Ǵalym Ǵappar Maımaqovtyń sońǵy maqalasy

Prezıdent N.Á.Nazarbaev mem­leketti basqarý, kúrdeli halyq­ara­lyq máselelerdi sheshýge belsendi qatysýymen qatar, úlken ǵylymı-ıntellektýaldyq eńbekterdiń avtory jáne tereń oıshyl ǵalym da bolyp tabylady. Elbasy buǵan deıingi ondaǵan iri kitaptaryn jarııalaýmen qatar aýqymdy baǵdarlamalar, maqalalar da usynyp keledi. Solardyń ishinde «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» (2012j.), «Ult jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» (2016 j.), «Qazaqstan daǵdarystan keıingi dúnıede: Bola­shaqqa ıntellektýaldyq sekiris» (2009 j.) t.b. maqalalaryn bilemiz.

Osy jyldyń 12 sáýirinde Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqa­lasyn jarııalady. Bul maqala buǵan deıin kóterilmegen ıdeıalyq jáne ıdeo­lo­gııalyq jumysty jol­ǵa qoıýdyń baǵy­tyn kórsetip ber­gen eńbek bolyp taby­lady. Maqala tereń ǵylymı-praktı­kalyq negiz­de jazylǵan. Sondyqtan onyń baǵdar­lamalyq sıpaty basym.

Prezıdent eń aldymen ulttyq sana týraly asa kúrdeli máseleni aıtty.

Sananyń formasy kóp. Ulttyq sana – ulttyń kodynan, mádenıetinen, salt-dástúrinen, tárbıe-tanymynan adamgershilik jáne áleýmettik, saıası, ekonomıkalyq, estetıkalyq, fılo­sofııalyq, dinı  jáne t.b kóz­qarastar men senimderden turatyn, belgili bir rýhanı damýyn sıpattaıtyn sana.

Ulttyq sana – ulttyń, damyǵan etnostyń sanasy. Ulttyq sana – uzaq tarıhı damý jaǵdaıynda paıda bolyp qalyptasady ári únemi damyp otyrady. Qazaqtardyń ózine tán ulttyq sanasy bar. Qazirgi zamanda Qazaqstannyń qalyptasý prosesine baılanysty qazaqstandyq ulttyq sana ornyqqan. Qazaqstandyq ulttyq sana elimizde turyp jatqan etnostarǵa tán sana.

Maqalada ulttyq kodty saqtaı bilý týraly «Jańa turpatty jań­ǵyrý­dyń eń basty sharty – sol ul­ttyq kodyńdy saqtaı bilý. Onsyz jańǵyrý degenińizdiń qur jańǵyryqqa aınalýy op-ońaı», dep aıtylyp ótti.

Ulttyq kod degen ne?

Ulttyq kod – ulttyń tarıhynan, ulttyń sanasynan, salt-dástúrinen, mádenıeti men ádebıetinen, tilinen, tárbıesinen, dininen, dilinen, qonaq­jaılylyǵynan, básekege qabilet­tiliginen, patrıotızminen, t.b qasıet­terinen turatyn uǵym. Elbasy eń aldymen Ulttyq kodty saqtaý, damytý jáne jańǵyrtý týraly basa aıtty. Ulttyq kod sol ulttyń ózine ǵana tán erekshe qasıetteri bolyp tabylady.

Qazaqtardyń ózine ǵana tán qonaq­jaılylyǵy týraly aıtalyq. Qazaq­­tar álemdegi eń bir qonaqjaı halyq­tyń biri nemese biregeıi. Eń kedeı, turmysy tómen qazaqtyń ózi san­dy­ǵynda qonaqtar úshin dep tátti taǵam­dar jáne kıim-keshekter saq­tap otyrady. Sebebi qazaq qonaq kelip qalsa, onyń aldyna qoıatyn qonaq­kádelerdiń bolmaýynan jerge qarap qalmaýy tıis. Bul qonaqkádeler qan­sha qınalsa da, balalardyń ózine de berilmeıdi.

