Qyrǵyzdyń kórnekti ǵalymy Osmonakýn Ibraımov taıaýda «Egemende» jaryq kórgen maqalasynda qazaq-qyrǵyz baýyrlastyǵy saıası amaldardyń qurbany bolmaýy tıistigin, bul mádenı, genetıkalyq, tarıhı ári máńgilikke ulasqan qundylyq ekenin jaza kelip, sózin bylaı dep túıindeıdi:
«Árkimniń baılyǵy – Jaratýshy Qudaıdyń bergeni. О́mirdiń mán-mańyzy, baqyty aqshada emes, zeınetaqy men járdemaqy kóleminde de emes. Naǵyz baqyt – beıbitshilik pen tynyshtyqta. Baqyt – Bishkekke jaqyn jerde zamanaýı megapolıs Almaty qalasynyń bolýynda jáne oǵan qyrǵyzdyń qalaǵan ýaqytynda aýdarmashysyz bara alýynda. Baqyt kez kelgen qazaqtyń Ystyqkólge qonaq bolyp, ortaq ata-babamyzdyń mekenine aýnap-qýnap qaıtýynda».
Tamyz aıynyń sońyna qaraı Bishkekte ótken «Aıtmatov oqýlary: mádenı dıalogter» atty halyqaralyq forýmǵa bizdiń de qatysyp qaıtqanymyz bar. Sol joly qyrǵyz aǵaıynnyń asta-tók peıiline, qonaqjaılyǵyna, adal nıetine taǵy bir tánti bolǵanbyz. Halyqaralyq forýmǵa álemniń alýan elinen zııatkerler, fılosoftar, jazýshylar, mádenıet jáne ónertanýshylar, saıasattanýshylar qatysyp, eki kún boıy keńinen otyryp suhbat jasasty, syrlasty, pikir alysty. Jınalǵan qonaqtardyń barshasy Aıtmatov shyǵarmashylyǵynyń erekshelikterin eń aldymen qyrǵyz-qazaq jurtymen baılanystyra qarady. Odan ári túrki tektes halyqtardyń ortaq maqtanyshy retinde saralaı kelip, aqyr aıaǵynda álemdik deńgeıdegi oıshyl retinde baǵasyn berdi, shyǵarmashylyǵyna tereń taldaýlar jasady.
Sol jıynda men de Qazaqstan delegasııasy atynan sóz alyp, Aıtmatov týraly oılarymdy tujyrymdama retinde usynǵan edim. Ol tujyrymdama qysqasha mynaǵan saıady: Qoǵamda kópten beri «Hrýshev jylymyǵy» degen termın qalyptasqany belgili. Bul «jylymyq» ádebıet pen ónerge erekshe serpin bergeni ras. Alaıda uzaq jyldar boıy KSRO ustanǵan saıası ıdeologııanyń salqyny ol kezde de qalamdy erkin silteýge múmkindik bermegen edi. Shyǵarmalardyń mazmunynan ıyqtan basqan zilbatpan júk bardaı alańdaýshylyq, joǵarydan úrký, kóleńkeden qorqý baıqalatyn. Osyndaı almaǵaıyp dáýirde, týrasynda elýinshi jyldardyń sońynda Shyńǵys Aıtmatovtyń «Jámıla» povesi jarq etti.
Bul povest shyn máninde «sovettik sanaǵa» tóńkeris jasaǵan týyndy boldy. Aıtmatov adamdy tek qorshaǵan qoǵamnyń táýeldi múshesi ǵana emes, óz oıy, ózindik pikiri bar, júrek sezimine baǵynatyn, jan álemi qaltarys-bultarysty jeke tulǵa retinde qarastyrdy. «Jámıla» – sol dáýirdiń saıasatyn ustanǵan shyǵarma bolatyn bolsa – basty keıipkeri soǵysqa ketken jaryn pir tutýy, kúıeýin jigerlendiretin hattar jazyp, zaryǵa kútýi kerek edi.
