Qarshyǵa

«Ketpese qany aýysyp, Kúı sazyn Han, qazy da tyńdar sirá!

Qanaty kók aspandy dara qushyp, Samǵasyn Kúı-Qarshyǵa».

Farıza.

Akademık Álkeı Marǵulannyń «qanattary birde joǵary qaraı atylyp, birde qudııa tómen sorǵalap, qyryndap buldyraı ushady» dep qus-qarshyǵany sıpat­taǵan sózi quddy bir kúıshi-Qarshyǵanyń dombyrasymen kúıden órnek tókken shabytty shaǵyn sýrettegendeı kesteli oı kezdiredi. Kózi tiri bolǵanda bıyl 65 jasqa tolatyn kúıshige qatysty aıtylǵan syrlardyń qaı-qaısysy da oǵan degen týǵan halqynyń rýhanı eskertkishindeı bolyp túıilýi zańdy. Qazaqtyń yrymdap sábıge qyran qustyń atyn qoıatyn sebebi, túz qusyndaı tegeýrindi, ushqyr bolsyn degen nıetten bolsa, sol qasıet keıin birte-birte adamnyń minez-qulqymen, jan-dúnıesimen bite qaınasyp ketetin kórinedi. Kósháli urpaǵynyń shetinen Búrkit, Qyrǵı, Turymtaı, Alǵı, Qarshyǵa dep atalýy Ahmedııardyń ózi de jaı adam emes, búrkit, qarshyǵa, suńqar tektes qanattylardy qapysyz tanyp, qyzmetine jaratqan ataqty qusbegi bolǵandyǵynan habar beredi. Qarshyǵa kúıshiniń kıeli kúı ónerine degen súıispenshiligi mektepte oqyp júr­gen kezinde-aq támam jurtty tamsandyrǵanyn aǵasy Alǵı AHMEDIIаRULY men jeńgesi Gúljamal SEIITJANQYZY áńgimege arqaý etken. Muǵıpa Ajaldan soń keı adamnyń sońynan ańyz týady. El arasynda dombyra men kúıge arnalǵan nebir ańyz-áńgimeler áli kúnge deıin saqtalyp qalǵan. Kúıshilik ómir sondaı ańyz-daraqqa aınalatyn qundylyq desek, osy daraqtan búginde abyroı-bedeli res­pýblıkamyzdyń túkpir-túkpirine tarap, shet el asqan balǵyn quraqtar ósip shyǵyp jat­qa­ny kóńil marqaıtady. Qazaqtyń kúı dastanyn ol júzden astam jaýhar murasymen baıytty. Keńistik degenimiz – ómir, al ómirdi ólim almastyrýy zań­dylyq degen qaǵıda osydan keıin qalaı­sha shyndyqqa janaspaq. О́shpes, sónbes dúnıe – sarqylmas tamyr desek, Qarshyǵa­nyń óz zamandastarynan bólek menmunda­lap tura­tyn qasıeti osynda. «Tabyný», «Shy­nar», «Kúı uran», t.b. kóptegen kúı jınaq­tary basylyp shyqqan, Qazaq radıo­sy qorynda 85 kúıi saqtaýly, ǵulama jazýshy Ǵabıt Músirepov aıtqandaı, «Kúı ónerindegi fenomen» kúıshiniń nár tatqan balǵyn bastaý­laryna sapar shekken kisi syr-ǵumyrdyń máńgilik sarynyn sanaǵa sińirer edi. Ol saryn kóktemniń hosh aýasymen oı sergitetin jupardaı kóńildi kógoraı belge shaqyryp, dala áýenine elittirip áketedi. «Qońyr únge qoıyn baqtyrǵan qaımana qazaqtan bastap, qalyń eli qara ormandaı qaı­ǵydan túnerip qaldy», dep ishtegi sherin bir tarqatyp alǵan Gúljamal apaıdyń júzinen qımastyq sezimi qylań berdi. Júrekti almas jigerdeı qaıraıtyn rýhty kúıshiniń balalyq belesine kóz tigý arqyly kúı shejiresinde esimi eskirmeıtin óner sańlaǵynyń saf sar­qyramasynan sansyz sarynnyń áli de tolyq jetip úlgermeı jatqanyn uǵyndyq. «Gúljamal Seıitjanqyzy, jalpy qazaq halqy kelindi «bir úıdiń betinen qaqpaı úkilep ósirgen qyzǵaldaǵyndaı aıalasa, ekinshiden, urpaqty baǵyp-qaǵatyn erteńgi aq jaýlyqty analarymyz» dep jaýapkershilik artqan. Halqymyzdyń sol dástúrinen mol ónege túıgen shańyraqtyń sharapaty týraly aıtqanda, jadyńyzǵa qandaı sátter jıi oralady?» degen suraq tostyq áýeli. «Ahmedııar atamyzdyń joldasy – Dá­mesh enemiz qyzy Aqkenjeni bosanarda aýyr jaǵ­daıǵa dýshar bolyp qaza tapty. Bul qyrqyn­shy jyldardyń sońynda bolǵan oqıǵa bol­ǵandyqtan, ol kezdegi jaǵdaıdyń bárin jipke tizgendeı túgendep shyǵa almas­pyn. Biraq sol jyldar týraly oılansam, áli kúnge analyq meıirimin tókken aıaýly bir adamnyń orny men úshin ylǵı da oısyrap turatyn sııaqty. Ol – Muǵıpa, enemizdiń baýy­rynyń áıeli, naǵashy bolǵanmen, qal­ǵan shıetteı bala-shaǵaǵa kóz bolyp, Alǵı ekeýmiz Al­matydan oqý bitirip aýylǵa kelgende aldy­myzdan ańy­rap jylap shyqqan jan degende jalǵyz apa­myz. Jany jánnat­ta bolǵyr, jaryqtyq Ahmedııarlar áýleti­niń shyraǵyn óshirmeýge sebepshi, men sekildi buryn aýyl­dyń aq shańyn jutpaǵan qalanyń erkeleý qyzynyń osy otaýǵa tastaı batyp, sýdaı sińip ketýime únemi analyq aqyl-keńesin berip kelgen ardaqty kisi alty jyl bizdiń qolymyzda turdy. Mamasy qaıtys bolǵan ýaqytta Qarshyǵa bar-joǵy úsh-aq jasta bolatyn. Qos sábıdi baýyryna basyp, týǵan analaryn joqtatpaǵan osyn­daı qazaqtyń aq jaýlyqty analarynyń júregin­degi mahabbat otynan ystyq maǵan myna dúnıede eshteńe joq bolyp kórinedi. Muǵıpa apam tipti jıen­deriniń attaryn týra aıtpaı, janamalap, astarlap shaqyratyn. Aqkenjeni túıeniń sútin berip asyrapty. Maǵan da kóp kómektesti. Bir jerimiz aýyra qalsa shybyn jany shyǵa jazdap shyryldaıtyn. «Ahmedııar aqsaqal da óziniń aýylynda óte syıly adam bolǵan dep estidik», – dep