Memlekettiń mańyzdy basymdyǵy

Sybaılas jemqorlyq degen áleýmettik teris qubylys edáýir nemese shamaly dárejede álem­niń kez kelgen memleketinde oryn alǵan. Sybaılas jemqorlyq mem­lekettik jáne qoǵamdyq ıns­tıtýttardyń durys jumys isteýine, áleýmettik qaıta jańǵyrtý júr­gizýge kedergi keltiredi, ult­tyq qaýipsizdikke qaýip-qater tón­diredi. Qazaqstanda sybaılas jem­qorlyqqa qarsy áreket etý memlekettik saıasattyń mańyzdy strategııalyq basymdyǵy retinde qaralady. Bul Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń saıası erkiniń, quqyqtyq memleket qurý týraly onyń kóregen saıasatynyń arqasynda múmkin boldy. Qazaqstannyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy ulttyq strategııasy Táýelsiz damý kezeńinde Qa­zaq­standa sybaılas jemqor­lyq­qa qarsy kúrestiń ınstıtýttyq jáne quqyqtyq negizin jetildirýge baǵyttalǵan zańdar qabyl­dan­dy. Bul osy saladaǵy ulttyq zań­namany jalpy tanylǵan ha­lyq­aralyq standarttarǵa aıtar­lyq­taı jaqyndatýǵa múmkindik berdi. Qazaqstan keńes dáýirinen keıingi elderdiń arasynda sybaı­las jemqorlyq zańnamalyq baza­syn birinshi bolyp ázirleýge kiristi. 1998 jyly shildede «Sy­baılas jemqorlyqqa qarsy kúres týraly» Zań qabyldandy, onda sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúrestiń negizgi qaǵıdattaryn, sybaılas quqyq buzýshylyqtyń naqty tizbesin aıqyndady jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy baǵyttaǵy basym preventıvti tetikterdi qalyptastyrdy. Keıinnen birqatar zańna­ma­lyq aktilerge ózgerister men to­lyqtyrýlar engizildi, ol quqyq­tyq olqylyqtardy joıýǵa jáne osy áleýmettik zulymdyqqa qar­sy is áreket etýde memlekettik organdar jumysynyń tıimdiligin arttyrýǵa múmkindik berdi. Sybaılas jemqorlyqqa qar­sy kúres jónindegi mamandan­dy­ryl­ǵan organ – Ekonomıkalyq qylmysqa jáne sybaılas jem­qor­lyqqa qarsy kúres agenttigi quryldy. Ulttyq sybaılas jemqor­lyq­qa qarsy strategııany jetildirý jónindegi jumys júrgi­zi­lýde. О́tken kezeńde sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúrestiń úsh memlekettik baǵdarlamasy iske asyryldy. Sybaılas jemqor­lyq­qa qarsy sharalarǵa Qazaq­stan Respýblıkasynyń 2010-2020 jyldardaǵy kezeńge arnal­ǵan Quqyqtyq saıasat tujy­rym­da­masynda mańyzdy ról bólin­gen. Quqyq qoldaný tájirıbesin baǵalaý, sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúresti kúsheıtýge ba­ǵyt­talǵan qosymsha sharalar ázirleý maqsatynda Prezıdent ja­nyn­daǵy Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres máseleleri boıynsha komıssııa quryldy. Kásipkerlerdiń quqyqtary men múddelerin sheneýnikterdiń ozbyrlyǵynan qorǵaýǵa erekshe kóńil bólinýde. Osy maqsattarda Memleket basshysynyń basta­ma­symen Elbasynyń resmı saı­tyn­da 2010 jyldan bastap «Bıznesti Prezıdenttik qorǵaý» degen bó­lim jumys isteıdi. Aǵymdaǵy jyly osy saıtqa 1806, onyń ishin­de quqyq qorǵaý organdary­nyń jelisi boıynsha  299 ótinish kelip tústi. Qaraýǵa alynǵan