Altaıǵa jer júzinde taý joq jetken,
Altaıǵa betegedeı altyn bitken.
Beıishteı altyn Altaı eteginde,
Ertede alash eli meken etken, jáne de aqyn Alashqa degen ystyq nıetin mynadaı jyr joldarymen beınelegen.
Alash degen elim bar,
Nege ekenin bilmeımin –
Sol elimdi súıemin!
О́skemen qalasynda osydan biraz buryn oblys ákimi Danıal Ahmetovtiń tikeleı basshylyq jasaýymen «Altaı – túrki áleminiń altyn besigi» atty tamasha is-shara ótti.
Is-sharaǵa Qazaqstandaǵy Ulybrıtanııa elshisi – Kerolın Braýn jáne Mońǵolııanyń Qazaqstandaǵy elshisi Lývsan Battýlga qatysty. О́zge de shaqyrylǵan Túrki álemi ǵalymdary óz oılaryn ortaǵa saldy. Arheologtar: Zeınolla Samashev, Ábdesh Tóleýbaev bizdiń eramyzǵa deıingi VII ǵasyrlarda ómir súrgen saq hanzadalary jerlengen qorǵandardaǵy zertteý jumystarynyń nátıjelerin jurtshylyq nazaryna usyndy.
Baıandamashylar Alash jurty eshqaıdan kóship kelgen joq, ol óz atamekeninde, jarasymdy ǵumyr keship otyrǵandaryn aıtty. Altaıdan ósip-ónip alysqa joryqtarǵa shyqqandar bar, olar Dýnaı boıyndaǵy madııarlar, olar Deshti-Qypshaqtar, olar Osmanly túrkileri jáne Qara qazanǵa ıe bolyp qalǵan – qazaq jurty. Alty Alashtyń murageri – Qazaq eli.
Alash ıdeıasy – Atameken ıdeıasy. Tól sana. Tarıhı sana.
Alash tarıhy áride, beride Alash ıdeıasy – Abaı áleminiń jańǵyryǵy – Rýhanı jańǵyrý ıdeıasy týraly Abaı aıtady:
Qalyń elim, qazaǵym, qaıran jurtym,
Ustarasyz aýzyńa tústi murtyń.
Jaqsy menen jamandy aıyrmadyń,
Biri qan, biri maı bop endi eki urtyń.
Shoqan Ýálıhanov kezinde jazǵan bolatyn. Patshaly Reseı qazaq halqynyń tutastyǵynan qaýiptenip, ony gýbernııalarǵa bólshektegen. Orynbor gýbernııasy ákimshilik aımaq bolyp 1744 jyly qurylǵan. 1868 jyly Reseı ımperatory Aleksandr II Batys-Sibir ákimshilik gýbernııasyn qurdy. Oǵan Aqmola, Semeı oblystary kirdi. Osy patsha jarlyǵymen oblystar ýezderge, ýezder bolystyqtarǵa, bolystyqtar aýyldarǵa bólindi. Sóıtip qazaq dalasynda reseılik basqarý júıesi ornyqty.
Maqsat halyq birligin iritý. Bólshektep basqarý. Atameken degen uǵymdy joıý.
Jańa halyq jasaý. Dindi ózgertý. Tildi ózgertý.
Bógde sanany sińdirý.
Qazaqtyń ózimen-ózi bolý sanasyn joıý. Mindet – halyqty adastyrý. Adastyrdy.
* * *
Otarshylyq maqsat oryndalyp, ol birte-birte iske asa bastady. Aldymen qazaq jerin – Reseı patshalyǵy menshigi dep jarııalady. Qazaq atamekeninde otyryp jersiz qaldy. Osy jaǵdaılar Alash qozǵalysyna qozǵaý salǵan saıası, áleýmettik, qoǵamdyq, ulttyq faktorlar. Alash platformasy qazaq halqynyń muńy jáne úmiti edi.
Teris oqýdy engizdi. Teris oqý, teris oılaý ornyǵa bastady. Soldan ońǵa jazý – kóleńkeli jazý. Kún oń jaqtan túsedi. Oń jazý – ashyq kóleńkesiz jazý. Sol jazý – sanaǵa kóleńke túsirý. Bári, bári iske asty. Úıimizge oń aıaqtan enýden qaldyq. Qyz balanyń orny oń jaqta, dúnıeden ótken jan da oń jaqtan attanady, Ata-baba sózi oń bolýshy edi. Endi solaqaı pikir ústemdik aldy.
Jalpy, álemde jazýdyń úsh túri bar. Soldan ońǵa – bul hrıstıandyq dúnıetanymǵa negizdelgen jazý, ońnan solǵa – musylmandyq dúnıetanymǵa negizdelgen jazý, tik jazý – Japonııa, Koreıa, t.b. halyqtarynyń jazýy. Osy úsh dúnıetanym bir qazanda qanshama qaınasa da birikpeıdi. Alash arystary osy jaǵdaıdy bildi. Halyqty jónge salý qamyna kiristi. Zııalylardyń bári alashshylar boldy.
