Qumyra men Sháınek
Esmaǵambet Ysmaıylovtyń 80 jyldyǵyna Almatydan Kókshetaýǵa Tursynbek Kákishev, Zeınolla Qabdolov, Qabdesh Jumadilov, Oralhan Bókeev, Dáýitáli Stambekov, Saılaýbek Pernebaev syndy aıtýly tulǵalar keledi. Shýchınsk aýdany (qazirgi Býrabaı) Mádenıet aýylyndaǵy mektepte úlken saltanatty kesh ótedi. Úlken aǵalarymyz ataly sóz aıtyp, Esmaǵambet Ysmaıylovtyń asqaq tulǵasyn áspetteıdi. Sodan keıin aǵyla sóılegen «Qazaq ádebıeti» gazetiniń bas redaktory Oralhan Bókeev mektepke úlken qumyra syılaıdy. Konsertti óleńmen bastaǵan Baıanǵalı Álimjanov tolǵap kelip:
«Balalar, jaqsy oqysań,
tolasyńdar,
Esaǵańdaı ǵulama bolasyńdar,
Esaǵańdaı ǵulama bolǵannan soń
Orekeńnen qumyra alasyńdar», – dep bir kúldirgen eken.
Dastarqan basynda aqyn Dáýitáli Stambekov eptep qyzyńqyrap sóıleıdi. Sonda Zekeń, Zeınolla Qabdolov:
– Muhań, Muhtar Áýezov: «Kósheli kisi degen sóz bar! Kisiniń qandaı ekenin bilgiń kelse, kóshesine qaraý kerek!» deýshi edi. Dáýitáliniń de kóshesi bar eken, biraq keıde shańdatyp turady eken! – depti ázil-shyny aralas.
Sonda sózdi ilip áketken Baıanǵalı:
«Qazaqtyń myqty aqyny Dáýitáli,
Kelmeı turǵan sııaqty shabyty áli.
Shabytyna shynymen mingen kezde,
Kóshesi onyń biraz shańytady,
Sol kezde kóshesine kirgenderdiń
Ákesin Dáýitáli tanytady!» – degende jurt dý kúlip, jadyraǵan Dáýitáli janjal shyǵarmapty. Sodan toı tarqarda oblystyq mádenıet bóliminiń bastyǵy Kúmis Muratbekova qurmetti qonaqtarǵa Kókshetaý farfor zaýytynda jasalǵan bir-bir úlken, ádemi sháınek syılapty. Sonda Baıanǵalı:
«Aýzynan sóz, basynan oı ketpegen,
Aman bol aǵalarym-aı bettegen.
Osy toı qumyramen bastalyp ed,
Aıaǵy aıaqtaldy sháınekpenen!», – degen eken.
Toı jaqsy tarap, almatylyqtar aman-saý úılerine jetedi. Bir qyzyǵy, qyzyp júrgen Dáýitáli emes, sap-saý júrgen Saılaýbek Pernebaev sývenırin syndyryp alypty. Sony estigen aqyn:
«Sháınegin syndyryp ap
Saılaý jezdem,
Barady eken apaıyma qaı
betpenen!» – degen eken.
Qara kózildirik
Ordabasyndaǵy jıynda qara kózildirik taǵyp alǵan aqyn Erik Asqarov Baıanǵalıǵa: – Keshe shyrqap ketippiz. Qara kózildirik taqsam basym aınalady. Siz iship júrgende qara kózildirik taqsańyz, basyńyz aınalýshy ma edi?! – depti.
– Bilmeımin! Men iship júrgende qara kózildirik taqpaıtynmyn. Qara kózildirikti jurtqa taqqyzatynmyn, – degen eken Baıanǵalı.
Kórgen BILGENOV
Astana
Ákki «shápki»
«Shápki» degenge shekeden julyp,
Jerge atatyn,
Bıikten oryn tımese,
Aıaq astynda jatatyn,
Malaqaı dep mensinbeı turmańyz,
Keremetin óz aýzynan tyńdańyz:
– Men baıaǵy malaqaı emes,
Qasıetti shápkimin.
Zamanǵa saı aty ózgergen,
Para degen ákkimin.
Meni dúnıe túgel biledi,
Atymdy estigender,
Eriksiz jylap, eriksiz kúledi.
Bolmaıtyndy boldyramyn,
Basyńa baq qondyramyn.
Yqylym zamannan
Para alyp, berýdiń de,
Alpys túrli aılasy bar,
Ony bilýdiń ómirlik paıdasy bar.
Handy da qan qaqsatyp,
Tabanda aqsatyp
Qazynasyna súńgidim,
Súlikteı sordym, úńgidim.
Bıshikeshterge baq ta boldym,
Opasyz taq ta boldym.
Talaı qyrshyndy qıyp kettim,
Seksendegi selkildekke
Sulýlardy súıikti ettim,
Talaı-talaı jylpostardyń
Laýazymyn bıiktettim.
Biraq ózim osynyń
Raqatyn kórgenim joq,
Estıtinim ǵaıbat qarǵys,
Sonda da áli ólgenim joq.
