Sońǵy bes jylda Astanada Alash arystarynyń eńbekterin arqaý etken tól tehnologııa tájirıbe alańyn keńeıtip keledi. Alash zııalylarynyń pedagogıkalyq oı-tujyrymdaryna súıengen bul tehnologııa «Satylaı keshendi oqytý» dep atalady. Tehnologııa avtory – Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń professory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory Nursha Aljanbaıqyzy. Ahmet pen Maǵjannyń, Júsipbek pen Mirjaqyptyń, Shákárimniń jas urpaqqa ulttyq bilim berý ıdeıasyn negiz etip alǵan tehnologııanyń jeńisi men jetistikteri de az emes.
Balabaqsha tárbıelenýshileriniń mektepke daıyndyǵy men oqýshylardyń bilim sapasyn arttyrýdy kózdeıtin bilim berý tásili boıynsha qazirgi tańda elordanyń ózinde 2 myńnan astam bilim alýshy, 150-ge jýyq tárbıelenýshi sóıleý daǵdylaryn qalyptastyryp, ulttyq tálim-tárbıemen sýsyndaýda. Al «Satylaı keshendi oqytý» tehnologııasynyń tájirıbelik alań jumystaryna el kóleminde 7 balabaqsha tárbıeshisi men 114 muǵalim belsendi qatysyp júr. Bul ulttyq ınnovasııa 1994 jyldan bastap elimizdiń kóptegen aımaqtaryndaǵy mektepterde júrgizilip, búginde 10 pán osy júıemen oqytylyp keledi.
«Qazirgi tańda jasyratyny joq, balalardyń sóıleý daǵdysy tómendep barady. Onyń sebepteri de ártúrli. Sonyń biri – qazirgi óskeleń urpaq kórkem ádebıet oqymaıdy, ata-analar burynǵydaı balalaryna ańyz-áńgime, ertegi aıtyp berip, jumbaq jasyryp, jańyltpash jattatqyzbaıdy. Aýyz ádebıetiniń betin de ashpaıtyn boldyq. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrar amal-tásil men baǵyt-baǵdardyń barlyǵyn Alash arystary baıaǵyda-aq aıtyp, taıǵa tańba basqandaı kórsetip ketken. Biz usynyp otyrǵan «Satylaı keshendi oqytý» tehnologııasy ulttyq bilimniń myqty fýnksııalyq irgetasyn qalap bergen osy baǵytpen úndes, tamyrlas», deıdi tehnologııa avtory. Pándik materıaldardy oqýshynyń jas ereksheligin eskere otyryp, ǵylymı negizde meńgertýdi maqsat etip alǵan bul tehnologııanyń basty ereksheligi de osynda – oqý materıalyn meńgerýdiń júıeliligi men birizdiliginde.
Úsh tildiń úndestigi jańǵyryp, óskeleń urpaqtyń ulttyq tanymyn qalyptastyrýdy aldyńǵy qatarǵa qoıǵan tehnologııanyń utar tusy – tól tásildiń Alash arystarynyń bilim berýdegi ádisterimen sabaqtastyǵynda jatyr. Qazaq tili men ádebıeti ǵana emes, orys tili, aǵylshyn tili, tarıh, matematıka, jaratylystaný, bıologııa, geografııa, hımııa, fızıka pánderiniń negizin, nári men sólin balaǵa satylaı keshendi taldaý arqyly sińirý, sol arqyly olardyń fýnksııalyq saýattylyǵyn arttyrý da bul amaldyń artyqshylyǵyn taǵy bir ret aıǵaqtap beredi.
Alash zııalylarynyń eńbekterin biriktiretin bir qaǵıda bar. Ol – kez kelgen tilde sóz quraý úshin bala eń aldymen týǵan tilin jetik bilýi kerek, ana tiliniń tabıǵatyn tanyp, nárine qanyq bolyp ósýi qajet degen ereje. Atalǵan tehnologııa boıynsha bes jyl ishinde Astanada ǵana emes, elimizdiń ózge de qalalarynda birqatar semınar, forým, dóńgelek ústel men ashyq sabaqtar uıymdastyrylyp keledi. Máselen, «Satylaı keshendi oqytý» tehnologııasynyń tıimdiligin arttyryp, tájirıbe alańyn keńeıtýdi kózdegen respýblıkalyq dástúrli muǵalimder forýmy, «Tilim meniń – tirligimniń aıǵaǵy» atty respýblıkalyq aýyzsha komandalyq olımpıada, «Zerdeli, zerek bolashaq» atty ıntellektýaldyq oıyn men tól tásildi shamshyraq etip alǵan «Nurly bilim» ulttyq-ıntellektýaldyq, rýhanı-tanymdyq klýby turaqty túrde jumys istep keledi.
