Búkil aktrısa ataýlyǵa arman bolyp, talaı býynnyń «men» degen móldiregen has sulýyn «bir oınasam-aý» dep ózine yntyzar etip telmirtken, birine baǵynyp, birine kóleńkesin de kórsetpeı ketken Baıandy oınap, «nómiri birinshi» atalyp tarıhta qalsa, onyń shynynda da tegin ártis bolmaǵany ǵoı degen oı keldi. Bul az bolsa, ádebıet pen ónerge kelgende asa talǵampaz, kirpııaz jazýshy Ǵ.Músirepovtiń ózi Jamaldy «meniń súıikti aktrısam!» dep, «kóp Baıannyń» ishinen Jamal oınaǵan Baıandy alabóten asa joǵary baǵalaǵan.
Qara kózildiriktiń ar jaǵynan suqtana qaraǵanda, sahnanyń asyly men jasyǵyn bir demde jazbaı tanıtyn Músirepovteı qazaqtyń úlken estetin tańyrqatyp, ónerimen moıyndatqan Jamal Jalmuhametovanyń kim bolǵany bizdi shynynda da qyzyqtyrdy. Maqtaý sózben mápelenip ósken talant keıingilerdiń de maqtanyshy bolýy kerek edi ǵoı, esimi eleýsizdeý qalyp ketse, munyń ne syry bar? Jan-jaqtan aktrısa týraly málimet, derek qarastyryp kórdik. Teatr mýzeıinde tek sýretteri ǵana saqtalǵan. Bar anyqtaǵanymyz, ol 1917 jyly Kókshetaý oblysy, Aıyrtaý aýdanynda dúnıege kelgen. 1938 jyly Máskeýdegi A.V.Lýnacharskıı atyndaǵy Memlekettik teatr óneri ınstıtýtynyń qazaq stýdııasyn bitirgen.
Akterdiń qarymy ol oınaǵan beınelerdiń salmaǵynan bilinedi. J.Jalmuhametova Ajar («Abaı»), Baıan («Qozy Kórpesh – Baıan sulý»), Eńlik («Eńlik – Kebek»), Mórjan («Qaragóz»), Márzııa («Aqan seri – Aqtoqty»), Qarlyǵash («Qobylandy»), Alma («Mıllıoner»), Aısha («Ana-Jer-Ana»), Natalıa («Vassa Jeleznova»), Pamela («Pamela Jıro»), Quralaı («Delegat Danııar»), Qymbat («Qudaǵı kelipti») sekildi aktrısa tabysyn ústemeleıtin kesek rólderdi oınaǵanyna qaraǵanda, rejısserler de onyń sheberligine senim artqan. Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi J.Jalmuhametova elimizdiń bas teatrynda úzilissiz-úzdiksiz jıyrma jyldan asa bas rejısser bolǵan KSRO halyq ártisi Á.Mámbetovtiń de aıryqsha qurmettegen aktrısalarynyń biri. Ekiniń biri jalynan ustaı almaıtyn rólderdi J.Jalmuhametovaǵa usynǵanyna qaraǵanda, kiltin tabatynyna, utymdy detaldarmen kórkeıtip kórseterine kúmán keltirmegen.
Qazaqstannyń halyq ártisi Bıken Rımovanyń «О́nerdegi ónegeli ómirler» degen kitabynda Sábıra Maıqanovaǵa arnap jazǵan hatynyń ishinde J.Jalmuhametova týraly mynandaı joldar bar: «Ol kezde biz bos kezimizde birimizdiń oıynymyzdy birimiz qarap kórip júrip, birge jylap, birge kúlip júrip úırenetinbiz. Raqııanyń (Qoıshybaeva) Zeresi, Jamaldyń (Jalmuhametova) Toǵjany ǵajap bolýshy edi ǵoı. Esińde me, moıynaǵashpen eki shelek sýdy kóterip kele jatyp Jamal – Toǵjan, Abaıdyń «Tatıana» ánin tyńdap turatyn kórinisi, Jamaldyń – «Muny aıtqan Abaı ǵoı, tek Abaı ǵoı!» – degen eki-aq aýyz sózdi sonshalyqty bir tereń tebirenispen aıtqany, erekshe bir sazdy, sherli de tragedııalyq úni sahnany kerip ketýshi edi» dese, taǵy bir tusynda: «Shaqańnyń (Shahmet Qusaıynovty aıtady – avt.) 70 jyldyǵynda «Aldar Kóse» spektaklinde óziń bastap Sábıt, Rahılıa, Ataıbek, Áshiráli, Jamal, Tańat bar, bir jasap qaıtqanymyz. Esińde me, Syrymbet taýynyń ústine bıikte dastarqan jaıyp, et pen qymyz iship, ákimi Tátken bar, kelinshegimen Jamalǵa «Syrymbetti» aıtqyzyp, jaǵalaı Aqan ánderin shyrqaıtynymyz» dep eske alady. Mine, Bıken apamyzdyń osy kitaby da Jamal Jalmuhametovanyń ǵajap mýzykalyq drama aktrısasy bolǵanyn meńzeıdi.