óti­nishterdiń árbir tórtinshisi qa­naǵattandyryldy. Kóbinese quqyq qorǵaý or­gandary qyzmetkerleriniń zańsyz áreketterine, sýdıalarǵa, ártúrli deńgeıdegi ákimdikterdiń, salyq jáne basqa da organdardyń qyz­metkerlerine shaǵymdanady. Sybaılas jemqorlyqtyń al­dyn alýdyń jáne jolyn kesýdiń sybaılas jemqorlyqqa edáýir beıim salalary boıynsha, shaǵyn jáne orta bıznesti qorǵaýdy kú­sheıtýdiń, basqarý sheshimderiniń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýdiń keıingi sharalary Qazaqstan Res­pýblıkasyndaǵy Sybaılas jem­qor­lyqqa qarsy is-qımyl jónin­degi 2011-2015 jyldarǵa arnal­ǵan jańa salalyq baǵdarla­ma­synda kórinis tapty. Salalyq baǵdarlamanyń negizgi baǵyttarynyń biri bolyp sybaılas quqyq buzýshylyq­tar­dyń, onyń ishinde halyqtyń sy­baılas jemqorlyqqa qarsy dú­nıe­tanymyn arttyrý arqyly al­dyn alý máseleleri aıqyndaldy. 2017 jyldan bastap tabystardy jalpyǵa ortaq deklarasııalaý men aqsha qarajatynyń qolma-qol aınalymyn qysqartýǵa kezeń-ke­zeńmen kóshý josparlanýda. Memlekettik qyzmet kórse­tý­ler­diń edáýir bóligi elektrondy formatta usynylatyn bolady. «Elektrondy úkimettiń» da­mýy memlekettik organdar jumy­sy­nyń ashyqtyǵy men aıqyndyǵy deń­geıi­niń artýyna, olardyń qa­byl­­da­ǵan sheshimderiniń tıimdiligine, sy­baılas jemqorlyq kóri­nisterdiń azaıýyna ákeledi. Bulardyń bári memlekettik or­gan­dardyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl salasyndaǵy ju­mysyn jandandyrýǵa yqpal etedi. Tek 2011 jyldyń 9 aıynda zańsyz jolmen tabylǵan aqsha qarajatyn nemese ózge de múlikti zańdas­ty­rýdy, ekonomıkalyq kontraban­da­ny, paraqorlyqqa deldaldyqty, bı­likti teris paıdalanýdy nemese bılikti asyra paıdalanýdy an­yq­taý deńgeıiniń óskeni baıqalady. Halyqaralyq yntymaqtastyq­ty nyǵaıtýda Qazaqstan Respýb­lıkasy 2008 jyly BUU Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres konven­sııasyn, al 2010 jyly Qylmystyq áreket­ten túsken tabystardy jy­lystatý, anyqtaý, alý jáne tár­ki­leý týraly konvensııany ratıfıka­sııalady. Bir­qatar memleketterdiń úkimet­teri­men sybaılas jemqor­lyq­qa qarsy is-qımyl máseleleri boı­yn­sha kelisimge qol qoıyldy. Qazirgi ýaqytta Eýropa Keńesiniń GREKO (Sybaılas jemqorlyqqa qarsy memleketter toby) halyq­aralyq uı­ymyna múshelikke ótý boıynsha jumystar júrgizilýde. Memlekettik organdar men qo­ǵamdyq birlestikterdi biriktirý, zań­namalyq jáne ózge de shara­lar­dy jetildirýge júıeli kózqaras elimizdiń sybaılas jemqorlyqqa qarsy reıtıngisin edáýir jaq­sart­ty. «Transparensı ınterneshnl» sybaılas jemqorlyqty qabyldaý ındeksine sáıkes 2008 jyly Qa­zaq­stan 145-shi ustanymda bolsa, 2010 jyly 178 eldiń ishinde 105-orynda tur. Qazaqstannyń jetistikterin «Bıznes júrgizý-2011» reıtıngi de rastaıdy, oǵan sáıkes Qazaqstan álemdegi 183 mem­lekettiń arasynda aǵymdaǵy jylǵa 11 tarmaq qosa otyryp, 47-orynǵa ıe boldy. Elimizde sybaılas jemqor­lyq­qa qarsy is-qımyl jóninde qabyl­da­nyp jatqan sharalar