Ahmet Baıtursynov órkenıettik úrdis úshin latyn álipbıi jazý úlgisin usyndy. Bul soldan ońǵa qaraı jazý. Sonymen qatar Ahmet Baıtursynov ońnan solǵa jazý, ıaǵnı arab álipbılik jazýdy usyndy. Ony qazaqta «tóte» jazý dep atady.
Kemeńger Ahmet Baıtursynov Islamnan, Qurannan eshqashan ajyramaıtyn qazaq halqy úshin arab álipbıi qajet ekenin túsingen.
* * *
Alash – Abaı áleminiń jańǵyryǵy týraly qazaq eli Ánurany avtorynyń biri, tamasha aqyn Jumeken Nájimedenov bylaı dep edi.
Abaı dep atalypty álgi myqtyń
Kóp ýaqyt syryn izdep jańǵyryqtyń.
Dán terip dalasynan dana aqyldyń
Qabyna salyp ketti máńgiliktiń.
Keremet aıtylǵan! Abaı myqty, nege myqty, ol kóp ýaqyt Jańǵyryqtyń syryn izdegen. Jańǵyryq álemniń ásem, úılesimdi refleksııasy. Álem óziniń barlyǵyn jańǵyryq arqyly bildirgen. Jańǵyryq, bálkim Jaratýshynyń qudireti, úni. Ne jańǵyrady? Jaqsylyq, izgilik, ıgilik jańǵyrady.
Qazaq álemin jańǵyrtýshylar – Abaı murasyn negizge alǵan Alash arystary. Alashshylar – qazaq elin máńgilik el qataryna qosý nıetinde bolǵan tulǵalar. Aqyn Jumeken aıtqan: «Dán terip dalasynan dana aqyldyń, qabyna salyp ketti máńgiliktiń», dep. Aqyn Jumeken taǵy birde aıtqandaı, «Qazaq halqy jer betinde bolsa, Abaıdyń da bolǵany». Máńgilik degen osy emes pe? «Qazaq eli – máńgilik», dep júrgen oıymyzdyń bir túıirin Jumekeńniń osy óleń shýmaǵynan taýyp otyrmyz. Qadirli qaýym! Ol bul óleńdi HH ǵasyrdyń 70-shi jyldary jazǵan.
* * *
Abaıdy tanyǵan Alash kósemi Álıhan Bókeıhanov 1909 jyly Sankt-Peterbýrgte aqynnyń óleńder jınaǵyn shyǵarýshynyń biri.
Abaıdy «Qazaqtyń bas aqyny» dep maqala jazǵan Alash qaıratkeri Ahmet Baıtursynov. Abaıǵa «Altyn hakim» dep óleń jazǵan Alash aqyny Maǵjan Jumabaev. «Abaı – qazaq ádebıetiniń klassıgi» dep baǵa bergen Alash azamaty Qudaıbergen Jubanov. Abaıdy hakim, ustaz tutqan Alash aqyny Shákárim.
Etten súıekti aıyrýǵa bolmaıdy. Alash – Abaı áleminiń jańǵyryǵy. Alash ıdeıasynyń uryǵy Abaı áleminde ósip-jetilgen.
Alashtyń tarıhı tamyryna kelsek, ol Altaıdan týǵan el bolý ıdeıasy. Osy ıdeıany HH ǵ. basynda qazaq zııalylary bir kisideı kóterdi.
Átteń, Abaı ǵumyry qysqa boldy. Ol HH ǵasyrdyń 20-30 jyldaryna jetkende, Alash ıdeıasy odan ári qunarly bolar edi deımin.
* * *
Alash ıdeıasy – jańǵyrý ıdeıasy. Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasyndaǵy jetekshi oı – jańǵyrý ıdeıasy. Jańǵyrý túrleri kóp. О́zge tilder, mádenıetter negizinde jańǵyrý bar. Ol adasý. Adaspaý úshin tamyrdan jańǵyrý kerek. Maqalada osylaı aıtylǵan.
Tamyrymyz Altaı, ol – Atameken. Alash eli Altaıda ósip-óngen. Alash degenimiz – qazaq eli, Qazaqstan Respýblıkasy, tili – qazaq, dini – ıslam, tegi – túrik. Mine, jańǵyrýdyń negizgi mádenı-tarıhı óristeri.
Alash ıdeıasy Abaı áleminiń jańǵyrýy. Bul birtutas mádenı-tarıhı keńistik. Ol keńistik Saq hanzadasy Anaharsısten, túrik ǵulamalary dana Qorqyttan, fılosof ál-Farabıden, Júsip Balasaǵunnan, Qoja Ahmet Iаsaýıdan, nár alyp, hakim Abaıǵa jetken. Ol rýhanı jańǵyrýdyń mádenı-tarıhı keńistigi.
* * *
Sózdiń sońynda aıtarym, Alash ıdeıasynyń myń jyldyq tarıhy bar. Ol qazaq eliniń, Uly Dalanyń rýhanı ólshemi, dúnıetanymy, fılosofııasy jáne asyl murasy. Ol keler urpaqqa jetkizetin baǵa jetpes qazynamyz, bizdiń ýaqyt aldyndaǵy paryzymyz!
Ǵarıfolla ESIM,
akademık, jazýshy, qoǵam qaıratkeri