Qazaqtardyń qonaqtardy qarsy alý, shyǵaryp salý tártibi ádet-ǵuryp zańdarynda óte jaqsy aı­shyq­talǵan. Qazaq qonaqjaıly­lyq­qa quqyqtyq sıpat bergen álem­degi jalǵyz ult. Qudaıy qonaqty durys kútip almaǵany úshin úı ıesine at-shapan aıyp salynǵan jáne ol zańda bekitilgen. Kóshpeli qazaqtarda qonaqúı bolmaǵan. Tipti, qonaq úıdiń qajeti de joq edi. Ońtústikten shyqqan qazaq 1,5 myń shaqyrym jol júrip Soltústikke jetip otyr­ǵan. Batystan shyqqan qazaq 3 myń shaqyrym bolatyn Shyǵystaǵy tanystaryna esh qınalmaı jetetin. Sebebi, jalǵyz nemese bir top jolaýshy kez kelgen aýylǵa toqtap, kez kelgen úıdiń janyna kelip «Qudaıy qonaqpyz» dep daýys bergen. Sonda úı ıesi júgirip shyǵyp, qonaqtardy attan túsirip, úıge kirgizýge mindetti bolǵan. Olardyń kim ekenin suraý ádepsizdikke jatqan. Qymyz jáne de basqa sýsyndar bergen soń mal soıýǵa bata suraǵan. Sodan keıin ǵana qonaqtardyń kim ekendigin suraı bastaǵan. Mal soıý qonaqtardy kútýdiń basty sharty nemese mindet bolǵan. Eger úı ıesi mal soımaı, saqtaýly turǵan et-taǵamdarmen qonaqtardy kútse, qonaqtar bul tamaqty jep bolyp, attana bergen. Biraq aýyldyń bıine, aqsaqalyna kelip, «sarań aýyl», «sarań rý» ekensińder dep aıtyp ketken. Bul aýyldyń atyna aıtylǵan masqara syn bolatyn. Mundaı aýyldyń bıleri, aqsaqaldary, músheleri kez kelgen jerde ózderine aıtylǵan syndy moıyndap, jerge qarap otyratyn.

Osylaı bolmaý úshin bı, aqsaqal úı ıesine at-shapan aıyp tólettirgen jáne qonaqtardy qaıta shaqyryp kútýdi tapsyrǵan. Qazaqtar ondaǵan ǵasyrlar boıy osylaı ómir súrgen.

Sondyqtan qazaqtardyń qonaq­jaılylyǵynyń gendik sıpaty bar deý­ge bolady.

Qazaqtardyń qonaqjaılylyǵy rep­ressııaǵa ushyraǵan ulttardy qarsy alý kezinde erekshe kórindi. О́zderi ash-jalańash qazaqtar bir úzim nany men bir tutam úıine qyrylýdyń ústinde turǵan halyqtardy kirgizip, panalatty. Repressııaǵa ushy­raǵan halyqtardyń sany 1,5 mıllıondaı edi. Solar­dyń bári de qazaqtar­dyń qonaqjaılylyǵy arqasyn­da aman qaldy, ónip-ósti.

Qazaqtardyń osy qonaq­jaılylyǵy búgin de saqta­lyp otyr. Sondyqtan qonaq­jaı­lylyq – qazaqtardyń Ult­tyq kodynyń erekshe kórinisi.

Básekelik qabilet týraly aıtqan Elbasy: «Qazirgi tańda jeke adam ǵana emes, tutas halyqtyń ózi báseke­lik qabiletin arttyrsa ǵana tabysqa jetýge múmkindik alady. Básekelik qabilet degenimiz – ulttyń aımaqtyq ne­mese jahandyq naryqta baǵasy, ıa bolmasa sapasy jóninen ózgelerden utymdy dúnıe usyna alýy», dep aıqyndap alyp munyń materıaldyq ónim ǵana emes, sonymen birge bilim, qyzmet, zııatker­lik ónim nemese sapa­ly eńbek resýrs­tary bolýy múm­kin ekendigine toqtal­dy. Bolashaqtyń tabysy básekege qabilettilikpen baıandy etiledi. Sol sebepti, «Sıfrly Qazaqstan», «Úsh tilde bilim berý», «Mádenı jáne kon­fes­sııaaralyq kelisim» sııaqty baǵdar­lamalar – ultymyzdy, ıaǵnı barsha qazaqstandyqtardy HHI ǵasyrdyń talaptaryna daıarlaýdyń qamy bolyp tabylady.