BUU, EYDU, GREKO bedeldi sarapshy­la­rynyń, onyń ishinde Astana qa­lasynda 2009 jáne 2010 jyldary ótken halyqaralyq konferensııalarda oń baǵalarǵa ıe boldy. Azamattyq qoǵam ınstıtýt­tarynyń atalǵan prosestegi róli aıtarlyqtaı artyp keledi. My­sal­ǵa, «Nur Otan» halyqtyq-demo­k­ra­tııalyq partııasy sybaılas jem­qorlyqty joıý boıynsha belsendi jumystar atqarýda. «Nur Otan» janyndaǵy Sybaılas jemqor­lyq­qa qarsy kúres jónindegi qoǵamdyq keńestiń qyzmeti qazaqstandyq­tar­dyń quqyqtary men zańdy múdde­lerin qorǵaý jónindegi azamattyq qozǵalystyń týyndaýyna yqpal etti. Bul sybaılastyq «daqty» ta­ratpaýǵa baǵyttalǵan is-qımyl­dar­dyń mańyzdy faktory. Barlyq óńirlerde partııalyq komıssııalar men beketterdiń jumysy jolǵa qoıylǵan, senim telefondary ju­mys isteıdi, memlekettik organ­dar­dyń tıisti jumysyna monıtornıg jáne taldaý júrgiziledi.   Jańa mindetterdi sheshýge jańa kózqaras qajet Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúrestiń edáýir deńgeıi quqyq qor­ǵaý organdary qyzmetiniń tıimdiligine baılanysty, osyǵan oraı Mem­leket basshysy olardyń aldy­na quqyqtyq tártip pen zańdy­lyq­ty qamtamasyz etýdiń jańa shart­tary men talaptaryna barabar osy kóriniske qarsy is-qımyl júıesin qurý boıynsha mindet qoıdy. Qazirgi kezde quqyq qorǵaý or­gandary qyzmetiniń basym baǵyt­tary Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zı­dentiniń «Qazaqstan Respýblıka­syn­da qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúresti kú­sheı­tý jáne quqyq qorǵaý qyzmetin odan ári jetildirý jónindegi qo­symsha sharalar týraly» 2009 jyl­ǵy 22 sáýirdegi Jarlyǵynda aıqyndaldy. Memleket basshysy qoldaýy­nyń arqasynda sońǵy jyldary Qarjy polısııasy agenttiginiń áleýe­ti edáýir nyǵaıtyldy, onda sybaılas jemqorlyq kórinisterge baılanysty barlyq qylmystar qamtyldy. Sonymen qatar, qazirgi kezge deıin qarjy polısııasy or­gandarynyń qyzmeti osy keleńsiz kórinistiń saldarymen kúresýge baǵyttalǵan. Sybaılas jemqor­lyq­tyń sebepteri men jaǵdaı­la­ryn joıý jónindegi júıeli jumys tıisti túrde júrgizilmeıdi, biraq sybaılas jemqorlyqqa qarsy reıtıngi jetekshileriniń ishinde júrgen elder tájirıbesi jemqor­lyqtyń sheshýshi rólin adal ómir súrýdi taratýǵa baǵyttalǵan aldyn alý sharalaryn atqardy. Sybaılas jemqorlyq qury­ly­mynyń negizgi bóligin qyz­mettik jalǵandyqqa baılanysty áreketter, senip tapsyrylǵan mú­likti ózine ıelený jáne ysyrap qylý, para alý, laýazymdyq óki­let­tikterin teris paıdalaný, para berý qylmystary quraıdy. Kásipkerlik qyzmetke jáne ekonomıkalyq kontrabandaǵa zań­syz qatysý túrindegi qyl­mys­tyq áreketterdi ashý burynǵysha tómen. Bul rette, memlekettik satyp alýlar, jer qoınaýyn paıdalaný, jer qatynastary, qury­lys, keden jáne salyq ákimshiligi salasy sybaılas jemqorlyqqa edáýir beıim bolyp tabylady. Tergeý sapasynyń tómen­di­gi­nen sotqa joldanǵan qylmystyq isterdiń tómendeý úrdisi baı­qa­lady. Bir sózben aıtqanda, sybaı­las jemqorlyqqa qarsy is-qımyl salasynda oń úrdis dınamıkasyn kúsheıtý qajettiligi quqyq qor­ǵaý organdarynyń tıisti qyzme­tin uıymdastyrýǵa kózqarasty batyl ózgertýdi talap etedi.   