Sóıtip Otany úshin, eli úshin ózi de tylda jan berip, jan alysyp adal eńbek etýi tıis edi. Biraq olaı bolmady... Jámıla adamdyq sezimniń jetegine erip, qazaq jigitimen qashyp ketti. Synshylar tarapynan rezonans týdyrǵan da osy jaıt-ty. Kúıeýi soǵysta júrgen áıeldiń basqa er adamdy súıip qalýy, onyń ústine súıgen jigitiniń óz ultynan emes, qazaq jigiti bolýy, onymen birge basy aýǵan jaqqa qashyp ketýi – ıdeologııaǵa múldem jat qylyq-ty. Ol zamanda ádebı synshylardyń ózi ádebıetti qalyptasqan saıasattan bólip qaraı almaıtyn.
Synshylar da, saıasatshylar da daǵdaryp qalǵan osy kezeńde jas qalamgerdiń týyndysyn ádebıet álemindegi úlken betburys ekenin alǵash baıqaǵan Muhtar Áýezov boldy. Áýezov «Lıteratýrnaıa gazetaǵa» jarııalaǵan maqalasynda «Jámıla» povesiniń artyqshylyqtaryn, onyń keıipkerleriniń kelbeti aıqyn, jan dúnıesi móldir, minezge baı ekendikterin ashyp jazyp, jazýshynyń bolashaǵyna zor úmit artyp, abyzdyq tilegin aıtty. Poveske «naǵyz lırıkalyq shyǵarma» dep joǵary baǵa berdi. Shaǵyn da bolsa aǵalyq jyly kóńil, ystyq iltıpatpen jazylǵan osy maqala Aıtmatovtyń qalamgerlik tuǵyryn bekite tústi.
Alǵashynda qazaq tilinde jaryq kórgen, keıin orys tiline aýdarylǵan bul týyndy qazaq jazýshylary arasynda ǵana emes, KSRO kóleminde de úlken serpilis týdyrdy. Keıin keńestik kórkem sózdiń aıtýly tulǵalaryna aınalǵan birshama jas qalamgerler ádebıetke keldi, «Jámılaǵa» eliktegen kóptegen shyǵarmalar paıda boldy.
Minekı, «Aıtmatov jylymyǵy» dep osyny aıtamyz!
Bishkek forýmynda tujyrymdama retinde usynǵan bul ıdeıany álemniń túrli elderinen kelgen zııatkerler qyzý qoldap jatty.
Árıne, Aıtmatov álemi, onyń oqyrman júreginen oryn alǵan týyndylary az zerttelgen joq. Alaıda qoǵamdyq sanany dúr silkindirip qana qoımaı, jazýshylardyń da qalamyna senim uıalatqany, úreıin seıiltkeni, olardyń sýretker retindegi de oılaý júıesine tóńkeris ákelgendigi kóp moıyndala bermeıdi.
Al Muhtar Áýezov sol móldir tumanyń kózin ashýǵa aǵalyq qamqorlyǵyn kórsetti. Bul uly jazýshynyń álem ádebıetine «Abaı jolynan» keıingi qosqan taǵy bir úlesi der edik.
Qyrǵyz ben qazaqtyń taǵdyry bir ekendiginiń taǵy bir aıǵaǵy retinde 1951-1953 jyldardaǵy «áshkereleý naýqanyn» aıtýǵa bolady. «Aıt» degendi aıtsań, tarıh aldynda abyroıyń tógilip, «aıtpa» degendi aıtsań, bas ketetin zaman edi ǵoı... «Tarıhymyzdy qaıta jazamyz, ádebıetimizdi qaıta jasaımyz» dep jar salǵan jeleýmen saıası ıdeologııaǵa qaıshy kelgen folklor ataýlynyń barshasy derlik qaıta qaralyp, saraptalyp-suryptalyp jatqan kez. Sol dúrbeleńde qyrǵyz halqynyń álemde teńdesi joq epostyq jyry «Manastyń» taǵdyryna túbirinen balta shabylmaqshy boldy. Myńdaǵan jyl boıtumardaı saqtap kelgen jaýhar muradan máńgige aıyrylyp qalý qaýpi tóndi.
Osy maqsatta Frýnzede «Manas» eposynyń tarıhılyǵy men halyqtyǵyn syltaý etken Búkilodaqtyq talqy ótti. Bul talqyǵa Odaq kólemindegi eń tańdaýly shyǵystanýshylar men túrkologter, folklorshylar, tarıhshylar, ádebıettanýshylar, jazýshylar aǵylyp keldi. Eger de osy jıynda qyrǵyz aǵaıyn «Manastan» aıyrylar bolsa, onda qazaqtyń da nebir tamasha epostary men folklory sonyń kebin kıgen bolar edi.
