Tasymaldan týyndaǵan tizbekti reaksııa

Bıyl soltústik óńirlerde egin bitik shyǵyp, der ýaǵynda orylsa da, as­tyq­taryn ózge óńirlerge jáne eksport­qa jóneltýge qoldary qysqa dıqandardyń janaıqaıy taǵy estildi. Qos­tanaı, Qaraǵandy óńirlerin aıt­paǵanda, Astananyń ózine kómir jetpeı jatqany, baǵasy sharyqtap ketkeni týraly dabyl qaǵyldy. Basqa oblystarda da osyǵan uqsas jaǵdaılar oryn aldy. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń buǵan deıingi nómirlerinde bul taqyryptaǵy maqalalar dúrkin-dúrkin jarııalanǵan bolatyn. 

Jaǵdaıdy tereńirek túsiný úshin sál keńirek sholý jasaıyq. Má­selen, Aqmola oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń ókil­deri habarlaǵandaı, óńirde bıyl 5,1 mıl­lıon tonna astyq jınalǵan edi. Alaı­da sharýalar jıǵan astyqty iske jarata almaı áýre-sarsańǵa tústi. Sebebi elevatorlar lyq toly, astyq­ty qabyldaıtyn oryn joq, tasıtyn vagon jetispeıdi. 

Soltústik Qazaqstanda da bıdaı jetkilikti mólsherde jınalǵan, biraq taǵy da vagonnyń azdyǵy qolbaılaý boldy. Qazaqstan boıynsha jınalatyn astyqtyń úshten bir bóligin qambaǵa quıǵan aımaqta jaǵdaıdyń shıryqqany sonshalyq, «Qazaqstan temir joly» UK» AQ basshylyǵymen aýyl sharýashylyǵy ókilderiniń qatysýymen jıyn ótti. Jıyn barysynda Petropavl qalasynda bir kúnde ǵana 178 vagon, Býlaev aýdanynda 197 vagon, Mamlıýt aýdanynda 279 vagon astyq kem tıelgeni anyqtaldy. Oblys ákiminiń orynbasary Aıdarbek Saparov aıtqandaı, jergilikti ákimdik tarapynan astyq eksportyna qajetti jaǵdaılar tolyǵymen jasalyp otyr, basty problema respýblıkalyq vedomstvolarǵa baılanysty. Sonyń saldarynan óńirdegi un shyǵarýmen aınalysatyn 50-ge salym kásiporyn jaqyn kúnderi jumysyn toqtatýy múmkin degen qaýip aıtyldy. 

– Qazir zaýyttar qordaǵy sońǵy bıdaılaryn óńdeýde. Onyń ózi bir-eki kúnge ǵana jetedi. Al shıkizattyń jaqyn arada jetkizilýi ekitalaı, óıtkeni vagondar joq. Vagondardyń bári Reseıde,– degen edi «Egemen Qazaqstan» gazetiniń óńirdegi tilshisine kásipkerlerdiń biri. 

Qazan aıynyń sońǵy kúnderi astyqtyń ýaqtyly jetkizilmeýine baılanysty Ońtústik Qazaqstandaǵy iri un óndirýshi kásiporyndar jumysy toqtap qalýǵa shaq qaldy. Aımaqtaǵy eń iri astyq óndirýshi «Altyn dánge» táýligine 15 vagon shıkizat qajet eken. «Altyn dán» JShS basshysy Baharam Ábdikárimov BAQ ókilderine bergen suhbatynda «Dıqandar ónimin sata almaı otyr. О́ıtkeni biz olardyń ónimin ala almaı jatyrmyz. Bul máseleni tipti úlken kompanııalar da sheshe almaýda, sebebi vagon joq», degen bolatyn. Osy oqıǵadan keıin ile-shala «Astyq-Trans» AQ basshylyǵy ońtústik óńirdegi kásiporyn jetekshilerimen kezdesý ótkizip, tıisti júkti ýaqtyly jetkizý týraly ýaǵdalastyq jasaldy. Osy materıaldy ázirleý barysynda «Egemen Qazaqstan» gazetiniń tilshisi belgili kásipker Baharam Ábdikárimovke habarlasyp, máseleniń qalaı sheshilip jatqanyn suraǵan bolatyn. Kásipker tarapynan «Máseleni birtindep sheshý úshin jumystar jasalyp jatyr. Jaǵdaıǵa qatysty tolyqqandy jaýap berýge áli erterek», degen jaýap aldyq. 

