Tarıhtyń tarlanbozdary

Iir butaqqa ótkir balta desek, babalar amanatyn arqalap, tarlan tarıh­tyń qundy málimetterin ashyna aıtqan, kári qurlyq kósemderi men alpaýyt mem­leketterdi moıyndatqan, altyndaı ar­daqty, kúmisten salmaqty, qazaqtyń asyl perzenti, kemeńger basshy, saıasat­tyń kók­daýyl tolqynynda kemesi qaı­rańda­maǵan Elbasymyz Nursultan Ábish­uly Nazarbaev Qazaq handyǵynyń 550­ jyldyq mereıtoıynda:

«Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq ulan-asyr toıyn ótkizýdiń ózindik erekshe sebepteri bar. Búgin toı eń aldymen batyr babalarymyzdyń bıik rýhyna taǵzym etý, olardyń taǵdyrynyń san alýan qıyndyqtarynan súrinbeı ótken ata tarıhynan taǵylym alý úshin ótkizilip otyr. О́zderińiz bilesizder, Keńes Odaǵy zamanynda Qazaqstan mektepterinde oqýshylar «KSRO tarıhy» atty ortaq oqýlyqtan bilim aldy. Pyshaqtyń qyryndaı ǵana kishkentaı kitapshadan tálim aldyq. Sondyqtan jas urpaǵymyz ata tarıhynan múlde alshaqtap qalǵanyn bilesizder. Onyń ústine uly handarymyz ben dańqty batyrlarymyzdyń esimderi birtindep el jadynan óshirile bastady. Tipti aıta keteıin óz ishimizden shyqqan olar­dy jamandaǵyshtar qurmetke bólendi. Elimizde hannyń, ne batyrdyń es­kertkishi turmaq olardyń atynda bilim ne mádenıet nysandary, kerek deseńiz jalǵyz jarym kóshe de bolǵan joq», dep rııasyz kóńilmen kúrsine sóılep edi.

Halyqtyń taǵdyryn zulhaqtyń jy­lanyndaı jaılaǵan ótken ǵasyrlar te­gershigin keri aınaldyrsaq, ol kezin­de Talas boıyndaǵy qytaılarmen bolǵan qantógis, Jetisý jerindegi eki ǵa­syr­ǵa sozylǵan uzaq jylǵy oırat, joń­ǵar­lardyń qyrǵyny. El basynan ótken ne­bir zobalańyn, tarıhtyń tarazysyna sal­sańyz eshqandaı gir tasy basa almaıdy.

Alystan orys, qytaı – aýyr salmaq,
Jaqynnan tynshytpaıdy qalyń 
qalmaq.
Aldynda – or, artynda – kór, 
jan-jaǵy jaý
Daǵdarǵan Alash endi qaıda barmaq? – dep Maǵjan Jumabaev bosqa nalydy ma?
«Uly júzde batyr kóp, Qoıgeldisi jal­ǵyz, Tóle bıi biregeı! Tólebı kelmeı júris joq, Qoıgeldi kelmeı urys joq» dep Qaz daýysty Qazybek bı beker aıtpasa kerek. Qoıgeldi Sartuly 1702 jyly ómirge keledi. Qolbasshynyń búkil ómiri, taǵdyry qazaqtyń tóbe bıi – Tólebımen ajyrata almastaı tyǵyz baılanysta ótti. 
O erlerim, erlerim. Erlerim búgin
erlediń,
Soǵys salam taǵy dep dushpan tiline
ermegin.
Asyqpa, ajal aýzyna tatar dámiń 
taýsylsa,
Berersiń sonda bermegin.
Qarakereı Qabanbaı, Qanjyǵaly
Bógenbaı, 
Shapyrashty Naýryzbaı tý túbinde 
tur edi-aı, 
Aıbatty búgin Abylaı
Kezýilshi kók Baraq, 
Jansyz qalmaq tappady arasynan 
kóp qarap.
Qalaı aıtpan Shymyrdy, 
Shymyrdan shyqqan Qoıgeldi,
Jaýyn da tapap jymyrdy» – degen Buhar jyraýdyń myna jyr joldaryna nazar salsaq aqıqattyń altyn kópirinen attaısyz.