«Manas» jyryn dalanyń «Ilıadasyna» balap, Semeteıdi – Odısseıaǵa teńep, «Qyrǵyzdardyń ómir salty, dástúri, minez-qulqy, geografııasy, dinı bilimi, medısınalyq saýaty, bári-bári osy uly epopeıada kórinis tapqan» deı otyryp, epostyq tynystaǵy bul jyrdyń mańyzy men mazmunyn jiliktep-taldap, jaryq álemge alǵash jarııa etken qazaq ǵalymy Shoqan Ýálıhanov bolatyn. Endi kórdińiz be, óleń joldarynyń kóptigi jóninen «Ilıada» men «Odısseıany» on orap alatyn, búkil túrki tektes halyqtardyń ómir-saltynyń ensıklopedııasyna aınalǵan sol «Manastyń» basyna shyndyǵynda taǵdyrsheshti kún týdy. Konferensııada A.K.Borovkov degen aýzynan ot shashqan máskeýlik ókil borandatyp-shashyndatyp negizgi baıandamany jasap, oǵan qosymsha birneshe urandatqan baıandamalar, jandaıshap jaryssózder qosylyp, «Manastyń» taǵdyry qyl ústinde turǵanda Almatydan arnaıy kelgen akademık Muhtar Áýezov sóz alady.
Muqań óziniń sózin «Manas» jyryn jıyrmasynshy jyldardyń sońy, otyzynshy jyldardyń basynan beri zerttep kele jatqanynan bastaıdy. Sóıtip uzaq jylǵy osy izdenisteriniń nátıjesin 1935 jyly kólemdi eńbek túrinde jazyp shyqqanyn aıtady. Sońynan 1937 jyly ústinen qaıta qarap, kóp jerin jańadan jazyp, tolyqtyrypty. 1942-43 jyldary ol zertteýlerin qyrǵyz mamandary avtordyń kelisiminsiz sovettik ıdeologııaǵa ıkemdep, redaksııalapty.
Alaıda 1944 jyly Muqań zertteýin ózi qaıta qolǵa alyp, oǵan sońǵy túzetýler jasap, redaksııalap shyqqan eken. Sodan beri Muqańnyń «Manas» týraly zertteýleri úzip-julyp birer gazetke shyqqany bolmasa, tutastaı kúıinde áli jaryq kórmegenin baıan etedi. Osy izdenisterin Muqań tek Saǵymbaı Orozbaqov aıtqan jyr boıynsha zerttegenin, keıin 1933 jyldary Saıaqbaı Qaralaev nusqasymen qaıta bir qarap shyqqanyn, Moldobaev jyrlaǵan «Manasty» óz qulaǵymen estigeni bolmasa, áli qaǵazǵa túskenin kezdestirmegenin aıtady.
Konferensııadaǵy baıandamashylar men sóıleýshilerdiń 99 paıyzy halyqtyń baǵa jetpes rýhanı murasyn qurdymǵa jibergisi keletinine qynjyla otyryp, uly Muqań uzaq-sonar sózin bylaısha tujyrymdaıdy: «Manas» nýjen sovetskomý kırgızskomý narodý, kak sennyı pamıatnık ego proshlogo, ı «Manas» doljen byt ızdan, ızýchen!».
Keıin Shyńǵys Aıtmatov Muhtar Shahanovpen birlesip jazǵan «Ǵasyr aıyryǵyndaǵy syrlasý» atty kitabynda osy konferensııa ótip jatqan kezde júrekteri lúpildep esikten syǵalap turǵandaryn eske alady. «Konferensııa jabyla bergen sátte, syrttan «Súıinshi! Súıinshi! Manasty aman alyp qaldyq!», «Muhtar qaıda, seni tapqan anańnan aınaldyq, búkil qazaq elinen aınaldyq!» «Aqsarbas! Aqsarbas!» degen aıǵaı kóteriledi. Qýanysqan, qushaqtasqan, kózine jas alǵan jurt seńdeı soǵylysty», dep jazady Shyqań.