Joǵaryda aıtyp ketkenimizdeı, «As­tyq-Trans» AQ un óndirýshi iri kom­panııalarmen memorandým ja­sa­syp, áleýmettik mańyzǵa ıe júk­ter­men ýa­qtyly qamtý týraly ýaǵ­da­lasty.

Jambyl oblysynda da jaǵdaı qaıtalandy. Qanty­na búkil Qazaqstan qarap otyr­ǵan eń iri zaýyttar osy oblysta ornalasqany belgili. Sońǵy jyldardaǵy shıkizat tapshylyǵy, qanttyń qymbat­taýy syndy problemalardy sheshý úshin osy óńirde qant qyzylshasy ósiriletin aımaqtar keńeıtilip, qant óndirýshi zaýyttardyń jumys qýaty kúsheıtile bastaǵan bolatyn. 

Taraz ben Merke aýdan­da­ryn­daǵy qant zaýyttary da bi­raz ýaqytqa sozylǵan toqy­raý­dan keıin qaıta jumys is­teýg­e kóshken. Alaıda tátti tapshylyǵyn joısaq de­gen taza nıet­ti taǵy da temir jol sala­sy ty­ǵy­ryqqa tire­di. Sharýa­lar­­­dyń óni­mine alań­daǵan ákim «Qazir jylý maýsymy, kómir kerek. Va­gondar jetpeı jat­qa­nyn tú­si­nemin. Biraq tez buzy­la­­­t­yn júkter bar, olardy kerek je­rine jedel jetkizý kerek. Qa­ra sýyq tússe qyzylsha eshkim­ge kerek bolmaı qalady», deıdi. 

Alaıda, ár salada týyn­daǵan máselege qatysty «QTJ» basshylyǵynyń óz ýáji bar. Jýyrda Qostanaıda tas­y­mal máselesine baıla­nys­ty ótken keńeste «Qazaqstan temir joly» UK» AQ basqarma tóraǵasy Qanat Alpysbaev «Qazirgi tańda astyq vagondarynyń jetis­peýshiligi joq. Al ony tıimdi uıymdastyrý men tıis­ti aınalymyn jasaqtaý bas­qa másele. Tasymaldaý úderisine qaty­sýshylardyń barly­ǵynyń uıymdasyp jumys isteýi as­tyq tasymaldaýdy uıym­das­tyrýdyń mańyzdy bóligi», dedi. 

Onyń aıtýynsha, týynda­ǵan qıyndyqtardyń bir sebebi vagondardyń eleva­torlar­dyń janynda táýlik­tep turyp qalýymen, júk jóneltý­shiler­diń júk tıeý ótinimderin ýaq­tyly bermeýimen, tasy­mal­daý qujattaryn resim­­deýdiń kesheýildeýimen baılanys­ty eken. «Onyń syrtynda tasymaldaý úderisine keı­bir eks­pedıtorlyq kompa­nııa­lardyń kóliktik qyzmeti mindettemesin durys oryndamaýy saldarynan da olqylyqtar oryn alyp otyr. Munyń barlyǵy respýblıka agroónerkásip kesheniniń ónim­derin tasymaldaýǵa qıyn­dyq týǵyzady», deıdi Qanat Alpysbaev. 

Tasymal salasyndaǵy prob­lemanyń tórkinin vagondardy reseılikter satyp alýy­men sabaqtastyrǵandar da bol­ǵan edi. Alaıda Aqmola obly­sy óńirlik kásipkerler pala­ta­synyń dırektory Qaı­rat Sultanov ony teriske shyǵar­dy. «Atameken» UKP ala­ńynda qazaqstandyq júk jónelt­ý­shilerdi jyljymaly qurammen qamtamasyz etý jónindegi keńeste Qaırat Sultanov:

– Reseılikterdiń barlyq vagondardy satyp alǵandyǵy jaıynda másele qozǵalyp, shyn mánisinde vagondar tek jalǵa berilgendigi anyqtaldy. Osy týraly aqparattandyrý óte mańyzdy,– dedi. 