áńgime ortasynda oıǵa tamyzyq tastaımyz. «Ahmedııardyń kindiginen toǵyz ul-qyz taraımyz, – dedi Alǵı Ahmedııaruly. – Birinshi Ǵyılymǵalı esimdi bala ókinishke oraı, eki jasynda qaınap jatqan sútke qulap, shetinep ketken. Al odan keıin Búrkit dúnıege keldi, biraq ol da Atyraýda oqyp júrip, 18 jasqa jeter-jetpes shaǵynda sú­zek aýrýynan qaıtys bolǵan. Munan soń 1932 jyly Qyrǵı týdy. Ol kóp jyldar keńsharda mal mamany, ferma bastyǵy, kásip­­odaq komıtetiniń tóraǵasy bolyp qyz­met istep, 77 jasynda dúnıeden ozdy. Odan keıin Turymtaı esimdi baýyrym dúnıege keldi. Almatydaǵy mal dárigerlik ınstı­týtyn támamdady. Týra sóılep, túzý júre­tin aq, adal adam edi. Nebári 55 jyl ǵumyr keshti. Odan keıingileri menmin. Jaman­qalada, qazirgi Mahambet aýdanynda onjyl­dyq mektepti bitirip, 1956 jyly Almaty­daǵy mal dárigerlik ınstıtýtyna oqýǵa tústim, 1961 jyly joǵary oqý ornyn oıdaǵydaı aıaqtap, otbasyn quryp, ómirlik jarym Gúljamalmen tike týǵan jerge qaraı tartyp turǵanbyz. Ol ýaqytta jas maman­dar jumyssyz dalada qalyp qoımaı­tyn. Ilýde bireý bolmasa, kóbi mamandyǵy boıynsha qyzmet isteıtin. Ushyrǵan qusyn jyly qushaǵyn jaıyp qarsy alar aýyl degen altyn uıanyń orny bólek edi. Bizdi «Chapaev» keńsharyna ornalastyrdy. Men bas mal dárigeri retinde, al Gúljamal mektepte aýyldyń qaradomalaq balalaryna sabaq berdi. Mektep biz úshin sol ýa­qytta eń ystyq uıamyz bolatyn. Sebebi, «Tańdaıda» kózderi jáý­direp, bizdiń jolymyzdy tosyp Darıǵa, Qarshyǵa, Aqkenje júr ǵoı. Olardyń bárin osynda kó­shirip ákelip, sol mektepte oqy­tamyz dep kúni buryn ishteı oılastyryp qoıǵanbyz. «Tań­daıda» úsh balamen taryǵyp Mu­ǵıpa apamnyń otyrǵany eske tússe, kúndiz kúlki, túnde uıqy qashady. Naǵashy jeńgemiz de qol qýsyryp qarap otyrmaı, sál es bilip qal­ǵandarynyń aldyn hat tanıtyn halge jetkizip, ana­la­rynyń joqtyǵyn sirá de sezdirmeı, týǵan balalaryndaı ba­ýyryna basyp ósirdi. Ananyń aıaly alaqanyna ne jetsin, shirkin?! Sábı túgili oqý bitirip, jumys istep júrgen biz­derdiń ózimiz keıde sondaı meıirimdi ańsap, aqyl-keńesin aıtyp otyratyn bir janǵa zárý edik. «Tańdaıda» turatyn naǵashy jeńgemizdi qolymyzǵa alǵannan keıin qıyndyq birtindep azaıa berdi. Muǵıpa keldi, úıimizge bereke qosylyp kirdi. Qaladan aýylǵa bir aýyz qazaqsha sóıleýdi bilmeı kelgen Gúljamaldyń ózi aýyldyń tynys-tirshiligimen bite qaınasyp kete bardy. Maksım Gorkıı atyndaǵy orta mektepte oqý isiniń meńgerýshisi qyzmetin atqardy. Darıǵa men Qarshyǵa osy mektepte qatar oqydy. Bastaý «Qarshyǵa aǵanyń boıyndaǵy kúıshilik óner óziniń kindik qany tamǵan jerine degen perzenttik súıispenshilikten kelgeni ár shyǵar­masynan taıǵa tańba basqandaı kóri­nip tura­dy. Bes jasar bala kezinen dom­byrany basyna jastanyp jatpasa, kóz ilmeıtini ras pa?» – dep balaýsa syrdy baǵa túsip oı qozǵaımyz. «Mysaly, Mosart úsh jasynda mýzy­kamen aınalyssa, Bethoven segiz jasynda sahnaǵa shyqqan, Paganını toǵyzynda óziniń alǵashqy shyǵarmasyn oryndaǵan. Asyly, óner degen qudiret jan-dúnıesi kirshiksiz, erekshe adamdarǵa qonatyn bolsa kerek. Qarshyǵanyń boıynan osy qasıet bala kezinen aıqyn baıqalyp turatyn. Án men kúıdi qulaǵyna quıyp ósken oǵan ákemniń domby­rada oınaǵanda saýsaqtary júırikteı jorǵa­laǵany, áýelete án shyrqaı jónelgende tamasha qońyr daýysy unasa kerek. Ahmedııar ańshynyń atyn bilmeıtin kisi bul óńirde kemde-kem edi. Ol kelmeı turyp aýyldaǵy toıbastar shyrqalmaıtyn. Jańadan túsken jas kelinniń betin Ahmedııar ánshi ashpasa, alqa-qotan kópshilik taǵy da seńdeı teńselip, jolyn tosyp zaryǵatyn. Ne kerek, naǵyz «segiz qyrly, bir syrly» baıaǵynyń serileri sekildi atyna zaty saı kisi bolǵan ǵoı. Qudaıǵa shúkir, qaı-qaısymyz da ákemizdiń sol ónerinen quralaqan qalmadyq. Shetimizden dombyramen án saldyq, kúı tarttyq. Bárimizden de aramyzdaǵy Qyrǵı aǵamyzdyń joly bólek edi. Ol kúı oryndaǵanda dala túziniń dúbiri, qyran qanatynyń sýsyly qulaǵyńnyń túbinde bebeý qaǵatyn. Keıin Qarshyǵa kúıdi sol Qyrǵı kókesinen úıren­gen. Úsh jasta dombyrany aýzyna salyp, qushaǵyna qysqan qylyǵyna qyzyqqan jurt ákeme: « Kór de tur, myna balań óskende dáýlesker kúıshi bolady», dep júrgen jerinde yńyldap án salýǵa daǵdylanǵan búldir­shinge tańyrqaı qaraıdy eken. Mýzykalyq aspapqa áýestigin sezgen ákem bes jasynda oǵan ádeıilep dombyra jasap beredi. Osy dombyramen oqýshy kezinde Almatyǵa Aty­raý­dan barǵan bir top óner maıtalman­darymen birge án salǵany óz aldyna bir hıkaıa. Qarshyǵa án shyrqaǵanda aýyldyń úlken-kishisi tań tamasha qalyp, Muhıttyń «Aınamkózin», Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtiń repertýaryndaǵy basqa da halyq ánderin birinen soń birin tamyljyta oryndaǵanda, jan-jaqtan jamyraǵan jurt ánshi balany tańdy atyra tyńdaı berýge beıildi edi. Ákem toılarǵa ony únemi ózimen ertip júretin boldy. Bar-joǵy 12-13 jastaǵy ónerpazǵa jurt kádimgi kásibı ánshideı qurmet kórsetip jatatyn. Birde tamaǵynyń aýrýy asqynyp ketti. Dárigerler qansha emdegenmen, keıin sol tamasha qońyr daýys óziniń qalpyna qaıtyp kelmedi. Áli kúnge deıin esime onyń tamyljyta shyrqaıtyn ásem úni tússe, ishim ýdaı ashyp ketedi. «Átteń, sol ýaqytta oǵan durys jón siltep jiberetin kásibı maman bolǵanda ol sol halge dýshar bolmas edi. Dás­túrli án óneri kóginde keremet bir ánshi týar edi» dep. Atyraýda Shámshıden esimdi tamasha bir kúıshi dúnıeden ótken. Ol ýaqytta bul kisini bilmeıtin jan joq. Osyndaı týma talant mektepte Qarshy­­ǵaǵa sabaq beretin. Sol Shámshıden sekildi ómirge eki kelmeıtin birtýar ónerpaz­dyń kelbeti esime oralǵanda, qaıran, qazaq­tyń qanshama daryny aýylda týyp, sol jerde tunshyǵyp qalyp jatyr-aý dep oılaımyn. Onyń óziniń arnaıy mý­zykalyq joǵary bilimi de joq edi, bar bolǵany aýyl mektebinde matematıka pániniń muǵalimi bolatyn. Mine, sol kisi qolyna dombyrasyn alǵanda, báıgege qosylǵan sáıgúliktiń dúbiri qulaǵyńnyń túbine keletin. Kúı sıqyry ón boıyńdy baýrap áketip bara jatqandaǵy tolǵanys keremet! Onyń alǵashqy ustazdary joǵary oqý orynda­rynda bilim almaǵanmen kúı tartý mánerin múltiksiz meńgergen naǵyz maıtalman sheberler. Sodan úıimizge taǵy da «Naryn» qumynan kúıshiler kelip turatyn. Olardyń kúı tartý sheberligi alabóten, ón boıyń shymyrlap qoıa beredi. Qurmanǵazy­nyń «Kishkentaıy» men «Tóremuratyn» alǵash eltip tyńdaǵan kezimdi umytpaımyn. Qurman­ǵazy, Dına kúıleri kezek-kezek toq­tamaı oryndalyp jatady. Biri sál baıaýlasa, ekinshisi aıaǵyn jerge tıgizbeı kókke ushyryp ala jóneledi. Sharshamaı ma ózderi dep biz jas ta bolsaq, álgi uzaq oınalǵan kúılerge ilese almaı, ókpemiz óshedi. Al kúıshi qart­tar ońaılyqpen toqtamaıdy. Qarshyǵa da álgi­lerge qosylyp alyp, bir ıyǵyn julqı qozǵap, birde quıyndaı zaýlap, endi keı tusta mamyr qazdaı maımańdap, tastúıin otyrady. Tyńdaǵan kisiniń ózi myna kórinisti jaı tamashalaýy múmkin emes. Álgiler sálden soń onyń tartý mánerine rıza bolysyp, sary samaýrynnyń shaıyn soraptap iship taýysa­dy, – dep áńgime naqty bir kúıge kelip tirelgende, Gúljamal apaı da keshegi kúnderdi qımastyqpen eske aldy. «Qarshyǵa Qurmanǵazynyń «Kishken­ta­ıyn» tartqanda qatty tebirenip ketetinmin, – dep sonaý bir jyldar jańǵyryǵyna qulaq túrgizgen. – Ol kezde jaspyz, kókjıektegi aq sharǵy bulttardy kúı nóseri jýyp áketedi, jaımashýaq kúıge bólenem. Týǵan Almatym­dy, Ilemdi ańsaımyn. Keshegi bal dáýren shalǵynymdy saǵynamyn. Kúıdiń qudireti – seniń osynaý kúıińdi qos ishekti domby­ranyń sazymen eljirete jetkizedi. Sonyń áýenimen oıanyp, tynysymen kúndi uıasyna qondyra­myn. Úıdiń, ata-anamnyń aıaýly meıirimine sýsadym deý kelgenine bir jyl bolmaı jatqan kelinge úlken syn bolyp esepteledi. Sondyqtan kóz jasymdy kór­set­peımin eshkimge. Meni jubatatyn jalǵyz qudiretti kúsh Qarshyǵanyń kúıi edi. Sálden soń onymen qosylyp, birge muńaıatynbyz. Men ata-anamdy saǵynǵannan, al ol 45 jasynda mezgilsiz ómirden ozǵan áz anasyn ańsap. Muǵıpa apamnyń aıtýynsha, enemiz óte ajarly ári óziniń sharýasyna pysyq adam bolǵan desedi. Al óner jaǵynan munda atama ilesetin birde-bir adam bolǵan emes, – dep áńgime kezegi taǵy da otaǵasyna oıysty. «Ákem 92 jasynda dúnıe saldy. Qar­shyǵanyń qyrandaı qalyqtaǵan sátin kór­gende baqyt sezimine bólengen shyǵar talaı, – dep órbitip áketti áńgimeni A.Ahme­dııar­uly. – Balasyn qaı ata-ana bıikten kórgisi kelmeıdi deısiń. Sol asqar kókke ákemniń tóbesin Qarshyǵanyń óneri talaı ret tıgizgeni anyq. Ol balasynyń úılený toıyna júregi alyp ushyp ózi jetti. Almatyǵa izdep keldi. Ári ańshy, ári seri, aıtylǵan sózdi muqııat tyńdaıtyn, asyqpaı sóıleıtin ákemizdiń keıde sýyryp salma aqyndyq óneri taǵy bar edi. Demalys kúnderi qara-shańyraqta bárimizdiń basymyzdy qosady. Keń dastarhan jaıylady. О́zi baryp tórge jaıǵasady. As ishilip bolǵan soń, kezek óner­ge kelip jetedi. Qazylar alqasynyń tóraǵasy ózi, kim qandaı shyǵarmany oryn­daýy kerek, barlyǵyn ózi habarlaıdy. Áýe­li dombyramen ózi tamyljytyp án shyr­qaıdy. Kúı oryndaǵanda saýsaqtaryna kóz ilespeıdi. Kesh boıy osylaı án áýelep, kúı jalǵasady. Qaısymyz qalaı oryndaǵany­myzǵa baǵa berilerde ishimizden beınebir baıqaýǵa qatysyp jatqan adamdaı qatty qobaljımyz. Asqar taýdaı ákemizdiń pikiri konservatorııada oqyp kelgen