Memleket basshysynyń pragmatızm týraly oılary óte tereń jáne aıqyn. Pragmatık adam árqa­shan da tabystarǵa qol jetkizip oty­rady. Pragmatızm – ózińniń ult­tyq jáne jeke baılyǵyńdy naq­ty bilý, ony únemdi paıdalanyp, soǵan sáıkes bolashaǵyńdy jospar­laı alý, ysy­rap­shyldyq pen astam­shylyqqa, dań­ǵoılyq pen kerdeń­dikke jol bermeý degen sóz. Ustam­dy­lyq, qan­a­ǵat­shyldyq pen qarapaıym­d­ylyq, únemshildik pen oryndy paıdalaný pragmatızmniń negizgi tııanaqtary.

Pragmatızm popýlızmge qarsy. Popýlızm – saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik jáne qol jetpeıtin ýáde­lerdi úıip tógý. Sol arqyly bede­l jınap, bılikke qol jetkizý jolyndaǵy áreket. Popýlızm ásirese saıası par­tııa­larǵa, dańǵoı kóshbasshylarǵa tán qasıet. Aqyrynda popýlızm tabysqa emes daǵdarystarǵa aparatyn ıdeologııa. Mysaly, Keńes odaǵyndaǵy 80-jyldarda kommýnızm qurý, 90-jyldary búkil azamattardy alkogoldik ishimdikterden aryltý týraly ýádeler naǵyz popýlızm edi.

Maqalada ulttyq biregeılikti saqtaýǵa mańyz berilgen. Bular: ulttyq salt-dástúrlerimiz, tilimiz ben mýzykamyz, ádebıetimiz, joralǵy­larymyz, bir sóz­ben aıtqanda, ulttyq rýhymyz. Bul qa­sıetter boıymyzda máńgi saqtalýy tıis.

Ulttyq biregeıliktiń negizgi belgileri:

- ultyna, dinine, jynysyna, t.b. belgilerine qaramaı Qazaqstannyń barlyq azamattary teń;

- Qazaqstan aýmaǵyndaǵy barlyq azamattar turady, Qazaqstan mem­leketiniń qamqorlyǵyn paıdalanady;

- barlyq Qazaqstan azamattarynyń rýhanı qundylyqtary, dúnıege kóz­qarastary, dili (mentalıteti), mádenı deńgeıleri birdeı nemese uqsas;

- barlyq Qazaqstan azamattaryn shetelderde qazaqstandyqtar, tipti keıde qazaqtar dep te atap júr. Ásirese bul sport jáne óner salalarynda anyq baıqalady.

- barlyq Qazaqstan azamattary Qazaqstan memleketiniń jáne onyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń saıasatyn qoldaıdy jáne ony maqtanysh tutady;

- barlyq Qazaqstan azamattary elimizdegi qoǵamdyq kelisim men saıa­sı turaqtylyqty saqtaýǵa jáne ny­ǵaıtýǵa, qandaı da bir etnosaralyq jáne konfessııaaralyq qaıshylyqtar men janjaldarǵa jol bermeýge kúsh salady.

Ulttyq biregeılik – Qazaqstan halqynyń birligi men dostyǵynyń, yntymaǵy men tatýlyǵynyń naqty kórinisi.

Ulttyq biregeılik jershildikke, rýshyldyqqa, sybaılas jemqorlyqqa múlde qarsy.

Maqalada rýhanı jańǵyrý boıynsha taıaý jyldardaǵy mindetter aıqyndaldy.

Birinshi, birtindep latyn álipbıine kóshý qajettiligi negizdeldi.

Endi 2025 jyldan bastap latyn álipbıine kóshý bastalady.

Ekinshi mindet, qoǵamdyq jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar boıynsha «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy qolǵa alynady. Biz tarıh, saıasattaný, áleýmettaný, fılosofııa, psıhologııa, mádenıettaný jáne fılologııa ǵylymdary boıynsha stýdentterge tolyqqandy bilim berýge qajetti barlyq jaǵdaıdy jasaýǵa tıispiz.

Úshinshi mindet «Týǵan jerińe týyńdy tik baǵdarlamasyn jasaý. Onyń negizinde patrıotızm ıdeıasy jatyr. Sol sebepti Prezıdent «Týǵan jer» baǵdarlamasyn qolǵa alýdy usynyp otyr. «Týǵan jer» baǵ­­dar­lamasy «Týǵan el» baǵ­dar­la­ma­syna ulasady, sóıtip jalpy­ulttyq pat­rıotızmniń naǵyz ózegine aınalady.