J.Jalmuhametova oınaǵan spektaklderdi kózimizben kórmegen soń, bir ujymda eńbek etip, bir sahnada óner kórsetken áriptesi Sábıt Orazbaev pen Sálıha Qojaqovadan syr sýyrtpaqtadyq. Álbette, «Qaıran, Jamal apam...» dep qamyǵyp otyryp sóz bastaý ol kisilerdiń qashanǵy ádeti. Baqsaq, talanttardyń mańdaıyna jazylatyn aýyr taǵdyr Jamal apaıdy da aınalyp ótpegen eken.
Sábıt ORAZBAEV, Qazaqstannyń halyq ártisi: «Jamal apa teatrymyzdyń kórkeıýine úles qosqan, sonaý soǵystan buryn-aq alǵashqy talanttardyń legimen kelip, sahnanyń sánin keltirgen artıstka edi. Ol kisi biz teatrǵa kelmeı turǵanda kóptegen rólder oınaǵan eken. Sonyń ishinde, Ǵ.Músirepovtiń «Qozy Kórpesh – Baıan sulýynda» Baıandy oınap, «klassık qalamgerdi aıtpaǵanda, M.Áýezov, S.Muqanov syndy qyraǵy kóz synshylardyń ózine maqtaý sóz aıtýyna májbúr etken aktrısa» dep biz kelgende jurt ańyz etip aıtyp júretin. Keıin qanshama Baıandar oınaldy, biraq bári de «oı, shirkin, báribir bizdiń Jamal apaıdyń Baıanyna jetpeıdi-aý» deıtin. Biz de qyzyǵýshylyq bildirdik. Biraq ol kezde búgingideı jazyp alatyn qural da, túsirip alatyn tehnıka da joq, keıingiler kóre almaǵan kúıi ol beıne sol ýaqyttyń qatparynda qalyp qoıdy. Keıin «Beý, qyzdar-aıda» mılısıonerdiń rólin oınaǵanda, bul kisi komedııalyq aktrısa eken ǵoı dep oılap qalǵanym da esimde. Sebebi ózi de ómirde óte ańǵal adam edi. Ne aıtsań da senip, «apyr-aı, á» dep aýzy ańqıyp turyp qalatyn. Bala sekildi ańqaýlyǵyn qyzyq kórip, apamyzǵa ázil aıtqymyz kelip turatyn. Jaryqtyq senip qalatyn da, ótirik ekenin bilgennen keıin burtıyp, «men buǵan senip tursam» dep qolyn bir sermep ketip qalatyn. Apammen gastrolge kóp shyqtyq. «Jelezosy kóp» dep qoıyp, qyrshyldatyp alma jegendi jaqsy kóretin. Biraq sol temirdiń de paıdasy tıgen bolýy kerek, apam qandaı qıyndyq kórse de qajymaı, shıetteı bala-shaǵasyn jalǵyz ózi baǵyp, seksennen asyp, toqsanǵa jýyqtap baryp qaıtys boldy. О́te qarapaıym adam edi. Ol kisiniń úni júrekke baılaýly turǵandaı áser beretin. Úninde keremet áýez, erekshelik bar edi. Jalpy, teatr men kıno ónerinde úniń, daýysyń ádemi bolsa, ol akterdiń jarty baqyty bolyp esepteledi. Onyń dańq-ataǵynyń jartysyn daýysy qamtamasyz etip beredi. Jamal apam sondaı daýystyń ıesi edi. Án salǵanda tipti órkeshtenip shyǵa keletin. Habıba Elebekova, Sábıra Maıqanova, Bıken Rımova, Gúlzıpa Syzdyqova apalarymmen etene jaqyn aralasty. Ásirese, Gúlzıpa Syzdyqova ekeýi muńdas boldy. О́neri deńgeıles adamdardyń ortasynda júrip ógeılik sezindi. Munyń bári akterdiń ishki qaıshylyǵyn qalyńdata túsetin qatparly dert. Ekeýi de teatrdyń esigin qatty jaýyp ketti. Sodan keıin qaıtyp ashpady. Sahnalas ápkeleri qansha shaqyrsa da ıilmedi, sińlileri jalynsa da jibimedi. Úlken óner ókpesiz bola ma, ómir boıy teatr dep ǵumyr keshkende, rızashylyqpen emes, renishpen ketý óner adamy úshin aýyr soqqy ǵoı...»