adamnyń baǵa­synan qymbat sanalatyn. Kúıdi notamen oqyp úırengen jastardyń keıde saz­dyń názik ıirimderin júrekpen jetkize almaı qalatyn sebebin keıin jaqsy túsindim. О́ıtkeni, kúıshige konservatorııada oqý jetkiliksiz eken. Qarshyǵanyń myqty bola­tyny – ol kúıdi konservatorııadan buryn dala akademıkterinen úırengendigi. Marqum ákemniń sonshalyq kóregendigi qaıran qaldyrady. Bir kezde ol maǵan: «Keleshekte Ǵalymnan tamasha kúıshi shyǵady» dep edi (Ǵalym Ahmedııarov – Alǵı aǵanyń kenje uly, «Saz otaý» dýetiniń kúıshisi, «Qazaq áýenderi» AQ-nyń prezıdenti.) Qazir sondaǵy oqıǵalardy qaıta oı eleginen ót­kiz­sem, otbasymyzben ónerdi súıip ósýi­miz­­ge ákemizdiń sondaǵy tárbıesi men óne­ge­si úlken bastaý bolǵanyna kózim jete túsedi. «Tańdaıdyń» tátti túni «Qarshyǵa aǵanyń bala kúninde tartqan kúıleriniń bári esińizde me?» – dep kúıshi ómiriniń qyzyq ta jumbaq qyrlarynyń taǵy da ashyla túsýine úmittenemiz. «Shoqıǵan ne tóbeshik, bolmasa bir qyl­tıǵan shóptiń panasy tabylmaıtyn saıyn dalany «Tańdaı» aýylyna kelin bolyp tús­kenimde birinshi ret kórýim, – deıdi Gúl­ja­mal apaı. – Kıiz úıde turamyz. Qalada ósken­digimdi bildirip: «Esikke ilgek salyp qoı­maımyz ba?» deımin. «Qoryqpa, úıge bógde eshkim kirmeıdi. Ury-qary degen atymen joq» dep jubatpaq bolǵan Alǵıdyń sózine qulaq assam da osynyń bári meniń qyzyq túsime uqsaıtyn. Úıde 50-60 bas qoı bar. Aýyldaǵy­lardyń negizgi kásibi – mal sharýashylyǵy. Qarshyǵa qoldy-aıaqqa tur­maı, úı sharýasyn tyndyrymdy atqarady. Meni aıaǵandyqtan aýyr jumystyń bárin ózi isteýge tyrysady. Jany názik. Ishindegi tolǵanysy dombyranyń qońyr únimen qosyla áýeleıtin ásershil áreketinen sezilip qalatyn. Qudyqty qolmen qazyp sý shyǵarýdyń hıkaıasy óz aldyna bir qyzyq áńgime. Myna ómirde talaı jerdiń dámin tatyp, bulaǵyn tushyna simirgen bolýymyz múmkin, biraq ta «Tańdaıdyń» qudyǵynyń dámi áli kúnge tańdaıymnan ketpeıdi. Qarshyǵa maǵan sonda: «Erteń «Chapaev» keńsharyna kóship bar­ǵanda áli-aq «Qaıran, Tańdaıdyń sýy-aı» dep ańsaıtyn bolasyz» dep edi. Aıtqany aıdaı bolyp shyqty. Boqsaq bastaýy Ja­ıyq­pen ushtasyp jatyr. Aryqtan ol tym­pyńdap úıge sý tasıdy. Úıdegi ydystardy áp-sátte shúpildetip toltyryp tastaıdy. Meniń ju­mysymdy jeńildetýge tyrysyp baǵatynyn bala da bolsa bir tynbaı jumys isteýinen baıqap qalamyn. Nege bul jerdi «Boqsaq» dep ataý syryn bilmekke túbine úńilemin. Boqsaq emes, bálkim, jaǵasynda borsyq kóp bolǵandyqtan jergilikti halyq­tyń basqasha burmalap ataýy ábden múmkin ǵoı degen oıǵa qalamyn. Álde «bordan» «saq» bol dep jurtqa qulaqqaǵys jasap tur ma? Týrasyn bilmeımin, biraq rasymen de «Tańdaıdyń» sýyn Borsaqpen salystyrýǵa tipten kelmeıdi eken. Qarshyǵanyń el, jer týraly kóp nárseni sanasyna úlkendershe toqyp júre­tini sonda-aq anyq baıqalatyn. Sharýashy­lyqtan bizge bólingen páterdi tý syrtynan kópten baqylap júrgen ol birde: «Bizdiń úıdiń balkony bar» demesi bar ma? Bir qabatty korpýstyń qaı jerinen balkon kórip júr dep ań-tańmyn. Kóp uzamaı ańsaǵan páterdiń kilti qolymyzǵa tıdi-aý áıteýir. «Seniń aıtyp júrgen balkonyń qaı­da?» deımin. «Mine, turǵan joq pa tóbe­mizde» deıdi ol shatyr jaqqa suq saýsaǵyn nusqap. Qyzyl shatyrdy balkonǵa balaǵan bala qııalynyń keıin bıikterge samǵaǵan kúı qanatyna aınalaryn biz sonda oıla­dyq pa? Balaýsa qanat sol úıdiń qabyr­ǵasynda júrgende qataıdy. Darıǵa qyzy­myz odan bir jas úlken edi, biraq qatty sýyq tıip aýyrǵan­dyqtan bir jyl sabaqqa barmaı qaldy. Mektepti Qarshyǵamen birge oqyp bitirdi. Aýyl oty tún aýǵansha damyl tappaıdy. Dombyra shertilip jatyr. Kúı kúmbirleıdi. «Bul ne ózi, tań atyp qalǵan ba?» dep saǵat­qa qaraımyn. Týra túngi saǵat úsh. Balamdy emizip, jastyqqa jantaıa bergenimde, taǵy álgi áýen shalqı jóneledi. Toqtaıdy. Baıaýlap qaıta jalǵasady. Atyn atamaýshy edim, jatqan jeri jánnatqa bolǵyr, Turymtaı qaınaǵam maǵan: «Kesh batqanda dalaǵa jal­ǵyz shyqpa, al endi tipti bolmaı bara jatsa, basyńa oramal tartyp alýdy umytpa», dep qulaǵyma quıatyn. Úıimizge jaqyn jerde júıke aýrýlaryn emdeıtin aýrýhana barly­ǵyn estigenmin. Turaıyn desem, ornymnan qozǵala alar emespin. Boıymdy bir qor­qynysh sezimi bılep alǵan. Dalaǵa qaıta qula­ǵymdy tigemin. Tym-tyrys. Al álgi tátti ún dál úı irgesinen shyǵatyn sııaqty. Qııalymda oınalyp jatqan joq pa dep sálden keıin óz-ózimnen úreılene bastadym. Joq-a, kenet alysqa uzap ketip bara jatqan tárizdi. Biraq buryn áldeneshe estigen kúıim. Osylaı talyqsyp jatqanda kózim ilinip ketti. Ertesine sol kúı shyńyraýdan shıyrlaı taǵy shyrqaldy. Saǵat tili tup-týra úsh. Endi birinshi kúngi