Qalamynan qan tamatyn,
Qıt etse abaqtyǵa jabatyn,
Prokýror, sottyń tegin tamaǵymyn.
Qazy, qarta, maıly malta,
Shaınamaı jutar shabaǵymyn.
Senbeseń – tyńda: .
Túsinesiń be ymǵa.
Máselenkı, aýlyńa úles bólinbeı tursa,
Tizimnen atyń kórinbeı tursa,
Qaýǵalan, qaryzdan,
Túk ónbeıdi oıbaı men aryzdan,
Meniń árýaǵyma sıyn da,
Mynaý shápkimiz dep,
Talaı qylmysymdy japtyńyz dep,
Dollardyń býaz býmasyn,
Qasyńda eshkim bolmasyn,
Tysta bolsa qaltasyna,
Keńsede bolsa tartpasyna tastap jiber,
Kópshik qoıyp bir áńgimeni bastap jiber.
Taqyldamaı sózdiń aıaǵyn jep qoı,
Soǵymyńyz da ...moınymda dep qoı.
Bankiden nesıe ala almasań,
Aldyna attap bara almasań.
Tenderde baǵań assyn deseń,
Tarazy basy bassyn deseń,
Kiriptar bop tutylyp qalsań,
Básekede utylyp qalsań,
Qysqasy, shendi shekpenge
Tisińdi qaırap kektenbe,
Isim ońǵa bassyn deseń,
Dereý mórin bassyn deseń,
Qoınyn qompıtyp,
Alpys eki tamyryn ıdirip jiber,
Basyna ákki «shápki» kıgizip jiber.
Sosyn murtyńdy balta shappaıdy.
* * *
Qulqynqumar para almasa,
Taýyǵy shaqyryp, tańy atpaıdy.
Jaratqan-aý, ádil zań
Bul sumdy, qashan taptaıdy?!
О́tegen JAPPARHAN
QYZYLORDA
«Kelip-ketken» kelisimshart
Keıingi kezde, myna bir men úshin kesirli kelisimshart kúshine engeli beri – túnimen dóńbekship, uıqy-tuıqy bolyp, zyǵyrdanym qaınap tún balasy tynysh ótpeıtin halge dýshar boldym... Nem bar edi qatynmen qaǵynǵyr kelisim-shartqa otyryp?.. Aıtaıyn, birde úıdegi kisi: «Osy seniń anaıy sózderiń-aq kúıdirip bitirdi! Jas emessiń, ata saqalyń aýzyńa túskende de boǵaýyzdy bozdatasyń da otyrasyń. Ana keshe bolǵan quda-qudaǵıdan uıalǵanym-aı!» degeninde, men de elirip: «О́zińniń de ońyp turǵanyń shamaly!» dep onyń da qyza-qyza qyzyl sózdi sapyratynyn esine salyp óttim.
Sodan álgi «aqylǵa kelip» demekshi, ekeýara shartta-shurt kelisimshart jasasa qoıyppyz... Sondaǵysy – aıtylǵan ár anaıy sóz úshin «qun» tóleıtin bolyp kelistik... Basynda baıqamaı kelisim-shartty buzyp qoıǵan ózim boldym... Ońtústikte týyp-óskendiki, qanda bar pále – «shesheden» bir-eki ret ketip qalyp... tóleýge týra keldi... iship kelip ertesinde esep aıyrysqanda ishimniń ýdaı ashyǵanyn aıtsańshy... Kempir sózinde turdy, birde-bir ret «shalys baspady».
Ne kerek, ýaqyt óte «shartymyz» ekeýmizdi táýbemizge keltirdi.
Úıdegi sypaıylyq, ásheıingi áńgir-gúńgir sózden arylǵan bizderge qarap, ásirese, er jetken bala ań-tań... Qaıdan bilsin, onyń ar jaǵynda «qaharly» kelisim jatqanyn.
Birde bala bizge oqyp júrgen oqýyn tastaıtynyn aıtyp qaldy... Ne deıik, ásheıinde aqyryp shyǵa keletin mende ún joq... kempir de sózin sypaıy bastap aqylyn aǵyl-tegil aǵytty. Oıhoı, sondaǵy qanym basyma teýip kógerip-sazarsam da «ana jaqqa» bara almaǵanymdy aıtsaıshy!....
Úıge kelip-ketken dos-jarandar ózderinshe bizderdi «tanymaı qaldyq» dep pysh-pyshtap júrgen kórinedi. Ne dese o desin, kelisimshartty buza qoıar kórsoqyr bizder emespiz... Keıbiri «Netken sypaıylyq, bir-birine siz-biz deskenderi qandaı jarasymdy! Burynǵy Bákeń men Nazekeń joq, naǵyz mádenıettilik solarǵa buıyrypty», dep úlgi ete de bastady. Kóptiń aýyzyna iligip, birtúrli mártebemiz ósip, mereıimizde tası bastady.