Tórtinshi mindet, jergilikti nysandar men eldi mekenderge baǵyttalǵan «Týǵan jer» baǵdarlamasynan bólek, biz halyqtyń sanasyna odan da mańyzdyraq – jalpyulttyq qasıetti oryndar uǵymyn sińirýimiz kerek. Ol úshin «Qazaqstannyń qasıetti rýhanı qundylyqtary» nemese «Qazaq­stannyń kıeli jerleriniń geo­grafııasy» jobasy kerek. Ideıanyń túpki tórkini Ulytaý tórindegi jádi­ger­ler keshenin, Qoja Ahmet Iаsaýı mavzoleıin, Tarazdyń ejelgi eskert­kishterin, Beket ata kesenesin, Altaı­daǵy kóne qorymdar men Jetisýdyń kıeli mekenderin jáne basqa da jerlerdi ózara sabaqtastyra otyryp, ult jadynda birtutas keshen retinde ornyqtyrýdy meńzeıdi. Munyń bári tutasa kelgende halqy­myz­dyń ult­tyq biregeıliginiń myzǵymas negizin quraıdy, dep atap ótildi maqalada.

Qazaqstannyń qasıetti jerleriniń mádenı-geografııalyq beldeýin qurý qolǵa alynady.

Besinshi mindet boıynsha «Jahan­daǵy zamanaýı qazaqstandyq máde­­nıet» jobasy iske asyrylady. Bul joba neni kózdeıdi? Birinshi, otan­dyq máde­nıet BUU-nyń alty tili – aǵylshyn, orys, qytaı, ıspan, arab jáne fransýz tilderinde sóıleýi úshin maqsatty ustanym bolýy shart. Ekin­­shi, ol búgingi qazaqstandyq­tar jasa­ǵan jáne jasap jatqan zamanaýı mádenıet bolýǵa tıis. Úshinshi, máde­nı qazynalarymyzdy álem jurt­shy­ly­ǵyna tanystyrý­dyń múldem jańa tásilderin oılas­tyrý kerek. Mádenı ónimderimiz tek kitap túrin­de emes, ártúrli mýltımedıa­lyq tásildermen de shyqqany abzal. Bul jobany 5-7 jylda júzege asyrý kózdelip otyr.

Altynshy mindet, ult maqtany­shy bizdiń burynǵy ótken batyr babalarymyz, danagóı bılerimiz ben jyraýlarymyz ǵana bolmaýǵa tıis. Elbasy búgingi zamandastarymyz­dyń jetistikteriniń tarıhyna da nazar aýdarýdy usynady. Bul ıdeıany «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasy arqyly iske asyrǵan jón. Shyn máninde, Qazaqstannyń árbir jetistiginiń artynda alýan túrli taǵdyrlar tur. «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasy – táýelsizdik jyl­­darynda tabysqa jetken, eli­miz­diń ár óńirinde turatyn túr­li jas­­taǵy, san alýan etnos ókil­deri­niń tarı­hy. Jobada naqty adam­dar­dyń naq­ty taǵ­dyrlary men ómirbaıan­dary arqyly búgingi, zamanaýı Qazaq­stannyń kelbeti kórinis tabady.

Elbasynyń maqalasy bolashaq­ta halqymyzdyń rýhanı jańǵyrtýy­nyń teorııalyq jáne praktıkalyq negiz­derin qalap otyr. Zamanǵa saı jań­ǵyrý – damýdyń negizgi ózek­teriniń biri. Ýaqyt bizdi kútip otyrmaı­dy. Ýaqyt talabyna ilese almaý, múm­kin­dikti qoldan shyǵaryp alý tarıhı múm­kindikterdi paıdalanbaý bolyp tabylady. Sondyqtan búgingi Qazaq­stan halqy rýhanı jańǵyrýdy negizgi talap dep qabyldaǵany jón. Bolmasa, Elbasy aıtqandaı, «Oǵan kón­begen­der tarıhtyń shańyna kómi­lip qala beredi». Elbasynyń «Bola­shaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasy, sóz joq, qoǵamdyq, ulttyq sanada serpilis týǵyzǵan eńbek boldy. Bul «Máńgilik El» qurýdyń ıdeologııalyq altyn dińgegi de bolyp tabylady.