«Úshtuǵyrly til» baǵdarlamasyn iske asyrý barysynda biz tájirıbelik alańda 1-3-synyptarda ana tilin tereńdetip oqytýǵa erekshe mán bersek, 4-synypta orys tilin, 5-synypta aǵylshyn tilin osy tehnologııa arqyly júrgizip kelemiz. Bul sózimizge úsh tilde sóıleý daǵdysyn saýatty meńgerip, óz oılaryn erkin jetkize alatyn oqýshylarymyzdyń bilimi dálel bola alady», deıdi Nursha Aljanbaıqyzy. «Elimizde qazaqtildi mektepter bar. Biraq bizge ana tilimiz arqyly jas urpaǵymyzdyń rýhanı-tanymdyq kókjıegin keńeıtip, bilimdi, zııaly, ulttyq salt-dástúrimizdiń qadir-qasıetin baǵalaıtyn, búgingi qoǵamnyń talaptaryna tolyq jaýap bere alatyn bıik tulǵaly azamattar tárbıelep shyǵaratyn, ulttyń irgetasyn qalap berer ulttyq mektep qajet. Sondyqtan da bolashaqta ulttyq mekteptiń modelin jasaýdy myqtap qolǵa alý kerek», degendi jıi aıtatyn tehnologııa avtorynyń basty arman-maqsaty – elorda tórinde ulttyq mektep ashý.
Zamanaýı bilim berý júıesimen úılestirilgen bul tehnologııany tájirıbege engizý jolynda 200-ge jýyq ǵylymı-ádistemelik eńbek pen ǵylymı maqala jarııalap, aýdan-aýyl mektepterine ǵylymı jetekshilik jasap júrgen ǵalymnyń bastamasymen sońǵy jyldary ata-analar arasynda «Alash taǵylymy – otbasynda», «Úsh til bilý – azamattyq boryshym» taqyryptary aıasynda marafondar ótkizip, «El – búginshil, meniki – erteń úshin» atty sahnalyq dóńgelek ústel de uıymdastyrylyp júr.
2005-2009 jyldar aralyǵynda Jambyl oblysynyń T.Rysqulov aýdanynda Nursha Aljanbaıqyzynyń jasaǵan ǵylymı jetekshiligi de jemissiz emes. Sol kezderde aýdannyń 2 myńǵa jýyq muǵalimi 21 tehnologııamen jumys istedi. Jyl sońyndaǵy nátıjeni taldaý kezinde «Satylaı keshendi oqytý» tehnologııasy reıtıng boıynsha 1-orynda boldy. Tájirıbelik alańda jekelegen pánderden bilim sapasy artsa, tehnologııany jetik meńgergen oqýshylar Ulttyq biryńǵaı testileýde joǵary upaı alýǵa múmkindik aldy. Aýdan muǵalimderiniń shyǵarmashylyq áleýeti artty. Mine, tabandy eńbektiń nátıje tuǵyry osylaısha jyl sanap bıiktep keledi.
Ǵalymnyń basty ustanymy – Alash zııalylarynyń etnopedagogıkalyq oı-tujyrymdaryn iske asyrý. Nursha Orazahynova «Aldyma kelgen elý oqýshynyń eń quryǵanda ekeýiniń boıyna ultyna, eli men jerine degen patrıottyq sezimdi oıata alsam, tájirıbe almasýǵa kelgen jas muǵalimge Alash aǵartýshylarynyń tárbıe, bilim berý salasyndaǵy taǵylymyn sana-túısikterine jetkize bilsem eńbegimniń zaıa ketpegeni», deıdi.
Esenkúl MUHTARQYZY,
eńbek ardageri