...Sodan, birde bir toıda otyrǵanmyn. Azdap alyp otyrsam da qatar otyrǵan qurdastardyń yryń-jyryń áńgimelerine qosyla qoımadym. Olardyń alyp-shalyp sher tarqata qardaı boratqan boǵaýyzdaryn elep-eskerer emespin... Atańa nálet Aqalaq qurdas kózi qylılana maǵan qarap: «Myna Bákish qatynyna mysh bolypty! Syzylyp-ıilýdi sodan úıreneıik. Úıinde otyryp kempirine jalpań qaǵyp jaınamaz bolǵan munyń qylyǵyna janym ashydy», dep tópelesin kep... Oǵan eki-úsheýi qosylyp kerdeń qaqqanda shydamappyn: «Ottapsyńdar!» dep aıtylmaǵanyna on aıdaı bolǵan oqys sózimdi laq etkizip, al kep «ish-qusamdy» tógip-tógip ótippin. Ara-arasynda úıdeginiń de sazaıyn berip ótippin...
...Sodan tún asa úıge kelsem, báıbishe: «E, ishirtkińdi iship ishińdegini ilkimediń-á!?» deıdi... Kózim sharamnan shyqty, sóıtsem anda bir anturǵan baldyz sondaǵy meniń kósile kólgirsigenderimdi telefon arqyly buǵan qosyp otyrypty da, bul munda ony dıktofonǵa túsirip «bilgendik» jasapty...
– E, eseptep te kórdim, kelisim-shartqa júginsem ondaǵy aıtqan «ataly sózderiń» aılyǵyńnan asyp-jyǵylady, – dep kelte qaıyra: – Myna balań bizge aıtpaı jarty mıllıon kredıt alypty, – degeninde esimnen adasa, sózimdi «Atańa nálet!» dep aqyra bastap toqtaýsyz tópeleppin kep... Ara-arasynda «Seniń tárbıeń» dep qatyndy da qaǵytyppyn. Ne kerek, aýyzǵa aq ıt kirip, kók ıt shyǵa eseńgireı qulappyn...
...Ertesinde, nege ekenin, uıqym qanyp qalypty, tuıaq serippeı uıyqtappyn... Birtúrli qusadan qulantaza aıyǵyp, jýynyp-shaıyna as úıge kelip, báıbishege:
– Kelisimshartty doǵardyq! – dep dúńk etkize burynǵy taz qalpymyzsha tildesip otyrsaq, bala máz:
– E, mine, sizderdi endi tanydym ǵoı... Keshegi kredıttiń áńgimesi sizderdi synaý úshin oıdan qurastyrǵanym edi, – dep qarap tur...
Ersultan MAǴJAN
Almaty oblysy
AQYL AITAIYN BA?
Joldan óterde
baǵdarshamǵa emes, máshınege qarańyz. Baǵdarsham osy ýaqytqa deıin eshkimdi qaqqan emes.
Stýdentke qulaqqaǵys:
«Leksııada uıyqtaýshy bolma! О́ıtseń, oıana kelip áskerde júrýiń ábden múmkin!».
Bastyǵyńmen sóılesip otyrǵan kezde, alyp júrgen aılyǵyńmen tildesip otyrǵanyńdy qaperińnen shyǵarmaǵanyń jón.
Bankti tonap kelgen ekeýdiń biri úıge kire sala esik-terezeni jaýyp, qapshyqtyń aýzyn ashyp jiberip, aqshany sanaı bastaıdy. Sonda ekinshisi:
– Bosqa álektenbe, munyń qansha ekenin erteń gazetter jazady, – dep aqyl aıtypty.
Erkekterge esti eskertpe:
«Úıge mas bolyp tún asyryp «qydyryp» keldim delik. Áıeliń men eneń munyńa túk bolmaǵandaı keıip tanytady... Iаǵnı tamaqta qaýip bar, ýlanǵan bolýy da múmkin... basqa da qaýip-qaterden aman bolyp, durysy kóz ilmeı tańdy atyrǵan maqul».
Oqytýdyń sońǵy tásili
Balyq aýlaýǵa barýǵa daıyndalyp júrgen erkek qarmaq satyp alý úshin dúkenge keledi. Qarmaqtyń túr-túri men baǵalaryn qarap shyǵyp, qaısysyn alsam dep basy qatady.
Sonda satýshy:
– Janyńyzdy qınamaı bir-eki keli balyq satyp ala salsańyzshy! – degen eken.
* * *
Eki qaıyrshy qııaldap otyr deıdi:
– Shirkin, maǵan árbir Qazaqstan azamaty bir teńgeden jınap berse, mıllıoner bop shyǵa keler edim.
– Al maǵan qytaılyqtar jınap berse, mıllıarder bolar edim.
* * *
Avtobólshekter satatyn dúkende:
– Sizderde «Moskvıchke» arnalǵan qosalqy bólshekter bar ma?
– Bul jer sizge temir-tersekter murajaıy emes...
* * *
Jas jigit pen satýshy arasyndaǵy áńgime:
– Maǵan bir keli sút berińizshi.
– Biz sútti kelilep satpaımyz.
– Onda jarty metr berińiz...
Múıisti júrgizetin
Berik SADYR