1730 jyly Qoıgeldi bastaǵan sarbazdar, (qazirgi Balqash kóli) mańyndaǵy «Ańyraqaı» jazyǵynda qalmaqtarmen bir jarym aı soǵysty. Qoıgeldi toǵyz ret jekpe-jekke shyǵyp qylyshyn qan­ǵa sýaryp, jońǵar batyrlarynyń ba­syn qańbaqsha domalatty. Qazaq ba­tyrlary jońǵarlardy tas talqan etip jeńip, bitim suraýǵa májbúr etti. Qolbasshy Qoıgeldi batyr týraly 25 betten turatyn derekterdi Ábish Kekilbaev Orynbor qalasyndaǵy arhıvten alyp berdi. Sol kezdegi Reseı pat­shasynyń elshisi general Karl Mıl­lerdiń qoljazbalary tabyldy. Or­ta Azııany otarlaý saıasatymen V.I.Tatıshev 1738 jyly tamyz aıynda po­­rýchık Karl Mıller bastaǵan kerýendi Orynbordan Tashkentke attandyrdy. Kerýen ıesi Kishi júz hany Ábilqaıyr degenimen, negizgi dúnıe-múlik orys saýdagerleri men kópesteriniki bolatyn. Reseı patshaıymy Elızaveta Petrovna jońǵarlarmen astyrtyn kelisim jasap, olarǵa qarý-jaraq jóneltken-di. Bolashaqta basyp alyp, qalalar men kentter salýǵa qolaıly jer, sýlaryn qaǵaz kartaǵa túsirýmen jasyryn shuǵyldanyp kele jatqan Mýravın degen geodezıst te bar edi munda. Arbaǵa artylyp, taı-taı matamen oralǵan myltyq­tar jońǵar qontaıshysynyń tilegimen Túrkistan, Tashkent tóńiregin, Qarataý, Alataý qoınaýlary, etekterin jaılaǵan qalmaqtardyń qalyń áskerine jetkizilýi tıis edi. Budan habardar Qoıgeldi batyr kerýendi tosyp alyp, teńdi jaryp jiberip, astyna jasyrylǵan orys myltyǵyn alyp shyǵady. Sýret, jazýy bar jer, sý men qalalardyń jaı-­japsaryn kartaǵa túsirgen patsha jansyzynyń jazbalaryn jınatyp tú­gel órtetedi. Balyq uly Qonaı myrza, Qoıgeldige jalynyp-jalbarynyp júrip Karl Mıllerdi qutqaryp, Jolbarys han­ǵa tabys etedi. Han onymen aman qalǵan ózge seriktesterin jınastyryp, patshalyq Reseıge qaıtarady. 1756-1758 jyldardaǵy jońǵarmen bolǵan qandy maıdanda osy qarýlardy Qoıgeldi batyr jońǵarǵa qarsy paıdalanyp jeńis týyn jelbiretedi.

«Myltyǵyn orys, qytaı, qalmaq satty, Aıdap sap malǵundardy qo­qań­datty. Qyrǵyzyp qazaqtardy qal­maqtarǵa, Orystar qamaldaryn salyp jatty» dep «Aqtaban shubyryndy, Al­qakól su­lamany» óz kózimen kórgen Tolybaı synshynyń uly Qojabergen jyraý tolǵandy sol bir kezeńderde.
Táýelsizdik tańy atqanda Qoıgeldi ba­tyr­dyń eńseli eskertkishi boı tú­zep, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev onyń ashylý saltanatynda: «Biz ózimizdiń kóne tarıhymyzdy­ eske túsirip, jer-jerde ózimizdiń uly babalarymyzdy esimizge alyp, so­lardyń etken eńbek, tókken qanynan, keń baıtaq jerimizdi alyp qalý úshin is­tegen uly qyzmetinen taǵzym alyp, táý­ etip, sol babalarymyzdyń arýaǵyna sıynyp, aldyǵa qaraı jyljysaq de­gen nıetimiz bar. О́z aldymyzǵa táýel­sizdigimizdiń 7 jyldyǵyn atap óttik. Búgingi jınalyp turǵanymyz – taǵy bir elimizdiń belsendi qolbasshysy Qoıgeldi batyrdyń eskertkishin ashý. Qoıgeldi batyr el basyna kún týǵanda, sonaý aqtaban shubyryndyda jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy shyqqanda Bógenbaı, Qabanbaı, Naýryzbaı batyr­lardyń úzeńgilesi bolyp, Abylaı sul­tandy qalmaq tutqynynan qutqararda iste­gen zor qyzmetimenen, ony han saılap, aq kıizge kótererde ońtústikten uly júzden baryp kóterisken úlken batyr babamyz. «О́li rıza bolmaı tiri baıymaıdy» degen qazaqtyń maqalymen sóz saptap, búgingi táýelsizdigimiz baıandy bolsyn dep aıtqym keledi».