Sálıha QOJAQOVA, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi: «Jamal apaı Ǵ.Músirepovtiń súıikti aktrısasy boldy. Bul sol kezdiń kýási bolǵan adamnyń bárine belgili shyndyq. Shynynda da, Jamal apaıdyń ishinde mol qazyna jatatyn. Talantyn san qyrynan ashyp kórsetetin, oınaǵan saıyn róline jańalyq qosyp otyratyn. Ol kisiniń bar jazyǵy taǵdyrynyń kil myqtylarmen týra kelgendiginde ǵana shyǵar. 1970 jyldary Jamal apanyń elýdiń ishine kirgen shaǵy. Bul jastaǵy aktrısalarda basty ról bola bermeıdi, kóbine báıbishe men analardy, qosalqy rólderde júredi. Biraq bir keremeti, sol kishkentaı ǵana epızodtyq rólin basty rólge bergisiz etip oınap shyǵatyn. Meniń joldasym Esbolǵan Jaısańbaev ekeýi túımedeı róldi túıedeı etip, taýdaı beıne jasap shyǵarýdyń sheberi edi jáne bul teatrdaǵy sanaýly akterlerdiń ǵana qolynan keletin. Sh.Aıtmatovtyń «Ana-Jer-Ana» spektaklinde Tolǵanaıǵa kelip úsh balasynyń qaza tapqanyn estirtetin sahnasy bar. Sondaǵy Aıshanyń rólindegi Jamal apamnyń joqtaý aıtyp, sahnanyń qarańǵy túkpirinen beri qaraı zarlap kele jatqan daýysy saı-súıegińdi syrqyratyp, deneńdi túrshiktirip, tóbe shashyńdy tik turǵyzatyn. Ol kisi dara daýystyń ıesi edi. Oınaǵan róliniń bári mańyzdy bolyp shyǵatyn, qaı-qaısysy da este qalatyn. Aldymen sonaý Gorkıı men Dzerjınskıı kóshesindegi akterler turǵan úıdiń jertólesinde turdy, keıin 8 yqshamaýdannan úsh bólmeli páter aldy. Ekeýinde de Jamal apaımen kórshi turdyq. Sulýlyq súıegine sińgen aktrısa emes pe, qartaıǵan shaǵynda esiginiń aldyna shyqsa da shashyna bıgýdı salyp, aınaǵa bir qarap alyp shyǵatyn. Dına degen jalǵyz qyzy jastaı qaıtys bolyp, baýyr et balasynyń qaıǵysy apaıǵa aýyr soqqy bolyp tıdi. Esiginiń aldynda shaıqala basyp, zar aralas muńly daýyspen aqyryn ǵana yńyldap án aıtyp júretin beınesi kóz aldymda jattalyp qaldy. Qazir úıiniń janynan ári-beri ótken saıyn apam esime túsedi. Júregim aýyryp ketedi. Átteń, apam týraly menen suraıtyn adam bolsa, bir kitapqa jetetin tarıh aıtyp berer edim-aý...».
Estelikterden esken ertegige bergisiz osyndaı oqıǵalardy estigende, ekiudaı sezimde qalasyń. Mundaıda betińe baq kúlip qaramasa, sáttilik serigiń bolyp jolyqpasa, jalǵyz talantyńmen jaryp shyǵamyn dep dúrmekke kelip qosylý beker tirlik sekildi kórinetini bar. Talantty bolyp týyla tura taǵdyrdan baqyt, kórermennen qoshemet, óz ortasynan baǵalaý men moıyndaý buıyrmaı ketken qanshama tarlan bar. О́ıtkeni akter ózine emes, ózgege táýeldi. Eń áýeli rejısserge táýeldi, sodan soń sahnada seriktesip oınap júrgen áriptesine táýeldi, eń aqyrynda ǵaıyptan taıyp kelip, júzdiń birine ǵana júzi jylyp qaraıtyn ǵajaıyp sáttilikke táýeldi. Jankeshti ǵana jaryp shyǵady. О́kinishke qaraı, jany názik óner adamynyń kópshiligi bul báıgede ólermendik tanyta bermeıdi, eki-úsh ret súringen soń-aq mort synady. Solaı desek, te, elimizdiń eń basty teatrynda, jaqsylar men jaısańdardyń ortasynda taban aýdarmaı elý jylǵa jýyq eńbek etken Kereı О́mirzaqov (Elýbaı О́mirzaqovtyń týǵan inisi), Atageldi Ysmaıylov sekildi birtýar ártisterge jar bolǵan Jamal Jalmuhametovany júz jyldyǵyna oraı eske alsaq, jas kúninde jarq etip janǵanyna qaramastan eshkimge aıaýshylyq tanytpaıtyn óner alamanynda eles sekildi eleýsizdeý qalyp qoıǵanynyń esesi bolsynshy dedik. Ulylardyń tabany tıgen sahnada Jamal apanyń da ókshesiniń izi saırap jatyr.
Jan semirter jaqsy sózdi, mereı tasytar maqtaýdy árkim de aıta beredi, biraq másele sol asqaq sózdiń kimniń aýzymen aıtylǵanynda ǵoı. О́ner parqyn jaqsy biletin pań Músirepovtiń moıyndaýyn Jamal apanyń, shynynda da, drama ónerindegi joly dara, jaqsy aktrısa bolǵanynyń kepili sekildi qabyldaǵymyz keledi...
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
