Onyń jaǵasynda Aqtóbe jáne Alǵa qalalary ornalasqan. «Taý balasy taýǵa qarap ósedi» degendeı, ózen-kólderdiń boıynda týyp-ósken adam qaı jerde júrse de munda sý aıdyny bar ma eken degen oımen jan-jaǵyna moınyn soza qaraıtyny tabıǵı jaıt. Osyndaı ádetten osy joldardyń avtory da quralaqan emes edi. Sondaǵy baryp boı jazǵanymyz, jaǵasynda turyp emin-erkin demalǵanymyz, sýyna túsip shomylǵanymyz jergilikti turǵyndar «Jılgorodok» dep atap ketken eski shaǵyn aýdan tusynda sarqyrap aǵyp jatqan Elek ózeni.
Onyń aýmaǵyndaǵy toǵaılar men terekter kókke boı sozyp turǵany tań-tamasha qaldyrdy. Sonymen birge bul arada ıesizdik pen beı-bereketsizdik kórinisteri birden baıqalady. О́zen bir bólek, qala bir bólek jatyr. Ekeýi birimen-biri qabysyp, ózara úılesim taýyp turmaǵandaı áserde qaldyq. Eger uqypty qoldyń taby tússe, Elek ózeniniń jaǵalaýyn tamasha demalys ornyna aınaldyrýǵa bolatyn edi. Aqtóbege aǵylyp kelip jatatyn ınvestorlar men jergilikti shaǵyn jáne iri bıznes ókilderi osyndaı taptyrmaıtyn múmkindikti nazaryna nege ilmedi eken degen oı keledi eriksiz. Álde olar Elek ózeniniń sońǵy jyldary lastanyp ketkeninen qaýiptenip, bul arany abattandyrýdan boılaryn aýlaq salǵysy keldi me eken? Bul arasyn dóp basyp aıta almaımyz.
Sonda qalaı, onyń qazirgi ekologııalyq jaı-kúıi sonshama alańdatarlyq kúıde bolǵany ma? Biz bul saýalǵa endigi kezekte Energetıka mınıstrliginiń Ekologııalyq retteý jáne baqylaý komıteti Aqtóbe oblysy boıynsha ekologııa departamentinen alynǵan derekter negizinde jaýap qaıtarǵandy jón kóremiz. Osy oraıda Elek ózeniniń sýy o bastan bormen jáne hrommen lastanyp kelgenin aıtqan jón. О́z kezeginde bul kórinistiń ózi qolaısyz ekologııalyq ahýal qalyptastyrmaı qoımaıdy. Elek – elimizdegi transshekaralyq ózender qataryna kiredi. Mundaı jaǵdaıda ony qorǵaý máseleleri memleketaralyq sıpat almaı tura almaıdy. Mundaǵy sý resýrstarynyń bormen búliný belgileri burynǵy Aqtóbe hımııa zaýytynyń zııandy qaldyqtarynyń kesirinen oryn ala bastapty. Qoldaǵy bar derekter atalǵan zaýyt alpysynshy jyldardyń orta shenine deıin Elek ózenine lastanǵan ónerkásip sýlaryn tógip kelgenin aıǵaqtaıdy.
Sondaı-aq Elek ózeni jerasty sýynyń alty valentti hrommen lastanýyna da eshkim tańǵala qoımaıdy. Aqtóbe hrom qosyndylary zaýytynyń iske qosylýy bul jaǵdaıdy tym kúrdelendirip jibergeni de shyndyq. Osy kezde zııandy áseri bar bul hımııalyq element pen tehnıkalyq eritindilerdiń sýǵa kelip túsý kórinisteri bastalǵan. Oǵan shlam toǵandarynyń sol kezde qorǵaý qurylǵylarynsyz salynǵany tikeleı áserin tıgizgen.
Bul keshegi kúnniń saldary men zardaby bolsa, búgingi kúnniń bederi qandaı? Bul rette «Qazgıdromet» RMK júrgizgen keıbir gıdrogeologııalyq baqylaýlar nátıjelerine arqa súıegenimiz jón. Osyndaı is-sharalar olardyń tarapynan Elek ózeniniń sapalyq quramyna qatysty atqarylǵan. Buǵan qosa joǵaryda atalǵan departamenttiń synaq zerthanasy da Elek ózenine aı saıyn baqylaý ornatqan. Júrgizilgen monıtorıngter 2012-2016 jyldar aralyǵynda Elek ózenindegi negizgi lastaýshy zattardyń mólsheri birtindep azaıyp kele jatqanyn kórsetedi.
Mundaǵy baıyrǵy turǵyndardyń málimdeýine qaraǵanda, Elek ózenine erterekte kater, keme sekildi sý kólikteri paıdalanylyp, tutastaı keme sharýashylyǵy jolǵa qoıylypty. Al búgin she? Búgingi kúni Elektiń eń tereń tusy orta boıly adamnyń keýdesinen aspaıtyny da anyq. Kóz kórgenderdiń aıtýy boıynsha, burynǵy kezben salystyrǵanda qazir ózenniń aǵysy da báseńdegen. Bul kórinis Elektiń arnasyn tazalaý jumystary júıeli túrde jolǵa qoıylmaǵanynan paıda bolyp júrgen joq pa eken degen oı keledi.
Elektegi sý qory men resýrstarynyń belgili bir bóligi Qarǵaly sý qoımasyna jiberilýi de ózen arnasynyń tartyla túsýine áserin tıgizbesine kim kepil? О́zenniń tabanyn qum men qıyrshyq, usaq tastar basyp ketkenin de tıisti uıymdar men mekemelerdi oılandyrsa, káne?!
Mundaı jaǵdaıda Sý kodeksiniń talaptaryna sáıkes sý basseıinin qorǵaý salasyndaǵy memlekettik baqylaýlar júzege asyrylýǵa tıis. Sonyń ishinde Elek ózeni sekildi sý nysandaryn saqtaý men qalpyna keltirýge jáne retteýge kóńil bólinse nur ústine nur. Bul rette respýblıkanyń batys óńirindegi Jaıyq-Kaspıı basseındik ınspeksııasy RMK-nyń atqarar isi mol dep bilemiz. Sondaı-aq ózen mańyndaǵy flora men faýnanyń azaıyp bara jatqany da bólek bir áńgime.
Ras, qazirgi kúni ózendegi balyq qoryn saqtaýǵa qatysty jumystar júrgizilmeıdi desek, shyndyqtan alshaqtaý ketermiz. Aqtóbe oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasy mamandarynyń málimdeýinshe, jylyna eki ret – kóktemgi jáne kúzgi kezeńderde Elektiń aıdynyna usaq shabaqtar jiberiletin kórinedi. Onyń kólemi bıylǵy kóktem kezinde elý myńǵa tarta bolsa, kúzde eki júz myńnan astam tuqy balyǵynyń shabaqtary jiberilipti.
Qalaı degende de Elek ózeniniń ekologııalyq jaǵdaıyn jaqsartý búgingi kúnniń basty mindetteriniń biri bolyp qala bermek. Bul baǵytta Aqtóbe oblysy boıynsha ekologııa departamenti ujymy alda atqarylatyn keshendi is-sharalardy belgilep otyrǵany úlken úmit týǵyzady. Olardyń tarapynan Elektiń qazirgi jaı-kúıi aımaqtyń ekologııadyq problemalary tizimine engizilgen. Muny retteýdiń basty joldary sý resýrstaryn basqarý jónindegi memlekettik baǵdarlamaǵa arqa súıeıdi. Mundaǵy basty maqsat Elek ózeni sýynyń lastaný deńgeıin azaıtý bolyp otyr.
Búgingi kúni tolyq sheshimin tappaı júrgen máseleniń biri – káriz qubyrlarynan shyqqan sarqyndy sýlardy Elek ózenine aǵyzý kórinisi áli kúnge deıin jalǵasyp kele jatqany deýge bolady. Bul baǵytta káriz júıeleri men qubyrlaryn retteýmen jáne paıdalanýmen aınalysatyn oblys ortalyǵyndaǵy «Aqbulaq» AQ tereń áleýmettik jaýapkershilik arqalaıdy. Joǵarydaǵydaı jaǵdaıda qorshaǵan orta men adam densaýlyǵyna onyń teris áseri tııýi ábden múmkin. Bul jaıt qazirgi qoldanystaǵy káriz júıesin jáne qubyrlyq sorǵy beketi nysanyn túbirimen jańǵyrtý qajettigin týǵyzady. Ásirese atalǵan eki qurylymnyń ótkizý qabiletteri men qoldanylý aıasyn qaıta qurý qajettigi aıqyn kórinedi.
О́ndiristik-sharýashylyq sóz qoldanysynda syıymdylyqty retteıtin toǵan (SRT) degen tirkes bar. Bul sarqyndy sýlardy tazartý qurylǵysy degen uǵymdy bildiredi. Osydan shyqqan sýdy Elek ózenine aǵyzbas buryn tehnıkalyq qajettilikter úshin qaıta qoldaný ekonomıkalyq turǵydan da, ekologııalyq turǵydan da tıimdirek deıdi mamandar. Alaıda bulaı bolmaı otyr. Tipti sarqyndy sýlardy SRT arqyly Elek ózenine aǵyzǵan kúnniń ózinde de sarqyndy sýlardyń kanaly óz aldyna betondalyp tastalýǵa tıisti eken.
Qalalyq káriz sýlaryn tazartý isi eski tásilmen jumys júrgizýdi kótermeıdi. Mine, ınnovasııalyq tehnologııalardy qoldaný qajettiligi dál osy aradan kórinedi. Káriz qubyrlarynan aǵyzylǵan sý bakterııalardan múldem taza dep eshkim kepildik bere almasa kerek. Sondyqtan ekologııa departamenti ony bıopreparattarmen tereń túrde óńdeýdi usynyp otyr.
Túıip aıtqanda, Elek ózenin qorǵaý tek memlekettik mekemelerdiń isi emes, bul barsha jurtshylyq pen qoǵamdyq uıymdardyń paryzy dep bilemiz.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan»
AQTО́BE