Halqynyń bostandyǵy úshin arpalysý taǵdyry mańdaıyna jazyl­ǵan, ultaraqtaı jer úshin basyn báıgege tik­ken, jerine, eline antalaǵan jaýyn tulpar­­dyń tuıaǵynda taptap, qabyrǵasy sógil­­genshe shaıqasqan tegeýrini temir­deı sańlaqtarymyz Er Qarasaıdyń ur­paqtary, Ystambekuly Saýryq pen Aqynbekuly Suranshy batyrlar edi. «Aıtys óneriniń altyn dińgegi» dep ǵulama Muhtar Áýezov baǵasyn bergen Súıinbaı aqyn, myna bir shýmaqtarynda: 

«Urpaǵy Qarasaıdyń túgel batyr,
Ornatqan dushpanyna zaman aqyr.
Suranshy men Saýryqtyń erlikteri,
Kún sanap qalyń elge tarap jatyr» depti.

HIH ǵasyrdyń 20-30 jyldary Qoqan handyǵy ońtústik Qazaqstandy, Jetisý óńirin basyp aldy. Qazaq halqy Qoqan handyǵyna alym-salyq tóleýge májbúr boldy. Keıbir derekterde Qoqannyń bekteri qyz salyǵyn salǵany aıtylady. Zamanyna kúılegen Qoqannyń bekteri 1842 jyly el jaılaýǵa shyqqanda on myń áskermen Sarykemerdi jaılaǵan Tileýqabyl rýynyń aýyldaryna aıaq astynan shabýyl jasap, oıran salady. Qoqan bıleýshileriniń bul qylyǵy Súıinbaıǵa jetedi. Sonda ári batyr, ári aqyn, súleı sózdiń sardary Súıinbaı qaharǵa minip batyrlardy kóteredi:

«Eı, Suranshy,Saýryq,
Qoqannyń qoly qaptady,
Qasıetti jerimdi,
Tozań qylyp taptady.
Qyspaqta qalǵan eliń bar,
Qutylar joldy tappady.
Qoqannyń qoly kóp boldy,
Jetisýda jatqaly.
Bar jaqsyńdy talap jep,
Súbeńe qoly batqany
Beısenbi kúni besinde,
Ǵızrat kúni keshinde,
Qordaıdyń bıik tósinde,
Qoqannyń hany Qudııar,
Zorlyq qyp alǵan kóp maldy,
Ándijanǵa aıdatty.
Qol-aıaǵyn kisendep,
Kónbegen erdi baılapty.
Qaýyzyn áli jarmaǵan,
Sulýlardy zorlapty.
Arasha turar pende joq,
Elińdi sóıtip qorlapty.
Tý alyp jaýǵa shyqsań sen,
Ilede jatqan Jalaıyr,
Shapyrashty, kóp Dýlat,
Olar da atqa minedi,
О́zderińdeı bolǵan soń,

Suranshy-Saýryq tiregi!» dep Sú­ıin­baı, qulynyn aldyrǵan qulandaı kisi­nep, kúıinip jyr tógedi.
Jaý jaǵadan alǵanda bóri etekten tart­qylap, ońtústik Jetisýdy otarlaý saıasatyna kirisip 1850 jyldary oıaz Erental basqarǵan orys áskeri el shetin shabýyl­daıdy. Naıman eliniń basqarýshysy Ar­tyq batyr qos atpen habarshy jiberip, «Eli­mizdi jaý shapty, senen basqa senerim joq» dep Saýryq batyrdan kómek suraıdy. Saý­ryq úsh myń qol jınap, Naıman eline kómekke attanady. Ileden ótip, eldi basyp alyp, talaýǵa salyp jatqan Erentaldyń on myń qolyna, Saýryq úsh myń qolmen Altyn Emel taýynda kezdesip, tas tal­qan etip jeńip, Erentaldy qolǵa túsiredi. Jyr alyby Jambyl babamyz «Saýryq batyr» dastanynda osy kórinisti bylaı sýretteıdi.

Erental kelip el shapty,
Jibermeı tiri kórgenin.
Jan-jaqqa qylysh sabalap.
О́likten jer kórinbeı,
Bastary jatty domalap.
Saýryq batyr kep jetti,
Qoıtorydan aqqan ter,
Shashasynan sorǵalap.
Erentaldy ustady,
Tirideı qolǵa óltirmeı.
Sóılerge tili kelmedi,
Jylaı berdi selkildeı.
Qulaǵyn kesip quntıtyp,
Turǵan boıyn sympıtyp,
Basyna qaza keltirmeı. 
Jaıaý jolǵa salady.
Erental jolmen jónedi,
Búkeń-búkeń jeledi.
Qapalǵa baryp albyrap,
Patshaǵa habar beredi.
Patsha úkimeti Saýryq batyrǵa qarsy, zeńbiregin súıretken on bes myń jasaqty Qapaldan Almatyǵa qaraı attandyrady.