О́z elimizde jetpeı jatqan vagondardy basqa elge jalǵa berýge ne sebep? Osy saýaldyń jaýabyn bilmek bolyp «QTJ-Júk tasymaly» AQ baspasóz qyzmetine habarlasqanbyz. Ol jerdegi áriptesterimiz buǵan deıin jarııalanǵan, ıaǵnı bizdiń qolymyzda bar aqparattardy usynýmen shekteldi. 
Jyǵylǵanǵa judyryq degendeı, astyq ósirýshiler ónim­derin tası almaı qınalyp jat­qan kezde taǵy bir proble­manyń qulaǵy qyltıdy. Kórshiles Reseı, Ýkraına syndy astyq eksporttaýshy elderde de bıyl egin bitik shyqty, sapasy da joǵary. Bul da otandyq astyq­qa degen suranystyń tómendeýine yqpalyn tıgizýde. Osy jaıt kúni keshe Májilis depýtaty Albert Raýdyń memleket tarapynan sharýalardan qosymsha bıdaı satyp alý týraly Úkimetke ótinish jasaýyna túrtki boldy. Kezinde Qostanaı, Aqmola syndy astyqty óńir­ler­de basshylyq qyzmette bolǵan depýtat «Agrarlyq sala­daǵy adamdardan astyq nary­ǵyndaǵy ahýalǵa baılanysty kóptegen ótinishter tústi. Naryq toqtap tur, ol birinshi kezekte kórshi elderde túsim mol bolǵanymen baılanysty. Reseı úkimeti astyq shyǵarýǵa (eksporttaý – avt.) buryn-sońdy bolmaǵan jaǵdaı týǵyzyp otyr. Oǵan qosa, dempıngtik baǵamen soltústiktegi óńirlerimizge bıdaı jibergen faktileri bar. Ne isteý kerek? Mundaı jaǵdaıda memleket astyqty satyp alyp, naryqqa dep berýi kerek», deıdi. 

Qazir jaǵdaı azdap turaq­tal­­ǵan syńaıly. «QTJ» bas­shy­­sy­­nyń aıtýynsha, as­tyq tası­tyn vagondardan tapshy­lyq joq. Joǵaryda aıtyp ketkenimizdeı, «Astyq-Trans» AQ un óndirýshi iri kompa­nııalar­men memorandým jasasyp, áleýmettik mańyzǵa ıe júk­terdi ýaqtyly jetkizý týra­ly ýaǵdalasty. Apta saıyn va­gon­darmen qamtý isine monı­­to­rıng júrgizý, ahýaldy jaq­sartý, naryqqa «Astyq-Trans» pen «Qaztemirtans» kompanııalarynan basqa da jeke­­menshik kom­panııa­lardyń vagondaryn tartý syndy jumystar qolǵa alyndy. 

Jalpy, «tizbekti reaksııa» degen uǵymnyń dál osy tasymaldaý isine tikeleı qatysy bar. Elbasy Joldaýynda aıtylǵan «Ekonomıkamyzdyń draıverine aınalýǵa tıis» agrarlyq sektor, basqa da mańyzdy salalar júk tasymalyna tikeleı táýeldi, bir-birimen qoıan-qoltyq jumys isteıdi. Tasymaldaý isinde aqaý boldy degenshe, basqa salalarda jasalǵan qadam keri ketedi. Janar-jaǵarmaı baǵasy, astyqtyń sapasy men quny, nan jáne basqa da áleýmettik mańyzdy azyq-túlik baǵasy... báriniń tasymalǵa qatysy bar. Táýelsizdik jyldarynda TMD elderiniń ishinde 2500 shaqyrym temir jol tósegen jalǵyz memleket bolsaq ta, tasymaldaý salasy kemshiliksiz emes ekeni sońǵy birer aıdyń ishinde anyq baıqaldy. Taýardy barynsha tıimdi marshrýtpen neǵurlym az shyǵynmen jetkizý kólik-logıstıkalyq júıeniń basty qaǵıdasy desek, bul qaǵıdadan aýytqyp ketken tustarymyz kóp sııaqty.

Arnur ASQAR,

«Egemen Qazaqstan»