Endi myna qyzyqty qarańyz... Keıin dál osyndaı daý-damaıdyń ortasynda qalǵan «Qyz Jibekti» jetpisinshi jyldary Máskeýdiń alpaýyttarynan julyp alyp bergen Shyńǵys Aımatov eken. Bedelin salyp, ssenarııin bekittirip beredi. Búgingi kompıýterlik tehnologııanyń órkendep, kınoındýstrııanyń damyǵan tusynda qanshama kórkem fılm ómirge kelip jatsa da, «Qyz Jibek» óziniń bıiginde qaldy, qazaq kınosynyń qaıtalanbas klassıkasyna aınaldy. Osyndaıda dostyq degen tek ulylarǵa ǵana tán qasıet shyǵar, al dostyqqa syzat túsirý, bar dostyqty baǵalamaý – eki eldiń, tóskeıde maly, tósekte basy qosylǵan, baýyrlas eldiń tarıhynan habarsyz adamnyń ǵana qolynan keletin bolar degen oıǵa qalasyń.
Bilimdar inimiz Darhan Qydyráli bir maqalasynda Súıinbaı men Qataǵannyń syılastyǵyn, Toqtaǵuldy baýyryna basqan Jambyl jaıyn tebirene sóz etedi. Bular shyn máninde tereńnen tartylǵan taǵylymdy, ulaǵatty mysaldar ekeni daýsyz.
Sóz oraıynda biz de biletinimizdi, ózimiz kýá bolǵan jaǵdaıdy aıtsaq deımiz... Ol – kompozıtor Ilııa Jaqanov pen Shyńǵys Aıtmatovtyń aǵaly-inili dostyǵy. Qazaq kompozıtory Ilekeń Shyqańnyń úsh povesine («Shynarym meniń, shyraılym», «Jámıla», «Qosh, Gúlsary!») bes án jazypty. Ol ánderdiń kópshiliginiń sózderin de ózi jazǵan. Ilekeńniń osy ánderi – «Ásel», «Danııardyń áni», «Asylym», «Jámılanyń áni», «Bıbijannyń áni» qazaq pen qyrǵyz arasyna keńinen tarap, el ishinde halyqtyq sıpatqa aınalyp ketkeni jurtshylyqqa aıan.
Ilııa Jaqanov óziniń «Yqylas» atty romanynda qazaqtyń Yqylas kúıshisi men qyrǵyzdyń Kúreńkeı qobyzshysy arasyndaǵy dostyqty kórkem tilmen tamyljytyp jazǵany da esimizde. Eki eldiń súıispenshiligine bólengen eki dos qatar otyra qalyp qobyzdy jarysa ańyratqan kezde, qobyzdyń qylynan burqyrap tútin shyǵady eken.
Búgingi ádebı synnyń marǵasqalarynyń biri Qulbek Ergóbek aıtqan myna bir estelikti estigende biz de qaıran qalǵanbyz...
Ataqty ádebıettanýshy ǵalym, Qulbek Ergóbektiń rýhanı ákesi Beısembaı Kenjebaev pen Shyńǵystyń ákesi Tórequl Máskeýde I.V.Stalın atyndaǵy Kúnshyǵys eńbekshileri kommýnıstik ýnıversıtetinde birge oqypty. Olar aınymas dostar bolypty. Dostyqtary sonshalyq, ýnıversıtetti bitirerde: «Úılenip, perzent kórermiz. Sonda birimizden ul, birimizden qyz bolyp jatsa, atastyraıyq, ekeýmiz bel-quda bolaıyq. Eger ekeýmizden de ul bolsa, Shyńǵys qaǵannyń atyn bereıik, al eger ekeýmizden de qyz bolsa, Sholpan dep ataıyq» dep qol alysyp, tós túıistirip serttesipti. Keıin, otyzynshy jyldardyń ortasynda eki dos Máskeýdegi taǵy bir jıynda kezdesip qalady ǵoı... Surastyra kelse, ekeýiniń de tuńǵyshtary ul bopty, ekeýi de uldaryna Shyńǵys dep at qoıypty. Bul da ejelden kele jatqan uly dostyqtyń júrek tebirenter bir kórinisi-aý!
