Foto: Orynbaı BALMURAT, «Egemen Qazaqstan»
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev qazaq tili álipbıin kırıllısadan latyn grafıkasyna kóshirý týraly Jarlyqqa qol qoıǵan kúnnen bastap, eń aldymen el arasynda saıası reformany nasıhattaý, túsindirý, keıbir tustarda pikir almasý, oı bólisý sharalary júrip jatyr. Sonyń bir jalǵasy – joǵarydaǵy basqosý.
Atalmysh jıynnyń maqsat-mindeti jaıly tanystyrǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy qorynyń atqarýshy dırektorynyń orynbasary Sultan Aıtjanov: «Dál qazir qazaq qoǵamynyń nazaryn aıyryqsha aýdaryp otyrǵan dúnıe – latyn álipbıi. Osy turǵydan alǵanda kópshilik arasynda týyndap júrgen keıbir suraqtardy ortaq talqyǵa salyp, dóńgelek ústeldiń syıly qonaqtary Parlament Májilisi depýtattarynyń, sonymen qatar talqylaýǵa qatysty sala mamandary men qoǵam belsendileri, bloger-jýrnalısterdiń oı-pikirin bilmekpiz», dedi.
«Qabyldanǵan latyn álipbıge qatysty árqıly pikirler aıtylyp jatyr. Salystyrmaly túrde zerttep kórsek, buqara dáıeksheli áripterdiń kóptigine jáne shet tilderden engen ataýlardyń jazylý tártibine qatysty qıyndyq týyndaýy múmkin degen oılar aıtýda. Bundaı saýaldardyń týyndaýy zańdy. О́ıtkeni, latynǵa kóshý degenimiz – tek álipbı aýystyrýmen shektelmeıdi. Bul úlken reforma. Árıne, kez kelgen reforma qıyndyqsyz iske asa qoımaıdy. Sol sebepti, latynǵa kóshý barysynda, bizder dybys-árip-emle úshtigin ǵylymı turǵydan ushtastyra bilýimiz qajet», dedi Sultan Muratuly.
Rasynda dál qazir Mádenıet jáne sport mınıstrligi Tilderdi damytý jáne qoǵamdyq-saıası jumys komıteti men Sh.Shaıahmetov atyndaǵy Tilderdi damytýdyń respýblıkalyq úılestirý-ádistemelik ortalyǵy Elbasy Jarlyǵy qabyldanǵannan keıin de qoǵamda aıtylyp jatqan pikirlerdi saraptap otyr eken. Bulardyń qortyndysyna qulaq túrsek, qazirgi qoldanystaǵy alfavıtti latyn álipbıine aýystyrýǵa kópshilik qarsy emes, sonyń ishinde jastar jaǵy jappaı qoldap otyr. Biraq dáıekshe arqyly berilgen toǵyz árip-tańbalardy jazý men olardyń elektrondy kompıýterlik júıege sáıkessizdigi azdap alańdaýshylyq týǵyzýda eken.
Biraq bul másele sonshalyq kúrdeli qubylys emes, deıdi sala mamandary, Memleket basshysy qabyldaǵan qujattyq normaǵa sáıkes aldaǵy kúnderi Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti janynan «Qazaq tili álipbıin latyn grafıkasyna kóshirý jónindegi ulttyq komıssııa» qurylsa, keıbir árip-tańbalarǵa Ulttyq komıssııa ózine berilgen quqyqtyq sheńber aıasynda áreket etýine múmkindik bar kórinedi.
Sonymen qatar Jarlyqta atap ótilgen ekinshi bir mańyzdy dúnıe – «Qazaq tili álipbıiniń 2025 jylǵa deıin latyn grafıkasyna kezeń-kezeńimen kóshýin qamtamasyz etý» jaıly da nátıjeli jumystar uıymdastyrylyp jatyr eken. Mádenıet jáne sport mınıstrligi Tilderdi damytý jáne qoǵamdyq-saıası jumys komıteti tóraǵasynyń orynbasary Ǵalymjan Meldesh habarlaǵandaı, kelesi aptanyń ortasynda latynǵa kóshý jónindegi Ulttyq komıssııanyń quramy bekitiledi. Dál qazir Qazaqstan Respýblıkasy Premer-mınıstriniń orynbasary Erbolat Dosaevtyń jetekshiligimen jumys toby qurylyp, oǵan barlyq mınıstrlikterdiń atsalysýymen Memleket basshysynyń tapsyrýy boıynsha: latynǵa kóshýdiń kezeńdik baǵdarlama-jobasy jasalýda. Atap aıtqanda, birinshi kezeń – 2018-2020 jyldar aralyǵy: normatıvtik-quqyqtyq bazany jetildirý, ekinshi kezeń – 2021-2023 jyldar aralyǵy: ınfrastrýktýrany iske qosý, úshinshi kezeń – 2024-2025 jyldar aralyǵy: uıymdastyrý jumystaryn tııanaqtaý. Joǵarydaǵy barlyq jumysty úılestirý mindeti – Mádenıet jáne sport mınıstrligine júktelipti...
Basqosý barysynda atalmysh rýhanı reformanyń mańyzy týraly pikir bildirgen Parlament Májilisiniń depýtaty Gennadıı Shıpovskıh jańa álipbı bolashaqta barlyq qazaqstandyqtardy «bir – til, bir – áripke» toǵystyratyn ıdeologııalyq tetikke aınalýyn tilese, onyń áriptesi Baqytbek Smaǵul bul álipbı azattyqqa qol sozǵan qazaq halqynyń arman-muraty ekenin, osyndaı uly iske jol salyp bergen Elbasynyń saıasatyn qoldap áketý búgingi urpaqtyń uly mindeti degenge toqtaldy.
Memlekettik tildi damytý qorynyń dırektory Azat Shaýeev sońǵy jyldary ózi basqaryp otyrǵan qordyń qasynan basqa ult ókilderine qazaq tilin úıretý úshin «SOYLE.kz» atty veb-saıt ashyp, onlaın kýrs ótkizip kele jatqanyn atap ótti. Atalmysh onlaın kýrsqa qazaq tilin úırený úshin álemniń túkpir-túkpirinen 70 myń adam tirkelipti. Osyndaǵy til úırenýshiler tarapynan eń kóp týyndaıtyn suraq «til úırený sabaǵyn latyn álipbıimen júrgizý» eken. Osyǵan múmkindik ashyldy – deıdi Azat Sadmetuly, tipti aldaǵy kúnderi bular jańa álipbıdi negizdeı otyryp, til úıretýdiń tyń belesin baǵyndyrmaqshy.
Sózimizdi qortyndylasaq, qazaq qoǵamy orynsyz daý-damaıǵa urynbaı, salıqaly sabyrmen latyn álipbıine kóship alsa utary ushan-teńiz. Tek bir ǵana mysal, tájirıbeli jýrnalıst Súleımen Mámet ózi kýá bolǵandaı qazaq qyzynyń áp-ádemi «Móldir» degen esimin 17 túrli nusqamen jazyp júr ekenbiz. О́tirik deseńiz Ulttyq biryńǵaı test (UBT) tizimine aty ilinip, gazet betine jarııalanǵan túlekterdiń esimin oqyp kórińiz, kózińiz jetedi. «Latyn árpine kóshsek, eń bolmasa qazaqtyń esim-attary birizdilikke túser bolar edi» deıdi, jýrnalıst aǵamyz.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