1853-54 jyldary jergilikti halyq­tyń narazylyǵyn basýǵa kelgen 12 myń­ adamnan turǵan Qoqan ás­keri qa­zaq pen qyrǵyzdyń aýyldaryn aralap, baǵynǵysy kelmegenderdi qa­tal túrde jazalaıdy. Osy tusta Su­ran­shy batyr bastaǵan 3 myńǵa jýyq qol Sarykemer shatqalynda Qoqan ás­kerine úlken soqqy beredi. 1864 jyl­dyń kókteminde general M.Chernıaev bas­taǵan orys áskerleri Áýlıeata je­rine kirgen edi. Osy kezde orys ar­mııa­­sy qatarynda qazaqtyń ataqty ǵa­­lymy, orys armııasynyń ofıseri Sho­qan Ýálıhanov ta bolady. Ony bu­dan buryn óz aýylynda qarsy alyp, ta­nys­qan Suranshy, osy joryq kezinde jaqynyraq ishtarta sóılesip, tereńdeı bilisedi. Ol jóninde Sh.Ýálıhanov orys ofıseri K.Gýtkovskııge 1863 jyly 14 shildede jazǵan hatynda Suranshyny «qazaqtardy qoqandyqtardyń tepkisinen qutqarýshy batyr» dep atap kórsetedi.

Qazaqtyń ataqty qolbasshy batyry, táýelsizdigimiz úshin qan maıdanda Saıram qalasyn azat etý jolynda mert bolǵan Suranshy Aqynbekulynyń da (1812-1864) týǵanyna 200 jyldan asty.

Súıinbaı Aronuly qyrǵyz aqyny Qataǵanmen aıtysynda: 
«Suranshy, Saýryq barynda, 
Qaısyń betke kep ediń. 
Qudııar han men Ormandy, 
Aldyna salyp qýǵanda
Tabylmaı ketken deregiń» deýiniń ózi kóp dúnıeden habar beredi. Qudııar Qoqan hany, al Orman qyrǵyz hany.

Ulan baıtaq jerimizdi qorǵap qal­ǵan uly babalarymyz Qarasaı, Qoıgeldi, Suranshy, Saýryq, t.b. batyrla­rymyz­dyń ómiri epos, dastandarǵa, tarıhı jyr­larǵa aınalyp, urpaqtaryna úlgi bol­ǵanyn eskerýsiz qaldyrmaýymyz ke­rek. Aty atalǵan batyrlarymyzdyń ba­ba­sy Qarashauly Báıdibektiń eskert­kishin Ońtústik Qazaqstan oblysy orta­lyǵynda ashý saltanatynda Elbasymyz «Elimizdiń irgesin bekitip, uly memleket qurý barysynda uly babamyz Báıdibek hannyń árýaǵy barshamyzdy qoldap júrsin!» degen edi.

Qaısybir jyly Astana qalasy qu­zyr­ly mekemelerine osy batyr babal­arymyzǵa kóshe berý maqsatynda usynys hat túsirgenimizde alǵashqy otyrysta komıssııa músheleri qoldap edi, keıingi basshylarǵa barǵanymyzda qaýsyrma jaq qyzyl tilinen jel esip, mańaılaryna jolatpady. Astana qalasynda batyr-babalarymyzdyń esimin ulyqtap, atyn ardaqtaıtyn kósheler joq deýden aýlaqpyz. Egemen elimizdiń Asta­nasynyń tórinen oryn alyp, jas urpaqtyń kózaıymyna aınalǵan Reseıdegi sharýalar kóterilisiniń jetekshisi bolǵan Stepan Ra­zın (1630-1671), óz zamanynda áskerı qol­basshy bolǵan A.V.Sývorov (1729-1800), rejısser, akter bolǵan Vasılıı Shýk­shınder (1929-1974) netken baqytty edi.

Zarly (Qoshan) Qoıshyǵul Mustafauly,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, Qazaq ulttyq salt-dástúr akademııasynyń professory, 
halyqaralyq J.Jabaev atyndaǵy syılyqtyń laýreaty