Sol dostyqtyń belgisiniń biri – álemge áıgili jazýshy Shyńǵys Aıtmatov, biri – Máskeýdegi V.Sýrıkov atyndaǵy Kórkemsýret ınstıtýtyn qazaq arasynan tuńǵysh oqyp shyqqan, ulttyq ónerimizde qaıtalanbas qoltańbasy bar maıtalman sýretshi Shyńǵys Kenjebaev. О́mirde eshteńeniń de kezdeısoq bolmaıtynyna osyndaıda kóz jetedi. Erteńgi kúni álemge máshhúr jazýshy bolatyn Aıtmatovtyń esimin qazaqtyń áıgili ádebıettanýshy ǵalymy Beısembaı Kenjebaev qoıǵan eken!
Osyndaı atam zamannan jibi úzilmeı kelgen dostyqtyń ozyq úlgisin biz de óz kózimizben kórgenimiz bar... Almaty Kórkemsýret ýchılıshesinde oqyp júrgen kezdegi myna bir jaǵdaı esime túsip otyr. Bizge jıvopısten tamasha sýretshi Muhıt Qalymov dáris berdi. Sol Muhıt aǵamyz Lenıngradta, I.Repın atyndaǵy Kórkemsýret akademııasynda Súımenqul Choqmorovpen birge oqypty. Ol kezde Choqmorovtyń Muhtar Áýezovtiń «Qarash-Qarash oqıǵasy» boıynsha «Qazaqfılm» men «Qyrǵyzfılm» birigip túsirgen «Asýda atylǵan oq» atty fılmde Baqtyǵuldy oınap, ataǵy dúrildep turǵan kezi.
Biz Súımenquldy kınoakter retinde ǵana syrttaı tanıtynbyz. Sóıtsek ol kisi keremet myqty sýretshi eken. Jazǵan kartınalaryn kórgende jaǵamyzdy ustap, qaıran qaldyq. Talant qaı salada da talant eken ǵoı! Ustazymyz Muhıt Qalymov onshaqty sýretshi-stýdentin ertip, Frýnzedegi osy Súımenqul aǵanyń úıine qonaqqa apardy.
Úsh kún boıy kúndiz de, túnde de, qysqasy, Almatyǵa qaıtqansha Súımenqul aǵa Muhıt dosynyń qasynan shyqqan joq. Ekeýiniń áńgimesi úsh kún boıy taýsylyp berseshi! Olardyń ulttyq tarıh, tól mádenıet, halyqtyq qolóner jaıyndaǵy sózderi sol zamannyń tar sheńberinen shyǵyp ketip jatqanyn da baıqadyq. Al álemdik kórkemsýrettiń damý tendensııalary, onyń bet alǵan baǵyt-baǵdary tóńiregindegi paıymdary bizge – sýretshi jastarǵa ǵıbratty sabaqtaı boldy.
Minekı, eki myqtynyń rııasyz baýyrlastyǵyn biz óz kózimizben kórdik, aǵalardan ómirlik ónege alyp, rıza bop qaıtqan edik.
Sodan bizdiń uqqanymyz – ulttardyń dostyǵyna jekelegen ulylardyń da dostyǵy úlken áser etetini ras eken. Adam ómiri ótkinshi bolǵanymen, dostyq – ómirsheń. Qandaı ǵajap tulǵa bolsa da aqyry ómirden ótedi, al qara orman halyq – máńgilik. Qazaq pen qyrǵyzdyń ejelden tarıhy ortaq, túp-tamyry bir, áni men kúıi de, jyry da, syry da bir. Bul eshbir dáleldi qajet etpeıtin aqıqat dúnıe. Bizdi qynjyltatyny, basqa maqsatty kózdegen keıbir saıası kúshterdiń arzan bedel jınamaqqa eki eldiń arasyna syna qaqpaq bolǵandyǵy.
Biraq ondaı oıdan da, oıynnan da eshteńe ónbesin jurtshylyq biledi. Alataýdyń qos qaptalyn meken etken egiz halyqtyń ǵasyrlar tereńinen sýsyndaǵan baýyrlastyǵyna eshkim selkeý túsire almasyn da jurt biledi. Bizdiń aıtpaǵymyz – qyrǵyz ben qazaqqa násip bolǵan ıgilikterimizge bóten nıet, saıqal saıasatty aralastyrmaıyq, olardy kózdiń qarashyǵyndaı saqtaı bileıik, aǵaıyn!
Álibek Asqarov,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
