyl­dyqtarynan attap, ymyraǵa kelip, Qorytyndy deklarasııaǵa qol qoıýǵa kóndirgen Nursultan Nazarbaevtyń kóshbasshylyq fak­tory aıryqsha jarqyrap kórindi», deıdi avtor. Eýrazııashyldyq ıdeıasynyń naq­ty iske asýyn jáne onyń avtorynyń kóshbasshylyq fak­toryn jan-jaqty jáne tereń bilgirlikpen kórsetken eńbektiń qorytyndysynda Taıyr Aı­mu­ha­­metuly Nursultan Nazarbaev­tyń saıası ádisi osy zamanǵy álem­dik úderisterdiń fılosofııa­syn tereń meńgerýmen ushtasqa­nyn dáleldeıdi. HH ǵasyr men HHI ǵasyrdyń óliara shaǵyndaǵy qaterli ózgeris kezeńinde Qazaq­stan lıderiniń osy qasıetteri onyń eń durys strategııalyq baǵyt tańdaýyna múmkindik berdi, deıdi avtor. Jaqsybaı SAMRAT.