qoryqqanymdaı áldenege eleńdemeımin. О́ıtkeni, onyń tús te, eles te emes ekenine ımanym kámil. Kór­shilerden «patefondaryń bar ma?» dep surap shyqqanymda, olardan joq degen    jaýap alǵanmyn. Kelesi túni taǵy sol ún qaı­talandy. Alǵı issapardan oralǵanda túngi úshti asyǵa kúttim. Kenet tanys kúı taǵy tartyldy. Osy basymnan keshken oqıǵany túp-túgel Alǵıǵa baıandap berdim. Elektr jaryǵy joq, qolymyzda biltesham. Kúı estilgen jaqqa ekeýmiz jaqyndap kelemiz. Qarshyǵa jatqan bólmege taıap qaldyq. «Qar­shyǵa!» dedi Alǵı daýystap. «Oý» deıdi ol sergek únmen. «Oıbaý-aý, tún ja­rymynda ne istep otyrsyń?» dep záre- qutymyz qalmaı bólmesine enteleı kirdik. «Kúı tartyp jatyrmyn» deıdi. Shamnyń syǵyraıǵan jaryǵymen Qarshyǵanyń dom­by­ra ustap jatqan sulbasy kórinedi. «Dombyrany jatyp alyp qalaı tartady?» dep jaqyndadyq janyna. «Narynnyń kúıshileri balanyń mıyn ábden sharshatyp tastaǵan» dep mazalana bastadym. Mine, ǵajap, Qarshyǵa túsinde kúı tartyp jatyp oıanady eken. Sodan álgi kúıdi jalma-jan qaıtalaıtyn kórinedi. О́z kóleńkemnen ózim qoryqqan ekem-aý dep keıin bul oqıǵa esime túsken saıyn bir kúlip alatyn boldyq. Shyńdalý «Burynǵy ónerdegi aǵalarymyz ben apa­larymyz talantty jastardy jer-jer­den ózderi izdep baryp tabatyn. Sondaı aǵala­rynyń qamqorlyǵynan Qarshyǵa da shet qalmaǵan dep estımiz», – dep áńgimeni ustaz ben shákirt arasyndaǵy baılanysqa bur­ǵany­myzda, alystap qalǵan Aqqystaý beti qaıta paraqtaldy. «Qarshyǵanyń ónerine shabyt bitirgen jerdiń aty – Aqqystaý, – dep jalǵady sózin Alǵı Ahmedııaruly. – О́ıtkeni, ol jerdiń adam­­dary shetinen ánshi, kúıshi bolatyn. Sha­ma­­men onyń on alty-on jetidegi kezi. Biraq onyń bar aınalysqan kásibi dombyra tartý boldy dep sirá aıta almas edik. Saba­ǵyn óte jaqsy oqıdy. Aýyldaǵy oıyn-saýyqtyń bel ortasynda Qarshyǵa kórinbeı qalsa, dosta­rynyń júzi jabyrqaý tartady. Meniń ózim oǵan ómirimde esh renjimeppin. Qarshyǵa tek sheber dombyrashy ǵana emes, qolynan neshe túrli zergerlik buıymdar jasap shyǵarǵan naǵyz qolóner maıtalmany edi. Aınalaıyn, Aqqystaý án men kúıdiń mekeni-tuǵyn. Qara óleńdi jatqa oqıtyn nebir sheshender men jańa ándi tez úırenip aıtatyn bulbul áýezdi ónerpazdardy osy jerden kóp kórdim. Qonaq­qa barǵan adam án salmaı qaıtpaıdy. Qaı úıge barsań, sol úıdiń tórinde qazaqtyń qara dombyrasy ilýli turady. Qolyna dombyra tıgen adam oryndalyp jatqan kúıdi úzilgen tusynan ármen qaraı jalǵastyra jóneledi. Osylar­dyń arasynan Qarshyǵanyń shoqtyǵy bıik kórinetin. «Án bolýy úshin, nan bolýy kerek» deıtin edi marqum ákemiz. Bárimizdiń jaǵalaı óner jolyna túsip ketpeýimizge osy kisiniń sol sózi qatty áser etken bolýy kerek. Áıt­se de aramyzdaǵy Qarshyǵanyń minezi qaı­sar, alǵan betinen qaıtpaıtyn ójet edi. Qolyna alǵan sharýasyn bitirmeıinshe basqa jaqqa moıyn burmaıtyn birbetkeı minezi ony túbinde maqsatyna jetkizdi. Alpysyn­shy jyl­dardyń ózinde ol orkestrlermen konserttik sharaǵa qatysýyn bastady. Ta­lan­tyn baıqaǵan adamdar: «Konservato­rııa­ǵa barmaı ma?» desip, aqyry onyń talanty Shamǵon Qajyǵalıevtyń qulaǵyna jetip, belgili dırıjerdiń ózi konservato­rııaǵa aparady. «Tókpe kúıdi óte jaqsy tartady eken» dep joǵary baǵasyn beredi. Jas jigittiń minsiz ónerin qyzyǵa tamasha­la­ǵan dırıjer Qur­manǵazy orkestrine jumysqa qabyldaıdy. Mundaı oqıǵa orkestr tarı­hynda buryn-sońdy bolmaǵan jáıt edi. Alǵashynda bas dombyrashy bo­lyp qabyl­danǵan ol keler jyly konserva­torııaǵa oqýǵa túsedi. Qur­manǵazy baba esimimen atalatyn qos óner ordasy onyń sol sátten bastap kúı ata­synyń shyǵarmala­ryna dendep enýine jol ashty. Eńbek jo­lyn konsertmeıster bolyp bastaǵan kúıshi tókpe kúılermen qatar shertpe kúıdiń qyr-syryn jete meńgerdi. Táttimbet pen Súgir­diń kúılerin náshine keltire orynda­dy. Erke­ǵalı Rahmadıev aǵasy onyń osy qasıe­tin erekshe baǵalap: «Qarshyǵanyń basqa kúı­shi­lerden ereksheligi – tókpe kúı men shertpe kúıdiń ekeýin teńdeı meńger­gendigi», degen bolatyn. Eńbegin el-jurty elemeı qalǵan joq, 1981 jyly Qazaq­stannyń eńbek sińirgen ártisi, araǵa on jyl salyp Qazaqstannyń halyq ártisi ataǵyna ıe boldy, keıinirek Memlekettik syı­lyqtyń laýreaty atandy. О́ner sapary­men kóptegen elderge baryp, qazaqtyń kúı ónerin álem jurtshylyǵyna tanytýǵa ba­rynsha ter tókken onyń bul saladaǵy eńbegi ushan-teńiz ekeni sózsiz. «Ol kisi neni unatatyn, adamnyń boıyn­daǵy qandaı qasıetterdi jek kóretin edi», – dep kúıshi bolmysy jaıynda syr tartqa­nymyzda, Gúljamal Seıitjanqyzy onyń balalyq shaǵynan este qalǵan taǵy bir áńgimesin baıandap berdi. «Ol eńbekqorlyqty súıdi, ózi baýlyǵan shákirtterine de sondaı talap qoıa bildi. Jal­qaýlyq pen enjarlyqty qalamady. Ta­ǵy bir erekshe qasıeti – úıdegi tuty­nylyp júrgen bir zat buzylyp, ne syna qalǵan jaǵdaıda ol qol qýsyryp qarap otyrmaı­tyn. Máshınege deıin jóndeıdi. Al atam bolsa aıtyp ótkenimdeı, aıtýly zerger, saqına, bilezik sııaqty áıelderdiń túrli áshekeı bu­ıym­daryn jasap shyǵarady. Ja­nynan bala Qarshyǵa bir eli ajyra­maıdy. Aýyldyń basqa balalary asyq oınap, dop teýip júrgende, bizdiń Qarshyǵa zergerlikke zeıini aýyp otyrady. Atamnyń boıyndaǵy sol besaspap qasıet barynsha Qarshyǵaǵa qonǵa­nyna esh shúbám joq. Anamyzǵa syı­lanǵan temir shylapshyn kúni keshege deıin tur­mystyq kádege jarap keldi. Qarshyǵanyń qamshysy «Qarshyǵa aǵanyń Raýshan esimdi halyq­aralyq iri baıqaýlarda top jarǵan skrıp­kashy qyzy bar ekenin bilemiz. Sońǵy kezderi ol týraly eshteńe aıtylmaıdy. Jalpy kúıshiniń otbasy jaıynda jurttyń tolyǵy­raq bilgisi keledi» deımiz kóp kókeıindegi saýaldy alǵa tosyp. «Kelinimiz Nurbıke kóp jyldar balalar dárigeri bolyp jemisti eńbek etip, búginde zeınetkerlikke shyqqan aıaýly áje. Qarshyǵa ekeýiniń úılený toıynda halqymyzdyń aq­tań­ger ánshisi Ǵarıfolla Qurmanǵalıev ata­sy aq batasyn berip, áýelete án salǵan. Dúnıege alǵashqy uldary Erlan kelgende, bárimiz bir shańyraqtyń astynda turatyn­byz. Keıin óz qolymyzben enshisin berip, jas otaýdy aq tilekpen shyǵaryp saldyq. Kóp keshikpeı otbasy taǵy bir sábımen tolyqty. Qyz balaǵa áýletimizdiń gúlindeı qulpyryp óssin degen nıetpen Raýshan dep at qoısaq, aqylyna kórki saı qyzymyz áke jolyn qýyp, konser­vato­rııany úzdik oqyp bitirdi. Onyń biz eshqashan ózimen birge oqyǵan qurbylarymen oınap kúlgen kezin kórmeppiz. Keıbir ataqty adamdardyń balalary ákele­riniń dúnıesine masaırap, jumyssyzdyqqa boı aldyrsa, al Qarshyǵanyń úıine qashan bas suqsaq ta Raý­shannyń skrıpkasyn syzyl­typ, túrli áýezdi tamyljyta oınap jatqa­nyna kýá bola­tynbyz. Al uly Erbolatty bala kezinen mýzykaǵa Qarshyǵanyń ózi baý­lydy. «Búgin myna shyǵarmalardy tar­typ jattyǵasyń» dep jumysqa barar aldynda úı tapsyrmasyn júkteıtin áke talaby buljy­maı orynda­latyn. Men óz basym Qarshyǵa­nyń balalaryn adal eńbekke baýlıtyn osy qasıetine qashanda tánti bolyp qaraıtyn­myn. Bala tárbıesin kútip-baptalǵanda ǵana mol jemis beretin alma aǵashyna teńep jat­saq, sol qaǵıdanyń durystyǵyn baýy­rym­nyń balalaryndaǵy tamasha qasıet­ter­den kóremin. Búginde Erlan shetel fırmasynda bilikti maman, al Raýshan Amerıkada sım­fonııalyq orkestrde konsertmeıster, skrıpkada jeke oryndaýshy. Ame­rıkanyń myqty­lary qazaqtyń qarshadaı qyzyna beker qurmet kórsetip otyr deısiz be? Muhıttyń ar jaǵynda dalanyń qarlyǵa­shyndaı bir ásem qyzymyzdyń júrgenin eske alsaq, kókirekti maqtanysh sezimi bıleıdi. Aıman Musaqojaevanyń shákirti, birneshe ha­lyq­ara­lyq baıqaýlardyń laýreaty atanǵan skrıp­kashynyń mártebesi munan da bıikteı bererine senemin. Qara shańyraqtyń ıesi, úlken uly Erbolat ta konservatorııada oqy­ǵan, kásibı dırıjer, jary Ámına ekeýi bir ul, bir qyz tárbıelep ósirýde. Týǵan jerden jyraqta júrgen qyzynyń taǵdyryna alań­da­ǵan Qarshyǵa ony óz qolymmen qutty or­nyna qondyrsam dep armandap qoıatyn. Kózi tirisinde ákesi kóre almaı ketken sol qýa­nyshqa endi tezirek jeteıik dep tileımiz táńirden. Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy mýzykalyq mektepte oqyp júrgen Ǵalym men Raý­shan­dy qatar otyrǵyzyp qoıatyn. «О́ner adamyna kishkentaı kezinen bastap durys baǵyt-baǵdar siltep otyrý kerek. Gúljamal sen, balany tym erkeletip, óbekteı berme. Onsyz da sábı úshin ananyń orny qashanda bólek bolyp qala beredi. Biraq olardyń erteńgi bolashaǵyna bárimiz jaýapty bolǵan­dyqtan qandaı qıyn­dyqqa da tóze bilýge úıretýge tıispiz. Keleshekte naǵyz óner ıeleri bolyp shyǵýyn tileseń, sabaǵyn qatań qadaǵalap, kóńil bólip otyr», dep meniń ózimdi qaırap ketetin. «Átteń, ózim mýzy­kalyq bilimdi kesh alǵany­ma qatty ókinemin, biraq munyń esesine balalarym áli jas bolǵan­dyqtan osy kezden boılaryna ónerdi sińirip óskenin qalaımyn. Sonda biz shyǵa almaı armandaǵan bıikterge olardyń jeterine esh kúmán keltirmeımin», degen sózi bizge qanat bitiretin. О́ıtkeni, daıyndyq merzimin qosqanda konservatorııada jeti jyl bilim alǵan adam­nyń óner týraly tolǵamdary bizge de qatty áser etetin. О́ziniń de basynan jumystary asyp jat­qanyna qaramastan kúnine Raýshan men Ǵalymǵa úsh saǵat sabaq ótetinin qaı­tersiń», dep Gúljamal Seıit­janqyzy órbitken áńgimege Alǵı Ahmedııar­uly qosylǵan. «Ortamyz oısyrap qalǵaly bir jyldan assa da oıyma onyń jarqyn beınesi orala beredi. Birde balalarǵa 33 nómirli etıýdti oınatyp jatqanbyz. Ǵalym shyǵarmany oryn­dap oty­ryp kúlip jiberdi. «Áldeneni shatas­tyryp alǵan bolýymyz kerek, bolmasa nege kúledi?» dep ishteı qaýiptenip qoıamyz. Keıin bilsek, ol 34-shi etıýdti oryndapty. Osylaı syrymyz ashylyp, balanyń aldynda ekeýmiz birdeı qyzarǵan jaıymyz bar. «Nota bilmeısińder me, sonda?» dep Ǵalym betimizge ojyraıa qarap tur. Qarshyǵa bizge «notany bilmeıtinderińdi balalarǵa sezdirýshi bolmańdar, ony túsinetin adamdaı anda-sanda qaǵazǵa qaraǵan bolyp otyryńdar» dep tapsyrǵan. Sol qýlyǵymyz áp-sátte áshkere boldy. «О́te jaqsy oınap jatyrsyńdar» dep basymyzdy ızegennen bas­qa túk bitire almaıtyn bizdiń endi bul qýlyǵymyz sirá, iske aspasyn sezgende, ne isterimdi bilmeı dal bolyp qaldym. Al besinshi synypta Ǵalym birjola dom­byrany tańdady. Bitirý emtıhanyna kon­ser­vatorııanyń oqytýshylary kelip qatys­ty. «Qońyr» kúıin oryndap jatyr. Synaq alýshy maıtalman mýzykanttar únsiz tyńdaǵanda, keıbiriniń kúı qudiretine tolqyp, kózderine jas alǵanyn kórdim. Bes jylda oqyp bitiretin konservatorııany osylaısha Raýshan men Ǵalym tórt jylda úzdik baǵamen támamdap shyqty. Búginde ekeýi azdy-kópti tabysqa qol jetkizip júrse, bul eń aldymen Qarshyǵanyń eńbeginiń arqasy dep esepteımin. Asyl mura «Qazaqtyń dástúrli 1000 kúıi» jobasy arqyly halqymyzdyń baǵa jetpes qun­dylyǵy ulyqtalyp jatyr. Onyń ishinde Qarshyǵanyń kúıleri erekshe baǵalanady. Degenmen, kúıshige qur­met munymen shektelmeıtin bolar?» – dep suraǵanymyzda, Qarshyǵanyń kúıleri taspa­ǵa jazylsa, al «Kúı Qarshyǵa» atty dıskisi búginde bárinen bıik turǵan birden-bir qundy eńbek ekeni, áriptesimen birge kúı notasyn jazyp bitirgeni týraly áńgime órbidi. Bir aıta keterligi, onyń jazǵan ánderiniń bári túgel halyqqa jetip úlgergen joq, aldaǵy ýaqytta taspasy jaryq kóredi dep kútilýde. Konservatorııa qabyrǵasynda oryndalyp, al biraq áli taspaǵa tolyq basylyp úlgermegen dúnıe­lerimen birge keıinirek jazylǵan biraz ánderiniń notasy qalammen qaǵazǵa túsiril­gen kúıinde tur. Keıde bireýler «notanyń keregi joq, kúıdi árkim óz úırengeni boıynsha oryn­daǵany jón» dese, endi bireýler munyń durys emestigin alǵa tartady. Qarshyǵa kúıshi kóptegen kúılerdi notaǵa túsirip, «altyn qorymyzdyń» molaıýyna aıtarlyq­taı úles qosty. Orkestrdi kereksinbeı, jańsaq oıǵa boı aldyrǵan keıbir áriptes­terine óz ustanymynyń durys­tyǵyn dáleldep shyqty. «Qarshyǵa aǵanyń qazasyna qaıǵyrmaǵan qazaq balasy joq shyǵar» deımiz taǵy bir jaryq juldyzynan aıyrylǵan halyqtyń kókeıindegi muńdy jetkizip. «Mezgilsiz qaıtys bolǵan Darıǵanyń jol­dasyna topyraq salýǵa Alǵı ekeýmiz úl­ge­rip barǵanymyzben, kózine operasııa ja­satyp jatqan Qarshyǵa qyrqyna qaraı aýyl­ǵa tartyp ketti. Bul onyń týǵan jerge eń sońǵy sapary bolaryn kim bilgen?! Júregim bir sumdyqty sezgendeı edi. Túni boıy kóz ilmeı aýnaqshyp shyqtym. Ǵalym qatty naýqas­tanyp, aýrýhanada emdelip jatqan bo­latyn. Men sony qaýiptenip júr­min. «Apyr-aı, balamyz aman bolsyn, áıteýir» dep basqa oı mıyma kirmepti. Kóńilim áldenege alańdaı berdi. Ǵalymǵa telefon soǵamyn, ol ún-tún­siz. Odan saıyn degbirim qashaıyn dedi. «Qoı, bulaı úıde qur ýaıymǵa salyn­ǵansha ózim baryp qaıtaıyn» dep bekingen Alǵı máshı­nesine otyryp ketip qaldy. Áldeneden sho­shyp, syrtqa shyqtym. Kóshege telmiremin. Kúte-kúte sharshadym. Sosyn úıge qaıtadan kiremin. Kenet Elmıra (kelini) ekeýmiz shaıǵa otyra bergenimizde Alǵı kirip keldi. Júzinen áıteýir bir sumdyqtyń bolǵanyn sezip turmyn. «Ǵalym aman ba?» dedim sasqalaqtap. «Iá, em qabyl­dap jat­qanda, telefonyn sóndirip qoıypty» dedi de, oryndyqqa súlesoq otyra ketti. «Qar­shyǵadan aıyrylyp qaldy-yq» degen úni ázer estildi. Munan ármen qaraıǵysy esimde joq. Tóńiregim qap-qarańǵy bolyp ketti. Tóbemnen bireý sýyq sý quıyp jibergendeı, tula boıym muzdap, arystaı azamattan oıda-joqta aırylyp qalǵanymyzǵa qaı­ǵyryp, ishim alaı-dúleı. О́ldi deýge qııatyn adam ba edi ol? Kúnniń aptabyna júregi shydamaı, eki ret jedel járdem shaqyrtqan, mundaǵylar tańerteń aýdan orta­lyǵyndaǵy aýrýhanaǵa baryp em alýyńyz kerek» degen. Keıde dárigerlerdiń óz isine salǵyrttyǵynan osyn­daı qaıǵyly oqıǵalar oryn alyp jatatynyn nesine jasy­ramyz», dep ókinedi Gúljamal apaı. «Aýylǵa attanardyń aldynda ǵana elordada Qurmanǵazy atyndaǵy dástúrli kúıshi­ler baıqaýy ótti. Ol osy sharaǵa qatysty. Densaýlyǵy syr berip júrgen adamdaı júzi júdeý kórindi. Úıde qonaqta otyrǵandardyń biri: «Qarshyǵanyń beti nege isip ketken?» dep suraǵanda onsha mán bere qoımappyn. «Sál tolyńqyraǵan eken-aý» dedim munysyn. Meni ol «kóke» deıtin. «Kóke, sizder jezde­mizdiń jerleýine qatysyp, jetisin ótkiz­dińizder ǵoı, endi qyrqyna men baryp qaıtaıyn. Ushaqqa bılet alyp qoıdym», dedi. Maýsymnyń 3-inde Atyraýǵa tústi. 5-si kúni sadaqasyn beredi. Sol kúni kesh batqansha jıynǵa kelgen aǵaıyn-týmalarmen ótken kezderdi eske alyp, dıdarlasady. Jıenimen birge áke-sheshemizdiń qabiriniń basyna baryp, quran oqıdy. Kózine jas keledi. Kólikte kele jatqanda da kóńili qaıta-qaıta bosaı beripti. Qasıetti adamdar ózderiniń bul dúnıeden ótetin kezin aldyn ala sezedi deıdi ǵoı. Sirá, solaı shyǵar, ata-babalarymyzdyń qorymy Kózdiqarada jatyr, bul – Qarshyǵanyń týǵan jeri. Dál sol topyraqta ol da máńgi damyldar edi, alaıda bilim alǵan, eseıgen, Qarshyǵanyń atyn qazaqqa tanytqan Al­matynyń jóni bir basqa. Denesin rýhanı astanaǵa jetkizý tapsyryldy. O bastaǵy jeti uldan jalǵyz men qalyppyn. Alma­tyda Qaıyrjan degen naǵashymyz turatyn, tabanda sol kisimen habarlasyp, Qarshyǵa­nyń otbasyna estirtýdi ótindim. Imanǵalı Tasmaǵambetov inimizge telefon soqtym. Qarshyǵa syrqattanyp qalǵanda Imanǵalı Qytaıǵa aparyp emdetken bolatyn. Kóp uzamaı ol aýrýynan aıyǵyp ketken edi. Bul oqıǵany elimizde azyq-túlik jetpeı, tapshylyq oryn alyp jatqan kezde bastan keshkenbiz. Sol qıyndyqqa qaramastan onyń Qarshyǵa aǵa­syna jasaǵan jaqsyly­ǵy eshqashan umy­tylmaıdy. Qarshyǵanyń «Imash Baı­jumasy» dep atalatyn kúıi bar. Men endi sondaı súıikti aǵasynyń ómirden ozǵanyn qalaı aıtýdyń retin tappaı qınalýdamyn. Áıteýir áýpirimdep jetkizgen sııaqtymyn. Arada biraz únsizdik ornady. Biraq ómirden halyqtyń adamy ótip jatqanda kóńildiń qara ormandaı qalyń kúıigine oranyp otyra berý erge syn, elge syn. Qazaqtyń Qarshyǵasyn máńgilik saparǵa attandyrý joǵary deńgeıde uıymdastyrylýy kerek. «Maǵan jarty saǵat ýaqyt berińizshi, ózime-ózim kelip alaıyn» dedi ol. «Jaqsy» dedim. Dál jarty saǵat ótkende, habar­lasty. «Aǵa, – dedi, – siz úıde jylap otyr­sańyz, meniń myna jaqta qaıǵydan qabyr­ǵam qaıysýda. Biraq aǵany arýlap jerleýimiz kerek, qazir sizge máshıne jibereıin, maǵan tezirek jetińiz», dedi. Kelsem, Qýa­nysh Sultanov ekeýi qaıǵy ústinde otyr eken, oryndarynan turyp maǵan kóńil aıtty. Bolǵan jaǵdaıdyń mán-jaıyn bilgennen keıin, Qarshyǵany sońǵy saparǵa shyǵaryp salý rásimine qatysty sharalar qabyldandy. Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammed myrzaǵa telefon soǵyp, marqumnyń denesin Almatydaǵy M.Áýezov atyndaǵy qazaq drama teatrynan shyǵara­tyn bolyp kelisti. Jan-jaqqa habar jetkizildi. Atyraýdyń ákiminen máıittiń Mahambet aýdanynyń aýrýhanasynan Atyraýǵa jetkizilip, durys saqtalýyn surady, óıt­keni kún óte ystyq bolatyn. Denesin Almatyǵa ákelý úshin arnaıy ushaq bólindi. 7 maýsym kúni tańerteń Atyraý qalasyna ushyp kelsek, Dına atyndaǵy alańǵa jınalǵan jurttyń joqtaýyn estigende quıqań shymyrlaıdy. Týyp ósken jerinde aqtyq demi taýsylǵan azamat «Keńsaı-1» zıratyna, D.Qonaev atasy jatqan qabirdiń qasyna aıalaı jerlendi» degen Alǵı Ahmedııar­ulynyń áńgimesi eriksiz tolqy­tady. On jyl 23 jasar qytaılyq jigittiń búıregimen ómir súrip kelgen kúı­shiniń ózine muńyn shaqqan kez kelgen janǵa qolushyn sozýǵa daıyn turatyn qasıetine toqtaldy. Ol: «Eldegi aǵaıyn-týystyń Alma­tyǵa oqýǵa túsýge kelgen balalarynyń bári Qarshyǵanyń úıin panalaıtyn. Aýylǵa barǵanda ózimen birge birazyn oqýǵa alyp keletin. Búginde sondaǵy qyz-jigitterdiń deni óz aldaryna úıli-barandy bolyp, aldy qyz uzatyp, kelin túsirip qoıdy. Osy sońǵy barǵan saparynda da aýyldaǵy aǵaıyndy 16 tamyzǵa qonaqqa shaqyryp kelipti. Keıin dál sol kúni Qarshyǵanyń qyrqyn berip jattyq. Tańǵalarlyq jáıt emes pe? Báribir halyq osy kúni Qarshyǵanyń úıine jınaldy. Kúı óneri jaı adamnyń basyna qonbaıdy, kıeli, qasıetti adamǵa darıdy dep oılaımyn. Endeshe, sondaı qudiretke ıe Qarshyǵanyń bul áreketi sebepsiz emes ekeni anyq. Minezi tik bolatyn. Eshkimdi orynsyz keketip-muqatyp, syrtynan sógýdi bilmeıtin edi» dese, «Qoly ashyq, peıili darhan azamat edi, – deıdi jeńgesi áńgimeni ármen qaraı órbitip. – Qarshyǵa adamdy syrtynan bir kórgende-aq keleshekte kim bolatynyn týra boljaıtyn. Ásirese, óziniń shákirtterine bergen baǵasy dál kelip jatatyn. Mysaly, kelinimiz Elmıradan bolashaqta keremet qobyzshy shyǵatynyn alǵash aıtqan Qarshyǵa bolatyn. Ǵalymdy kúıshi bolady dedi. Ekeýi qurǵan «Saz otaý» dýetin búginde bilmeıtin jan neken-saıaq. Qanshama klıpteri jaryq kórdi» dep, taǵy da Aqqystaý aýylynyń aspanyna kóz tikti. «Túngi saǵat bir shamasy. Esik qaǵyldy. Qarshyǵa elpeńdep júgirip shyqty. Qo