Sybaılas jemqorlyqqa qar­sy kúres salasyndaǵy zańnamanyń damý joldary Sybaılas jemqorlyqqa qar­sy is-qımyldyń qazirgi quqyq­tyq negizi jetildirýdi qajet etedi. О́mir bir orynda tur­maı­dy. Bul tezısti sybaılas jemqor­lyq­qa qarsy zańnamany jetildirý úshin qoldanýǵa bolady, bul týraly Memleket basshysy sy­baılas quqyq buzýshylyqqa yq­pal etetin quqyqtyq amaldardy joıý qajettiginiń astyn syza otyryp, naqty aıtqan bolatyn. Biz zań jobalaý qyzmeti boı­ynsha vedomstvoaralyq komıs­sııa­da usynylǵan sharalardy, al Prezıdent janyndaǵy Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres jó­nin­degi komıssııada olardy iske asy­rý nátıjelerin qaraı otyryp, osylarmen júıeli negizde aına­lysyp jatyrmyz. Eger osy jumystyń baǵy­ty­na qysqasha toqtalar bolsaq, onda olardy úsh negizgi topqa bólýge bolady: – álemdik tájirıbeniń eń úz­dik mysaldaryn eskeretin qyl­mystyq jáne ákimshilik zańna­many jetildirý; – «Sybaılas jemqorlyq tý­ra­ly» Zańdy jáne olardy odan ári halyqaralyq standarttarǵa jaqyndatý maqsatynda memlekettik qyzmet týraly zańnamany damytý; – ákimshilik kedergilerdi, onyń ishinde lısenzııalar jáne ózge de ruqsat berý qujattaryn qysqar­tý arqyly joıý. Sybaılas jemqorlyqqa qar­sy kúrestiń tıimdiligin art­ty­rýdyń shynaıy joly kez kelgen quqyq buzýshylyq úshin (tóz­beýshilik), eń aldymen joǵary turǵan sheneýnikterge jaza belgilenbeı qalmaýy tıis.   Uıymdastyrýshylyq-qyzmettik sıpattaǵy keıbir sharalar Tabysty sybaılas jemqor­lyq­qa qarsy saıasattyń nátıjesi memlekettik organdar kórsetetin qyzmetterdiń sapasy joǵary jáne tez bolýy jáne osy qyz­metterdi kórsetetin memlekettik qyzmetshilermen baılanysqa tú­sýdi barynsha azaıtýy tıis. Eger Eýropalyq Odaq elderinde azamattar ár túrli qujat­tar­dy resimdeýge 40 mınýt ju­m­sa­sa, Sıngapýrde – 15-20 mınýt jumsalady, al Qazaqstanda memlekettik qyzmet kórsetý merzimi 2,5 saǵattan birneshe kúnge deıingi merzimdi quraıdy. Damyǵan elderde halyqqa qyz­met kórsetý ortalyqtary ar­qyly 2000-nan astam túrli qyz­met kórsetiledi, al Qazaqstanda barlyq memlekettik organdar 211 qyzmet túrin kórsetse, onyń 70-ke jýyǵyn halyqqa qyzmet kór­se­tý ortalyqtary atqarady. Osy­laısha, HQKO-nyń áleýeti aıtarlyqtaı jáne bul baǵytta jumys isteý qajet. Sybaılas jemqorlyqqa qar­sy is-qımyldyń tıimdiligine qol jetkizý úshin halyqtyń jemqor­lyq­qa degen kózqarasyn ózgertý qajet. Qoǵamda sybaılas jem­qor­lyq qabyldanbaýy kerek. Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń pikirinshe, osy zulymdyqpen kúresýdegi sheshýshi sát parany alý nemese berý týraly oı árbir azamattyń sanasynan sylynyp tastalǵanda ǵana bastalady. Alık ShPEKBAEV,  Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiligi Quqyq qorǵaý júıesi bóliminiń meńgerýshisi.