Maqalanyń negizgi ózegi – ult máselesi. Materıaldyq qundylyqtar birinshi qatarǵa kóterilgen qoǵamda endi «ulttyq qundylyq» degen túsinik ózekti dúnıege aınaldy. Baıqasaq, maqalada «Ult» sózi kóp qoldanylǵan. Buryn kóp aıtyla bermeıtin «ulttyq kod», «ulttyq dástúr», «ulttyq-rýhanı tamyr», «ult jadynyń tuǵyrnamasy», «ulttyq pragmatızm», «ulttyq biregeılik», «ulttyq jańǵyrý», «ulttyq sana-sezim», «ulttyq bolmys», «ulttyq rýh», «ult perzenti», «ulttyq mádenıet», «ulttyq qundylyq», «ulttyq biregeılik», «ult maqtanyshy» degen túsinikter aldyńǵy qatarǵa shyqqan.
Táýelsizdigimizge 25 jyl bolsa da áli buǵaýlyq bodanynan shyǵa almaı kele jatqan halqymyz úshin ulttyq rýhty kóterý – mańyzdy mindet. Ulttyq rýh – ultjandylyq, otanshyldyq, patrıotızm, ol – memleketke adaldyq, ol – qabyldaǵan zańdarǵa baǵyný, bas ııý.
«Tártipsiz el bolmaıdy, tártipke baǵynǵan qul bolmaıdy» dep Baýyrjan Momyshuly aıtqandaı, zańy berik, tártibi myqty el ǵana alǵa ozady.
Elimizdiń árbir azamaty óz quqyǵyn, bostandyqtaryn, mindetterin bilýi tıis, árbir azamat quqyq normalaryn, zańdylyq talaptaryn berik ustanýy kerek. Bizdiń maqsatymyz búgingi qoǵamdy ulttyq bolmysymyzdan alystatpaı, quqyqtyq saýattylyqty, tárbıeni, sanany jetildirý. Zańdylyq pen demokratııanyń damý negizi bolǵan quqyqtyq normalardy boıǵa sińirý. Jastarymyzdy keshegi tamyrynan ajyratpaı búgingi qoǵamǵa beıimdeı alý. О́ıtkeni keshegisiz búgin joq. Elbasy aıtqandaı, tarıhı tájirıbe men ulttyq dástúrlerge shekeden qaramaı, zamana synynan súrinbeı ótken ozyq dástúrlerdi tabysty jańǵyrta bilýimiz qajet.
Keshegi túgel sózdiń túp atasy Maıqy bıden bastap tarıhta ótken ot aýyzdy, oraq tildi dala dilmarlarynyń danalyq sózderi – bizdiń ulttyq-quqyqtyq sanamyzdyń ózegi. Qazaqtyń dəstúrli erejeleri men quqyqtyq kúshi bar ədet-ǵuryp zańdary arasynda belgili bir belgi bolǵan joq. Qoǵamnyń saıası ómirinde el birligin saqtaý maqsatynda bıler soty jarııalylyǵymen, ədildigi jəne sheshendik danyshpandyqtary arqyly eki jaqty tatýlastyrýmen bitimgershilikke kóp mən berip otyrdy. Babalarymyzdyń qara qyldy qaq jarǵan ádildigi men ótkirligin biz búgingi quqyq qyzmetkerleriniń boıyna daryta bilýimiz qajet.
Qazaq bıleriniń ózine tán ereksheligi men basqa halyqtarda kezdespeıtin qasıeti – daý-janjaldardy maǵynaly, sheshendik sózdermen sheshýi. Muny qazaq halqyna tán fenomen dep baǵalaýymyz kerek. О́z ornymen qısyndy aıtylǵan bir sózben daýdy sheshken qazaq ulty sóz maǵynasyna, onyń sheksiz múmkindigine erteden-aq nazar aýdarǵan. Búgingi túrli zańdarymyz ben normatıvtik-quqyqtyq aktilerimizde belgilengen mindetter men talaptar halqymyzdyń ǵasyrlar súzgisinen ótken maqaldarynda jınalǵan. Mysaly, 674 baptan turatyn Qylmystyq prosestik is-júrgizý kodeksin qazaq «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq» degen bir aýyz sózge syıǵyzǵan.
Iаǵnı qazaq dalasyndaǵy quqyqtyq erejelerdiń qoldanylý tarıhy tereńde jatyr jáne onyń ózindik qaıtalanbas erekshelikteri bar. Onda týyndaǵan ádet-ǵuryp normalary ulttyq sana-sezimniń kórinisi ári quqyqtyq mádenıettiń irgetasy. Mine, osy qundylyqtardy jastardyń boıyna sińdire bilsek, onda quqyqtyq mádenıetti, Elbasy erekshe atap ótken ulttyq pragmatızmdi qalyptastyra aldyq dep aıtýymyzǵa bolady.
Qoǵamnyń ekonomıkalyq, əleýmettik, mədenıettik damýy jaqsy deńgeıde bolsa, adamdardyń sana-sezimi de sol dərejede bolady. Olaı bolsa ozyq otyzdyqqa enýge umtylǵan elimizdiń rýhanı jańǵyrýy da aldyńǵy otyzdyq sapynda bolary anyq.
Bekaıdar TOILYBAEV,
Qazaqstan Respýblıkasy
IIM B.Momyshuly atyndaǵy oqý ortalyǵynyń bastyǵy,
polısııa polkovnıgi, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory
