Ult ulaǵatynyń jarshysy

Professor M.Qo­zy­baev sonaý 70-jyldar­dyń basynda-aq respýb­lıka­daǵy qoǵamdyq pikirdi qalyptastyrýǵa yqpal etetin ǵalymdardyń aldyńǵy qatarynan kórindi. Sol kezeńniń ózinde-aq ol Orta Azııa men Qazaqstan, Kavkaz tarıhshylarynyń basyn qosyp, Reseı­diń otarshyldyq saıasatyn taldap, ult-azattyq qozǵalysynyń ortaq zańdy­lyqtaryn ashty. Olardy álemdik ult-azattyq qozǵalysynyń quramdy bóligin­de qaraýdy usyndy. Tarıhshylardyń alqaly jıynynda orystyń otarshyl saıasatynyń túp tamyry qaıda jatqanyn batyl aıta bildi. Iá, bul ultjandy qazaq zııalylary­nyń kúni áli ońynan týmaǵan kez edi. Ult tarıhy keshegi táýelsizdikke deıin orys ımperııasynyń, odan qaldy, jeke basqa tabyný ıdeologııasynyń qandy sheńge­linen shyǵa almady. Kenesary Qasymov bastaǵan ult-azattyq qozǵalysynyń aqı­qatyn aıtamyn dep esil er Ermahan Bekmahanov ıtjekkenge aıdalsa, ǵulama-ǵalymdar, Mákeńniń ustazdary Álkeı Marǵulan, Aqaı Núsipbekov, Saqtaǵan Báıishev, t.b. aǵalarymyz óz oılaryn ashyq aıta almaı dúnıeden ótti. Biz olardyń kózin kórdik. Kezdeskende olar bizge bir jumbaq adamdaı kórinetin. Olardyń izbasary M.Qozybaevqa da totalıtarızmniń sharpýy tımeı qalǵan joq. 1973 jyly Mákeńniń Zoıa Golıkovamen birlesip jazǵan «Zolotoı fond partıı» atty eńbegi tutqyndalyp, Qazaqstan kompartııasy Ortalyq komıtetiniń úki­mimen otqa jaǵyldy. Jazyǵy – sol kezdegi Qazaqstandaǵy kadr daıarlaý, ósirý, qyzmetke taǵaıyndaý prınsıpteriniń ora­san zor burmalaýshylyǵynyń bet-perdesin ashyp, ashyq aıtqandary. Ja­zyǵy – tarıhqa qııanat jasamaǵany, aqıqattan alys kete almaǵany. Osyndaı jaǵdaılar kóp jyldar boıy Mákeńniń ǵylymı izdenis aıasyn taryltyp, onyń azamattyq ósý jolyna úlken tosqaýyl bolǵany da ras. Sóıtip júrgende, ǵasyrlar boıy ar­mandaǵan táýelsizdiktiń tańy atty, ta­rıh­shylardyń juldyzdy sáti týdy, Mákeń­niń ekinshi tynysy ashyldy. Ol óz áriptesterimen birge qolyna qalamyn alyp, úıdegi-túzdegi arhıvti aqtaryp, ótken aqtańdaqtar izine tústi. Sóıtip, «Alash – alash bolǵaly, Alash atqa mingeli, ala shubar tý baılap, Alashqa uran bergeli Álim edi aǵasy» – dep Murat Móńkeuly aıtqandaı, Manash Qabashuly el tarıhshylarynyń noqta aǵasy retinde kósh bastaı jóneldi. Shyndyǵyna kelsek, tarıh ǵylymy­nyń eshýaqytta «altyn ǵasyry» bolǵan emes. О́ıtkeni, árqashanda ol óz za­manynyń saıasatkerleriniń, basshyla­ry­nyń yqpalynda boldy. Degenmen, óz kezeńimizdi, óz elimizdegi sońǵy 20 jyldy alsaq, bul eshkimge jaltaqtamaı, ózimiz­diń eldigimizdi qaıta tanyp jatqan, ótken joldarymyzdy, jınaǵan rýhanı qazy­nalarymyzdy oı sarabynan ótkizip, halyq nazaryna qaıta usynyp jatqan zaman. Qazaq elin, onyń rýhyn, órkenıetin, tapqanyn, joǵaltqanyn jan-jaqty zertteýge budan buryn mundaı múmkindik, erkindik, keńshilik bolǵan joq. Osyndaı rýhanı jańǵyrý prosesin bastap, oǵan belsene qatysyp júrgen Elbasy N.Á.Nazarbaev táýelsizdikti tarıhı turǵydan negizdeý kerektigin jan-tánimen túsindi, tarıhshylar izdenisine jol ashyp, ózi kósh bastady, múmkindik týǵyzdy. Osynyń arqasynda ulttyq tarıhı sana tárbıesin negizdeý kún tár­tibine qoıyldy. Osy retten de Nursul­tan Ábishuly «Tarıh tolqynynda» atty eńbeginde qazaq mádenıeti men ótken tarıhymyz haqynda sony jáne tereń pikirlerin el nazaryna usyndy. Kóptegen elderden jáne óz tarıhymyzdan qazaqtar týraly jazba derekterdi molynan jııýǵa arnalǵan keń kólemdi «Mádenı mura» baǵdarlamasy dúnıege keldi jáne ol oryndalý ústinde. Mine, osynyń bárin eskere otyryp, bizdiń qazirgi kezeńimiz tarıh ǵylymy úshin altyn ǵasyr demesek te, onyń jul­dyzy janǵan jyldar dep tolyǵynan aı­týymyzǵa bolady. Osy tusta táýelsiz­diktiń alǵashqy onjyldyǵynda tarıh­shylar áýletine kósemdik etken Mákeń otantaný ǵylymynyń jańa konsep­sııasyn jasaýǵa kiristi. Mákeńniń zert­teý­leri negizinde Qazaqstannyń Reseıdiń otaryna aınalý prosesi qazaq halqynyń ulttyq múddesi turǵysynan qaıta qa­raldy, elimizdegi ult-azattyq qozǵalys­tardyń jańa konsepsııasy jasalyndy, Keńes Odaǵy kezindegi saıası qýǵyn-súrgin tarıhy zertteldi, onyń qurban­dary aqtaldy. Aýyldardy kúshtep ujymdastyrý men qazaq sharýalaryn zorlap otyryq­shy­landyrý tarıhy men onyń qasiretiniń saldarlary ashyq aıtyldy. Uly Otan soǵysy zardabynyń buryn aıtýǵa da, jazýǵa da bolmaıtyn tustary jarııa boldy, Qazaqstannyń tarıhnamasy jańa turǵydan zerdelendi. Tarıhshy qaýym Alash degen sózden úrkip-qorqyp, at-tonyn ala qashqan kezde: «Alash – qazaq halqy degen uǵym. Alash – elimizdiń ejelgi aty. Ol ǵasyr­­dyń basyndaǵy ulttyq sananyń ósý prosesiniń quramdas bóligi», – dep alǵash aıtqan Mákeń boldy. Qazaqstan tarıhna­masynda Mákeń birinshi bolyp «halqy­myz qarańǵy edi, mádenıeti tómen, sorly edi» degen tezıske qarsy shyqty. «Dala etıkasy – ol taǵylar etıkasy emes» dedi Mákeń. «Ol kóshpendiler órkenıetiniń etıkasy. Ol – on úshte uldy ulan etip jetkizgen, on altyda qyzdy bulańdatyp boıjetkizgen halyqtyń etıkasy. Ol – sulýlyqty, batyrlyqty, parasattylyqty tóbesine kótergen halyqtyń etıkasy». Akademık M.Qozybaev Ermaktyń teksiz, baýkespe qaraqshy ekendigin, Reseı shirkeýiniń Ermaktan áýlıe jasaýynyń aramzalyǵyn, Reseı ımperııasynyń otar­shy­lyq saıasatynyń túp negizin jan-jaqty ashty. Mákeńniń qalamynan týǵan «Ashar­shylyq aqıqaty», «Kazahstanskaıa tragedııa», «Jaýǵa shaptym tý baılap», «Ermak: ańyz ben aqıqat», «Istorııa ı sovremennost», «Aqtańdaqtar aqıqaty», «Tarıh zerdesi» (eki kitap), «Dala órkenıeti jáne qazaq halqy», «Qazaqstan na rýbeje vekov: razmyshlenııa ı poıskı» (eki kitap), taǵy basqa kóptegen týyndylary halyqty tarıhqa jaqyndatyp, ulttyq tarıh ǵy­lymynyń bas-aıaǵyn jınap, baǵytyn aı­qyndap, qalyń oqyrmannyń tarıhı sana­synyń shyńdalýyna zor úlesin qosty. Sóı­tip, Manash Qabashuly shyn máninde halyq perzentine aınaldy. Akademıktiń táýelsizdik tusynda jaryq kórgen eńbek­teri osyǵan deıingi 33 jyl boıy jarııa­lanǵan zertteýlerinen sapa men mazmun turǵysynan da, san jaǵynan da asyp tústi. Sondyqtan da ony egemendiktiń, rýhanı jańǵyrýymyzdyń jarshysy desek, bul Mákeńe berilgen ádil baǵa ekenine eshkimniń daýy joq. Osy eńbekteri baǵa­lanyp, ǵylym salasyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty atandy. Nıkolaı Mıhaılovıch Karamzın «Istorııa Rossııskogo gosýdarstva» degen kó­lem­di eńbegin jazyp bitirgende, ony «Kolýmb Rossııskoı ıstorıı» dep marapat­taǵan eken desek, akademık Qozybaev óziniń 50 jyl boıǵy ǵylymı ómirinde 800-den astam eńbek jazyp, tarıhymyzdyń buryn ashylmaǵan qatpar-qatpar qoınaý­laryn ashyp, el nazaryna usyndy. Ási­rese, táýelsizdik zamanyndaǵy jańa tarıh bizdiń eldigimizdi dúnıe júzine jarııa etti. Endeshe, osyndaı eren eńbektiń ıesi jáne de tarıhshylarymyzdyń kóshbasshysy akademık M.Qozybaevty «Qazaq tarıhynyń Kolýmby» desek, onyń sebebi men dáleli molynan bar dep oılaımyn. Árıne, mun­daı dárejege jetýine Mákeńnen burynǵy tarıhshy aǵalarymyzdyń da shyǵarma­shylyq daıyndyǵy molynan bar edi, biraq keńestik ıdeologııalyq qursaý olarǵa múm­kindik bermedi. Tól tarıhymyzdyń aqıqa­tyna kóshýge tek táýelsizdik tusynda ǵana múmkindik týdy. Birneshe ǵasyrda bir ret qana keletin bundaı múmkindikti Mákeń sııaqty asa daryndy ǵalym tolyǵynan paı­dalana bildi. Tek qana Mákeń emes, О́zbekáli Jánibekov, Keńes Nurpeıis, Má­lik Asylbekov, Mámbet Qoıgeldıev, Jan­uzaq Qasymbaev, Karl Baıpaqov, Hangeldi Ábjanov, taǵy basqa da kórnekti tarıhshy ǵalymdar osy jańarý, jańǵyrý úrdisine ózderiniń úlken úlesin qosty, áli de qosýda. Biz osyǵan deıin ǵalym-tarıhshy retinde Manash Qabashuly týraly áńgime qozǵasaq, endi onyń talantynyń ekinshi bir qyry, ıaǵnı jalyndy pýblısıst, jankeshti qaıratkerligi týraly aıtpaı ketýge bol­maıdy. Mákeń tek qana tarıh máseleleri emes, elimizdiń búgingi ómiriniń ózekti problemalary týraly ótkir de utymdy oı aıtqan ǵalym – pýblısıst. Mynaý jańa zamannyń birde-bir qubylysy, olardyń sharapaty men qaıshylyǵy, bolmasa ha­lyq­qa tıgizgen zardaby Mákeńniń nazary­nan tys qalǵan joq deýge bolady. Ásirese, táýelsizdiktiń eleń-alańyndaǵy ekonomı­ka­lyq, áleýmettik reformalardyń ajary men kóleńkesi, jańa úrdiske ilese almaı berekesi ketken zııaly qaýym, kózdi ashyp-jum­ǵansha aldyndaǵy malynan, istegen kásibinen aıyrylǵan qazaq aýylynyń aýyr hali, kedeıshilikten órisi tarylǵan ǵylym men bilimniń jaǵdaıy týraly, rýhanı azǵyndyqtyń óristep kele jatqany sııaqty búgingi tirshiligimizdiń eleýli kemshilikteri jaıly sanaǵa sińimdi, júrekke qonymdy mysaldarmen jerine jetkize jazyp ta, aıtyp ta júrdi. Onyń aıtqan ótkir pikirleri kópshilikti eleń etkizbeı qoımady, sondyqtan da Mákeńdi qalyń jurtshylyq ult ulaǵatynyń jarshysy retinde, ta­bandy qoǵam qaıratkeri retinde jaqsy bildi. Sondyqtan da onyń jalyndy, ótkir pýb­lısıstıkasy oqyrmannyń sezimin sergitip, oıyn oıatty. Iá, onyń qýatty sózi elimizdiń táýelsizdigin saqtap, nyǵaıta berýge jurtty qushtarlandyra, belsendire túsýge jeteledi. Endeshe, Mákeńdi Elbasy N.Á.Nazarbaev júrgizgen memlekettik saıa­sattyń, egemen­diktiń jarshysy, belsene qol­­­daýshysy boldy deýge tolyq negizimiz bar. Pýblısıstıkanyń bastaýy, onyń ja­lyndy bolýy sheshendik, kósemsózdik sheberlikpen baılanysty ekeni barshamyzǵa málim. Kósemsózdik sheberliktiń negizinde týǵan pýblısıstıka qaı kezeńde bolsa da oıyńdy terbetip, sanańdy ótkirleıtin, urpaq­tan urpaqqa jetetin baǵasy joq mura. Sondyqtan da sonaý yqy­lym zamannan beri Demosfen men Sıseronnyń, olardan keıingi Volter, Rýsso, Dıdronyń, óz ulty­myzdyń danalary Buhar jyraýdyń, Ahmet Baıtusynov pen Álıhan Bókeıhanovtyń utym­dy da ótkir, syry tereń naqyl sózderi barshamyzdyń ortaq muramyz bolyp kele jatqan joq pa. Búgingi zamanda Ǵabıt Mú­sirepovtiń, Zeınolla Qabdolov­tyń, Ábish Kekilbaıulynyń, Manash Qabashulynyń kósemsózdiń maıtalman sheberleri ekendigine eshkim shek keltirmeıdi. Sondyqtan da olardyń eńbegi tek qana bizdiń emes, keleshek urpaqtyń qurmetine de ábden laıyq. Manash Qabashuly joǵaryda aıtqany­myzdaı, akademııalyq ǵylymnyń sardarla­rynyń biri emes, biregeıi. Mákeń qoǵam­taný ǵylymynyń týyn ustaǵan akademıkter Salyq Zımanov, Ábdýalı Qaıdarov, Serik Qırabaev, t.b. aǵalarymen birge, Kanekeń – Qanysh Sátbaev jasaqtaǵan ǵylymdaǵy uly shoǵyrdyń jalǵasy ispetti, danalar qurǵan akademııa shańyraǵyn janymen, arymen qorǵaǵan ǵalym. Sondaı-aq ol Qanysh Sátbaevtyń murasyn túgen­deýge qomaqty úlesin qosyp ketti. Manash Qabashulynyń ǵumyrnama sala­syndaǵy eleýli eńbegin de aıtýymyz kerek. Ǵalym dala órkenıetiniń shejireshisi Myrza Muhamed Haıdar Dýlatı, ortaǵa­syrlyq túrki jazba tarıhynyń kórnekti ókili Qadyrǵalı bek Jalaıyr, Turan ólkesiniń perzenti Jalańtós, Isataı, Mahambet, Han Kene, Shaqshaq Jánibek, Qarasaı batyr sııaqty qazaq halqynyń tuǵyrly tulǵalary týraly aýqymdy pikirler aıta bildi. Keshegi Alash qozǵalysy, onyń kósemderi Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, ótkendegi zulmat zaman­nyń qurbany bolǵan ult perzentteri Smaǵul Sadýaqasov, Sáken Seıfýllın, Beıimbet Maılın, Júsipbek Aımaýytov týraly kólemdi maqalalar jarııalady. О́z kózimen kórgen aıaýly aǵalary, birtýar azamattar Muhtar Áýezov, Ermahan Bekmahanov, Ilııas Omarov, Shahmardan Esenov, О́zbekáli Jánibekov sııaqty jalpy sany júzge jýyq qazaq zııalylarynyń beınelerin jasap, olardyń tarıhtaǵy ornyn anyq­tap, tuǵyryna qondyrýǵa erekshe atsalys­qan da Manash Qabashuly. Buny biz qazaq zııalylarynyń ǵumyrnamasyn zertteýdegi jańa sóz, ulttyq zııaly qaýymnyń ǵylymı tarıhyn jasaýdaǵy Manash Qozybaevtyń qosqan derbes úlesi deýimiz durys. Osy ǵumyrnamaǵa baılanysty Manash Qabashulynyń oryndaı almaı ketken armanyn, osy saladaǵy ol kórsetken keıbir kemshilikterdi de aıtpaı ketýge bol­maıdy. «Biz qazaq zııalylarynyń jalpy tarıhyn jazar beleske kelip qoıdyq. Zııaly qaýym – ulttyń uıtqysy. Ol barsha halyqty qosa da, ydyrata alady. Qazaq zııalylary tarıhy shyn máninde ult tarıhy ekendigin aıtqan oryndy. Son­dyqtan zııaly qaýym kim, ol qaı zamanda jeke tap bolyp nemese top bolyp qalyptasty, qandaı kezeńderdi basynan keshirdi, qazaq zııalylarynyń órkenıetke qosqan úlesi qandaı? – degen sııaqty keleli saýaldarǵa jaýap berýimiz kerek. Bul úshin zııaly qaýym tarıhymen aınalysar jas, albyrt býyn tárbıeleýimiz kerek» deıtin edi Mákeń. Ǵalymnyń osy armanyn oryndaýdyń búgingi tańda da mańyzy zor, bul tarıhshylar qaýymynyń keleshektegi úlken bir mindeti desek bolady. О́lim – eki túrli. Biri – tabıǵı ólim. Ekinshisi – rýhanı ólim. Bizdiń maqsaty­myz, shyn mánindegi tarıhı tulǵalardy rýhanı óltirmeý. Sondyqtan da tarıhshy shyndyqtyń quly, ardyń piri bolýy kerek. Osylardy aıta kele, Mákeń ǵumyrnama janrynda etek jaıyp bara jatqan, óz sózimen aıtqanda «qazaqshylyq sarynǵa» qatty qınalatyn edi. «Ǵumyrnamada qazaqtyq jáne qazaqshy­lyq saryn qatar oryn alyp keledi. Qazaq­tyq degenimiz – ulttyq qasıet, ulttyń mentalıtetin, ata-saltyn, dástúrin ustaýǵa, damytýǵa, nasıhattaýǵa baǵyttalǵan patrıottyq sezim, is-áreket. Al qazaq­shylyq degenimiz – ulttyq qasıetti burmalaý, oǵan shylyqty qosý, by­la­pyttaý, qazaqtyqty basqa halyqtar esebinen ósiremin dep lepirý, basqasha aıtqanda, qazaqtyqqa ultshyldyq saryn berý, tap, rý, taıpa terrıtorııasymen shektelgen patrıotızmniń separatızmge ulasýy. Bul óte qaýipti úrdis» dep tebirenetin edi Manash Qabashuly. Ataqty tarıhshynyń osy bir eskertýlerin de jadymyzdan shyǵarmaǵanymyz jón. Mákeń – ulaǵatty ustaz edi. Artyna ergen ormandaı shákirtteriniń ishinde 90-ǵa jýyq ǵylym kandıdattary men ǵylym doktorlary bar. Mákeńniń sózimen aıt­qanda, ustaz shákirttiń rýhanı ákesi. Kóptegen jastarǵa Mákeń osyndaı rýhanı áke bola bildi. Az ǵana jyldar ishinde táýelsiz Qazaqstan tarıhynyń kúrdeli problemalaryn zertteıtin ǵylymı mektep boı kóterdi. Ǵalymnyń kóptegen shákirtteri bıik laýazym ıeleri, olardyń ishinde shetel azamattary da barshylyq. Manash Qozybaevtyń sheber uıymdas­tyrýshylyq qabiletin de aıtýymyz kerek. Akademıktiń bul qyry onyń ózi qyzmet istegen ujymdarda, ásirese Shoqan Ýálı­hanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtyn kóp jyldar basqarý isinde, elimizdegi belgili qoǵamtanýshylardyń basyn qosyp, Qazaqstannyń jańa bes tomdyq akademııalyq tarıhyn jasaý isine jumyldyra bilýinen aıqyn kórindi. Búgin osy bes tomdyq tarıh ýnıversıtet stýdentteri úshin negizgi oqý quraly bolyp otyr. Joǵaryda Manash Qabashuly memleket jáne qoǵam qaıratkeri dedik. Respýb­lıka Joǵary Keńesiniń depýtaty bolyp júrip Egemendik, Táýelsizdik, Azamattyq týraly zańdardy ázirleýge belsene atsa­lysty. «Jappaı qýǵyn-súrgin qurban­daryn aqtaý» týraly zańnyń jobasyn usyndy, tuńǵysh Ata Zańymyzdyń jo­basyn jasaýshylar tobynda boldy, Prezıdenttiń qasyndaǵy memlekettik saıa­sat týraly ulttyq keńestiń, taǵy da basqa gýmanıtarlyq ózekti máselelerge baıla­nysty kóptegen komıssııalardyń múshesi boldy. Iá, táýelsizdiktiń alǵash­qy 10 jyly ishinde respýblıka kó­lemin­degi saıası-qoǵamdyq máni bar oqıǵalar Má­keń­niń belsene qatysýymen ótip júr­di. Tarıhı-aǵartýshy «Ádilet» qoǵamy­nyń prezıdenti Manash Qabash­uly Qasi­ret kitabyn, repressııa qurban­daryna eskertkish ornatý isin basqardy. Má­keńniń basshylyǵymen elimizde jańa tarıhı sanany qalyptastyrýdyń kon­sep­­sııasy jasaldy. Qoryta aıtqanda, Manash Qa­bash­uly ǵalym-tarıhshy ǵana emes, kór­nekti qoǵam qaıratkeri, táýelsizdi­gimizdi nyǵaıtýǵa atsalysqan belgili saıasatker. Onyń qaıratkerligi, azamattyq kelbeti alystan boı kórsetip turdy. Qoǵamdaǵy zor eńbegi úshin Mákeńe respýblıka Prezıdentiniń Beıbitshilik jáne rýhanı kelisim syılyǵy berildi. Mákeńniń jary Sara Pishenbaıqyzy 40 jyldan asa ýaqyt joǵary mekteptiń maıtalman ustazy bola tura, jarynyń ushan-teńiz eńbeginiń qamqorshysy da, qoldaýshysy da, tiregi de bola bildi. Qozybaevtar áýletinen órbigen Ilııas, Gúlshat ǵylymda áke jolyn qýyp kele jatqan óskeleń azamattar. Suhbat kezinde bir aǵaıyn Mákeńe: «siz nemerelerińizdiń bárin de jaqsy kóresiz. Degenmen solar­dyń qaısysy siz úshin erekshe ystyq?» dep suraq qoıǵanda: «Men olardyń bárin de súıemin. Árqaısysynyń orny bólek. Ardaq – tuńǵysh jıen nemerem, Aqbotam – óz nemerelerimniń aldy. Ardaq pen ekeý­in bóle almaımyn. Aqerkemniń jany názik, Aıdyn – aqyldy tentek, al Almas bolsa erke, ázirshe kenjetaı, baýyrymda. Onyń qylyǵy eljiretpeı qoımaıdy» degen eken ol óz jaýabynda. Bir aıta ketetin jáıt, búgingi tańda da Mákeńniń áýleti ósip-ónip, kóbeıip otyr. Aqbotasynyń shańyraq qurǵanyn átteń, atasy kóre almady. Manash Qabashuly zor parasat ıesi bolatyn. Jaıma-shýaq jany bar, taza saqtalǵan ary bar, ultyn súıgen qyzý qany bar Manash aǵamyz aınalasyna jaqsylyqtyń nuryn shashyp, mańaıyna izgiliktiń sáýlesin tógetin edi. Osyndaı segiz qyrly, bir syrly, esimi shartarapqa jaıylǵan Manash Qabashuly­nyń óz zamanyndaǵy, óz qoǵamyndaǵy alǵan ornyn bir aýyz sózben-aq aıqyn­daýǵa bolady. Ol – tulǵa, erekshe tulǵa. Mákeńniń óz sózimen aıtqanda, tulǵa degenimiz – ıntellekt, aqyl, parasat ıesi. Ol ótkirligimen, tapqyrlyǵymen, qajymas kúsh-qaıratymen, basqasha aıtqanda, kó­sem­digimen, sheshendigimen, ádildigimen, óz múddesin ult múddesine ushtastyrýmen, ultjandylyǵymen erekshelengen jan. Osy izgi qasıetterdiń bári Mákeńniń boıynda boldy, mundaı tulǵalar kúnde týa bermeıdi. Osy maqalanyń avtory úshin de Manash Qabashulynyń orny bólek edi. Jas kúnimnen sońyna ertip, danalyǵy men parasatyn aıamaı, azamat bolýyma ólsheý­siz úles qosqan aǵam edi. Sondyqtan da onyń esimi bizdiń júregimizde máńgilik saqtalady. Akademık Qozybaev artyna eshqashan eskirmeıtin jáne óshpeıtin eskertkish qaldyrdy. Ol – Mákeńniń tarıhtyń qat­par-qatpar qoınaýlaryn ashýǵa arnalǵan eńbekteri, ol – ult órkenıetin, óskeleń urpaqtyń tarıhı sanasyn shyńdaýǵa arnalǵan týyndylary, ol – ushqyr da ótkir qalamynan týǵan eline, Ota­nyna degen abzal nıeti, arman-tilekteri. Sondyqtan da onyń esimi eldiń aýzynda bolsa, ósh­pes orny – tarıhta. Kenjeǵalı SAǴADIEV, akademık.